Jol sapasy syn kótermeıdi

Is-sharany ashqan Palata tóraǵasy 31 mamyr – Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni ekenine toqtaldy. Osylaısha, jalpy otyrys bozdaqtardy eske alýmen bastaldy.

«Náýbet jyldary ult tarıhyn­daǵy qasiretke toly eń aýyr kezeńderdiń biri. Sondyq­tan sol jyldary qurban bolǵan bozdaqtarymyzǵa taǵzym etip, bir mınýt únsizdikpen eske alaıyq», dedi E.Qoshanov.

Sodan keıin depýtattar bir­qa­tar zań jobasyn jumysqa aldy. Olardyń qatarynda 2010 jylǵy 9 jeltoqsandaǵy Qazaq­stan men Reseı úkimetteri ara­syndaǵy bizdiń elge munaı jáne munaı ónimderin jet­kizý salasyndaǵy saýda-ekonomı­kalyq yntymaqtastyq týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattama bar. Budan bólek, Qazaqstan men Kıpr arasyndaǵy ustap berý týraly sondaı-aq qyl­mystyq ister boıynsha quqyq­tyq kómek kórsetý týraly kelisim de aldaǵy ýaqytta qaralady.

Sonymen qatar Palata otyrysynda Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy arqyly kelisimder men hattamalar talqylandy. Qabyldanǵan ratıfıkasııalyq zań jobalarynyń qatarynda Ujymdyq qaýipsizdik júıesiniń kúshteri men quraldarynyń UQShU-ǵa múshe memleketterdiń aýmaqtarynda ýaqytsha bolýyna baılanysty ister boıynsha ıýrısdıksııa jáne quqyqtyq kómek kórsetý týraly kelisim bar.

Qujat yntymaqtastyq teti­gin qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan, onyń aıasynda qylmystardy jedel jáne jan-jaqty tergeý úshin taraptar birlesken jedel-izdestirý toptaryn qura alady. Kelisimge 2021 jylǵy 16 qyrkúıekte Dýshanbe qalasynda Ujymdyq keńes otyrysynda qol qoıyldy.

«Kelisimde ujymdyq qaýip­­sizdik júıesiniń kúshteri quramy­na kiretin adamdarǵa qatysty qylmystyq ári ákim­shilik is bo­ıynsha memleket­ter­diń quzyretti organdarynyń yntymaqtastyǵy tetigi aı­qyn­dalǵan. Quzyretti organǵa áskerı basqarý organy, áskerı bólim komandıri, sot, prokýratýra, aldyn ala tergeý, ishki ister, qaýipsizdik organy men arnaıy qyzmet jatady», dedi zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Qorǵanys mınıstriniń orynbasary Sultan Qamaletdınov.

Onyń aıtýynsha, qujatta atalǵan júıe kúshteri quramyna kiretin adamdarǵa qatysty tarap­tar ıýrısdıksııasy aıqyn­dalǵan. Sonymen qatar jiberýshi eldiń adamy kelgen ózge aýmaqta qylmys jasaǵan kezde, ony tergeý tártibi bekitilgen. Bul rette úderis barysyndaǵy shyǵyndy ár tarap ózi kóteredi.

«Úderis kezinde tarap­tar­dyń egemendigi men ulttyq qaýipsizdigi eskeriledi. Sonymen qatar Kelisimde osy quqyqtyq kómek memlekettiń egemendigine nemese qaýipsizdigine nuqsan keltirse, ulttyq zańnamasyna qaıshy kelse, odan bas tarty­la­dy dep bekitilgen. Keli­sim­di ratıfıkasııalaý Qazaqstan múd­desine jáne Uıym aıasyn­daǵy halyqaralyq mindet­temege sáıkes keledi», dedi S.Qamaletdınov.

Taǵy bir kelisim UQShU ás­ker­lerin (ujymdyq kúshterin) bir­lesken materıaldyq-teh­nı­kalyq jáne medısına­lyq qamtamasyz etýge qatysty. Taraptar áskerlerdi qarýdyń, áskerı jáne arnaıy tehnıka­nyń, sondaı-aq materıaldyq-tehnıkalyq quraldardyń zamanaýı nysandy jáne (nemese) úılesimdi úlgilerimen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan kelisilgen áskerı-tehnıkalyq saıasat júrgizýshe baǵyttalǵan.

Kelesi qujat – 2007 jylǵy 6 qazandaǵy UQShU-nyń bitimgershilik qyzmeti týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattama. Túzetýler Uıymnyń bitimgershilik kúshterin BUU bitimgershilik operasııalarynda paıdalaný tártibin belgileıdi. Olar úılestirýshi memlekettiń qamqorlyǵymen qurylady.

Depýtattar jalpy otyrysta «Qoǵamdyq baqylaý týraly» jáne oǵan ilespe zań jobasyn qabyldady. Qujat memlekettik organdardyń, kvazımemlekettik sektordyń  ashyqtyq dárejesin keńeıtip, azamattardyń qoǵam­dyq belsendiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Zań jobasyna depýtattar birqatar júıeli túzetý engizip, Senattyń qaraýyna jiberdi.

Zań jobasy qabyldanǵan­nan keıin Palata spıkeri oǵan qatysty pikir bildirip, qujattyń uzaq ári ashyq talqylanǵanyn atap ótti. Úkimetten kelgen zań jobasy birqatar ózgeriske ushyraǵanyna nazar aýdardy. Eń bastysy, halyqtyń talap-tilegine tolyq saı keletinin jetkizdi.

«О́ńirlerde jurtshylyqpen kezdesýlerde aıtylǵan usy­nystardyń barlyǵy qam­tyldy. Birinshi kezekte, tur­ǵyndardy áskerı boryshyn ótep júr­gen sarbazdardyń qaýipsizdigi alańdatyp otyr. Ekologııalyq ahýal da aımaqtaǵy aǵaıynnyń basty nazarynda. Budan bólek, memlekettik organdarmen birge, kvazımemlekettik uıymdar­dyń da qyzmetin qadaǵalaý­ǵa múmkindik týyp otyr. Zań jobasyna petısııalar ınstıtýty da engizildi.  Endi 50 myń azamat petısııaǵa qol qoısa, memlekettik organǵa máseleni qaraý mindetteledi. Mine, osylardyń bári zańǵa engizildi.  Bir sózben aıtqanda, aýqymdy jumys atqaryldy. Bul zań jobasy Prezıdentimizdiń reformalarymen tolyq úndesip tur. Reformalardyń basty qaǵıdaty – azamattardyń eldegi qoǵamdyq-saıası ómirge erkin aralasýyna teń múmkindik berý», dedi Májilis tóraǵasy E.Qoshanov.

Kún tártibindegi máseleler qaralyp bolǵannan keıin depýtattar tıisti memlekettik organdar basshylaryna saýaldaryn joldady. Depýtat Erbolat Saýryqov aýyl-aımaqtardy jalǵaıtyn respýblıkalyq jáne oblystyq mańyzy bar kúre joldardyń tozýyna alań­daýshylyq bildirdi. Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıarǵa joldaǵan saýalynda májilismen eldi mekenderdegi jol sapasy syn kótermeıtinin atap ótti.

«Búginde tozyǵy jetken joldardy kúrdeli jáne aǵym­daǵy jóndeýge bıýdjetten qomaqty qarjy bólinedi. Biraq osy bólinetin qarjy kóptegen eldi mekende qumǵa sińgen sýdaı bolyp jatyr. Birinshiden, oblystyq mańyzy bar jáne aýylaralyq joldarda normalanǵan mólsherden ar­tyq salmaqpen qum, tas, shaǵal, kirpish, tuz sekildi zattar tıe­gen júk kólikteri tolastar emes. О́ıtkeni elimizdiń barlyq aımaǵynda qazirgi kezde qurylys jumystary qarqyndy júrip jatyr. Ekinshiden, 40 jáne odan joǵary salmaqta júk artqan sheteldik markaly úlken jol kólikteri paıda boldy. Bular da respýblıkalyq mańyzy bar joldardy tozdyrady», dedi E.Saýryqov.

Depýtat úshinshi sebep retinde elimizde nemese kórshiles memleketterde salynyp jatqan úlken zaýyttar men óndiris oryndaryna qajetti jabdyqtardy tasymaldaıtyn salmaǵy 80 tonna­ǵa deıin jetetin kólikter­diń kóbeıgenin atap ótti. Máselen, Qazaqstanda 400 myńnan asa aýyr júk kóligi bar. Biraq olar zań talaptaryn saqtaıtynyna depýtat kúmánmen qarap otyr.

Osyǵan baılanysty depýtat respýblıka boıynsha qajetti aımaqtarda aýyr júk kólikteriniń salmaǵyn anyq­taıtyn jyljymaly kólik­terdiń sanyn mindetti túrde kóbeıtýge shaqyrdy.

«Indýstrııa jáne ınfraqu­rylymdyq damý mınıstrligi­niń Kólik komıteti mamandar jetispeý máselesin qaıta qarap, olardy sheshý joldaryn usyný kerek. Respýblıkalyq mańyzy bar joldarda júktiń salmaǵyn anyqtaıtyn sıfrlyq skanerlik turaqty beketterdi kez kelgen jerge emes aınalyp ótýge kel­meıtin kópirlerdiń aldynda ornalastyrǵan jón.

Aýyr júk kólikterine ruq­satty salmaqtan artyq mól­sherde zattardy tıegeni úshin ken oryndaryna tekserýler júrgizip, ákimshilik quqyq buzý faktileri anyqtalǵan jaǵ­daıda aıyppuldar salý mól­sheri birneshe esege kóbeıtý qajet. Aýyr júk kólikterin toq­­tatý, tekserý jáne aıyppul salý máselesi boıynsha eki mem­lekettik organ ǵana aınaly­sa­dy. Osy máseleni de ońtaılan­dyryp, bir mekemeniń quzyryna bergen durys», dedi E.Saýryqov.

R.Sklıarǵa joldaǵan saýalynda depýtat Rınat Zaıytov elimizdegi kólder men ózender­degi sý deńgeıi kúrt tómendep jatqanyna alańdaýshylyq bildirdi. Onyń aıtýynsha, bul máselemen aınalysyp, aldyn alý áreketterin jasap jatqan jaýapty organ joq. Buǵan mysal retinde depýtat Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Maraldy aýylynyń mańynan birneshe talapty óreskel buzyp, jumys júrgizgeli jatqan altyn óndirýshi fabrıkalaryn salýǵa jergilikti halyqtyń qar­sylyǵyn atap ótti.

«Abaı oblysyndaǵy Aıagóz ózeni sý deńgeıiniń 2018 jylmen 2022 jyldar aralyǵyndaǵy joǵarǵy kórsetkishi Baltyq júıesi boıynsha 558 sm-den 162-sm-ge deıin tómendeýine ne sebep? Buǵan da jaýap bere ala­tyndaryńyzǵa kúmánim bar. О́ıtkeni Aıagóz aýdanynda ekolog maman da joq. Atalǵan dálelderdi alǵa tarta otyryp, Aıagóz jáne Maraldy ózen­derin­degi sý deńgeıiniń tómendeýi men lastanýynyń sebepterin anyqtaıtyn komıssııa qurýdy, atalǵan komıssııanyń jumysyna barynsha kómek kórsetýdi qaras­tyrýyńyzdy suraımyn», dedi R.Zaıytov.

Depýtat Amanjol Áltaı Jambyl oblysynyń Talas aýdanyndaǵy Aqkól kóliniń tartylyp bara jatqanyn aıtyp dabyl qaqty. Onyń sózine súıensek, byltyr Aqkólge nebári 6-7 mln tekshe metr ǵana sý jınalyp, egis sýarý maýsymyna jetpeı qalǵan. Al qazirgi tańda kólde 14-15 mln tekshe metr ǵana paıdalanatyn sý jınalǵan. Kelip jatqan sý kólemi 1,5-2 tekshe metrden aspaıdy. A.Áltaı osyǵan baılanysty Bas prokýrorǵa jolda­ǵan saýalynda Aqkólge keletin sý jolynyń boıyna salyn­ǵan bógetterdiń zańdylyǵyn tekserýdi surady.