Jalpy, qazaq halqynyń umyt bolyp bara jatqan ulttyq mádenı rásiminiń biri – Qymyzmuryndyq. Bul da Naýryz meıramy sııaqty kóneden kele jatqan qazyna. Dálel retinde keltirsek, Eýropa, Qytaı, Parsy elderi tarıhshylary men saıahatshylarynyń, Gerodottyń jazba derekterinde «Saqtardyń eń jaqsy sýsyny – qymyz, al úlken toıy – Qymyzmuryndyq, dep jazylǵan. Mundaı derekter keıingi ortaǵasyrlyq ǵalymdardyń eńbekterinde de kóptep kezdesedi. Ásirese Armenııa, Reseı tarıhshylarynyń eńbekterinde kóbirek aıtylady. Biraq bul dástúr keńes kezeńinde durys nasıhattalmady.
Osy merekeni «Ulytaý» ulttyq tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq mýzeıiniń ujymy Ulytaý aýdany ákimdigi men «Uly taǵzym» qoǵamdyq qorymen birlesip, kóneden sol dástúrdi saqtap kele jatqan «Terisaqqan kóktemi» etnofestıvali» degen ataýmen qolǵa alǵan bolatyn.
Bul aýyldyń ereksheligi – ǵasyrlar boıy «Bıe baılaý», «Aıǵyr qosý» rásimin saqtap qana qoımaı, ony aýyl turǵyndary bir kisideı uıymshyldyqpen ótkizip keledi.
Sonymen qatar atalǵan is-shara aýdannyń tabıǵaty qatal soltústik aımaǵynda ornalasqan Terisaqqan aýylyna kópten kútken kóktemniń alǵashqy dástúrli merekesine aınalǵan. Shynynda da, osy ýaqytta ár úıdiń mańynda qazyqqa jeli tartylyp, maı jaǵylyp, qulyndary baılanyp, bıeler saýylady. Sol jerde kerege tutylyp, onyń panasyna nemese kók maısaǵa dastarqan jaıylyp, et, qýyrdaq, baýyrsaq, maı, balqaımaq, qurt, irimshik jáne t.b. ulttyq taǵamdar qoıylyp, kelgen qonaqtarǵa usynylady. Kelgen kisiler dámnen aýyz tımes buryn, úı ıesine «Baılar kóbeısin!», «Aq mol bolsyn!» degen jaqsy yrymdy sózder aıtyp, dastarqanǵa jaıǵasady. Osynyń bári ultymyzdyń yrym-joralǵysynyń umytylmaı, saqtalyp kele jatqanyn kórsetetin qýanyshty jaǵdaı emes pe...
Merekege elimizdiń basqa óńirlerinen qyzyǵyp kelýshiler sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Igilikti is-shara «Bıe baılaý» rásimin tamashalaýmen bastalyp, sheberlik sabaqtary, ulttyq oıyndar, jylqy jyǵý, asaý úıretý ónerimen jalǵasyp, sońy keshkilik aýyl kórkemónerpazdarynyń konserttik qoıylymymen aıaqtalady.
Merekeni tamashalaǵan árbir adamnyń júreginde óziniń ultyna degen patrıottyq sezimi uıalaıdy. Sebebi qazaqtyń ulttyq ónerleri: kıiz basý, shı toqý, baý toqý, arqan esý, sonymen qatar, kúbi ystaý, t.b. aýyl sheberleriniń qolymen jasalyp kórsetiledi.
Bul merekege aýyl turǵyndary úlken daıyndyqpen barady. Merekeni olar qysqy soǵymnyń shuraıly qazy-qarta, jal-jaıasyn, qarynǵa salynǵan sary maıyn, qurt-irimshigin saqtap kútedi. Sondaı-aq kórshiles aýyldardan qonaqtar kelip, kıiz úılerin tigip, merekeniń jaqsy ótýine bir kisideı qoldaý kórsetedi.
Terisaqqan aýylynan bastaý alǵan mereke 2012 jyldan 2016 jylǵa deıin aýdandyq deńgeıde atalyp ótken edi. Biraq sol kezdiń ózinde atalǵan is-shara oblystyq, respýblıkalyq BAQ-ta nasıhattalyp, órisin keńeıte túsken-di. Sodan bul merekege elimizdiń ózge óńirlerinen, tipti AQSh, Fransııa, Reseı, Ýkraına, Polsha, Bahreın ámirligi, t.b. memleketterden týrıster kele bastady. 2014 jyldan bastap, Terisaqqanda IýNESKO ókilderi – arhıtektor Elena Horosh, arheolog Emma Ýsmanova, tarıhshy-ǵalym Ahmet Toqtabaılar zertteý jumystaryn júrgizgen.
Osy dástúrli merekege baılanysty 2018 jyly «Ulytaý» qoryq-mýzeıiniń uıymdastyrýymen «Materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý: halyqaralyq tájirıbe jáne keleshek» atty halyqaralyq semınar ótip, oǵan IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı mura komıtetiniń sarapshylary, elimizdiń, Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan men Tájikstannyń mádenıet salasynyń qyzmetkerleri qatysqan. Nátıjesinde, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen, «Ulytaý» qoryq-mýzeıiniń daıyndaýymen «Qasıetti Ulytaý: Terisaqqan tóskeıi» atty kitap jaryq kórdi.
Bul festıval keıin Ulytaý aýdany ákimdiginiń uıymdastyrýymen aýdan ortalyǵynda jáne basqa da aýyldarda «Kókmaısa» ataýymen jalǵasyn tapty.
Keıingi kezderi, ıaǵnı 2021 jyldan bastap osy merekeni respýblıkalyq jáne halyqaralyq deńgeıde atap ótýi úshin, elimizdiń ózge óńirlerinde, Túrkııa, Reseı memleketterinde nasıhattaý jumystary júrgizilip keledi. Sonyń nátıjesinde, byltyr mereke Aqmola oblysynyń Qorǵaljyń, Atbasar, Ereımentaý aýdandarynda, Stepnogor qalasynda jáne Pavlodar oblysynyń Sharbaqty aýdanynda atalyp ótti. Ony atalǵan óńirlerde bıylǵy maýsym aıynda da ótkizý josparlanyp otyr.
Taǵy bir keremet jańalyq, jaqynda Túrkııanyń Ankara qalasynda TúrkSOI, Qazaqstannyń Mádenıet jáne sport mınıstrligi jáne Ankaradaǵy Qazaqstan elshiliginiń uıymdastyrýymen «Qymyz festıvali» atalyp ótti. Is-sharaǵa TúrkSOI uıymynyń bas hatshysy Sultan Raev, Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshisi Erkebulan Sápıev, Astana qalasynan «Uly taǵzym» qoǵamdyq uıymy dırektorynyń orynbasary Nurlan Omarov, Dúnıejúzi qazaqtaryn damytý qorynyń tóraǵasy Erlan Baıyn, qazaq dıasporasy men zııaly qaýym ókilderi, qazaq-túrik stýdentteri, Ankaranyń jergilikti halqy men buqaralyq aqparat quraldary ókilderi qatysty.
Is-sharada kórermenge qazaq halqynyń ulttyq sýsyny – qymyzdy ázirleý, jeli tartyp, qulyn baılaý, bıe saýý, saýmaldy kúbige quıý syndy sharýashylyq jumys tanystyryldy. Sonymen qatar ulttyq taǵamdar ázirlenip, qazaqtyń án-kúıi oryndaldy.
Ulytaýdan bastaý alǵan osy dástúrli merekeniń respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinde, tipti shet memleketterde atalyp ótýi keremet jańalyq. Qymyz-muryndyqty respýblıkalyq deńgeıdegi merekege aınaldyrsaq, nur ústine nur bolar edi. Ata-babamyzdan qalǵan salt-dástúrimizdi, mádenı-rýhanı qundylyqtarymyzdy jandandyryp, saqtap, keleshek urpaqqa jetkizý – asyl paryzymyz.
Baıan ShAIGО́ZOVA,
«Ulytaý» ulttyq tarıhı-mádenı jáne tabıǵı mýzeı-qoryǵynyń bas qor saqtaýshysy
Ulytaý oblysy,
Ulytaý aýdany