«Adam – aqylymen qymbatty, urpaǵymen symbatty» degen sóz bar. Biz kelesheginen úmit kútip otyrǵan jas urpaqtyń basym bóligi búginde rýhanı turǵyda jutańdanyp, bos is pen arzan kúlkige kóp áýestenedi. Sonyń bir mysaly retinde olardyń áleýmettik jelilerdi durys qoldanbaýyn, onyń paıdasyz, zııandy jaqtaryna kóbirek boı aldyryp jatatynyn aıtýǵa bolady.
Máselen, búginde trend qýǵan ul-qyzdardyń kóbi áleýmettik jeliler, basqa da aqparattyq quraldarda jıi jarnamalanyp kórsetiletin elektrondy temekini tutynatyn adamdardy búginginiń naǵyz tulǵalaryndaı, batyrlaryndaı kóretin bolyp júr. Balalar ony adam aǵzasyna zııandy temeki emes, kádimgi oıynshyq dep qabyldaıtyn da kórinedi. Balamysyń degen. Jaraıdy, olardy bala deıik, biraq qasynda ata-anasy bar emes pe?..
Keıingi kezderi elektrondy temekeniń zııany jóninde az aıtylyp, jazylyp júrgen joq. Tek ony uǵatyn sana bolsyn deńiz. Shyn máninde, atalǵan elektrondy tútikshe kádimgi temeki sekildi ókpege tynys alý joldary arqyly nıkotın jetkizedi. Ishinde arnaıy suıyqtyǵy, aýystyrylyp turatyn kartrıdji bolady eken. Eger álgini jıi paıdalanar bolsańyz, aǵzańyz oǵan tez arada táýeldi bolyp qalady. Onyń quramynda nıkotın, kómir qyshqyl gazy, kómirtek totyǵy, kógeretin qyshqyl, ammıak, shaıyrly zattar, organıkalyq qyshqyldar bar.
Ony satyp paıda tabýshylar, óndirýshiler óz ónimderine shań jýytpasy belgili. Olarǵa keregi paıda. Halyqtyń, ásirese jastardyń densaýlyǵy olar úshin quny joq sekildi. О́kinishke qaraı, ónimdi usynýshylar «nıkotıni az, zııany joq» dep ony jarnamalaýdyń túrli joldaryn meńgerip-aq alǵan. Naryqta bir veıptiń baǵasy 2 myń teńge turady. Osylaısha, taýardyń qoljetimdiligi jappaı tutynýǵa ońaı jol ashyp otyr.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy elektrondy temekiler zııansyz degen tujyrymmen kelispeıdi. Atalǵan uıym shylymnyń bul túri, ásirese ımmýnıteti qubylmaly, álsiz balalar aǵzasyna qatty teris áserin tıgizetinin, tutynýshylardyń 70-80 paıyzy júre paıda bolatyn kóptegen aýrýǵa shaldyǵatynyn rastady. Toksıkolog maman Galına Nıkolaeva: «Temekiniń qaı túrin qoldansyn, olardyń negizgi komponenti táýeldilik týdyratyn kúshti psıhobelsendi sıpatqa ıe. Al nıkotınniń adam aǵzasyn qanshalyqty ýlaıtyny belgili. Qosymsha formaldegıd, smola, ýly gaz, kúshála (myshıak), sıonıd, polonıı, qorǵasyn men vısmýt syndy qospalar nıkotın zııanyn kúsheıtken ústine kúsheıte beredi», deıdi.
Iá, bul ónimniń tıigizetin zardaby ońaı emes. Biraq ony eskerip, oǵan qarsy kúresip jatqandar kemde-kem. Sodan atalǵan «dert» kúndelikti ómirde keńinen taralyp barady. Ata-ana qaýymy elektrondy temekini «ótirik temeki» dep túsinip qalǵan balalarǵa bas-kóz bolyp, jaman ádetke boı úıretýden saqtasa deımiz. Tek ata-analar ǵana emes, azamattyq qoǵam, atqarýshy bılik halyq arasyna keńinen jaıylyp bara jatqan elektrondy temekige qarsy kúsh biriktirse, qanekı. Halqymyzdyń densaýlyǵy – el bolashaǵynyń kepili. Endeshe, qamsyz qalmaıyq, aǵaıyn.
Tumar QAIRATQYZY,
L.N.Gýmılev atyndaǵy
EUÝ stýdenti