«Arqada bir ózendi der Obaǵan...»

Kómeskilengen túbir

Obaǵan – qupııasy jasyrylǵan, maǵynasy kómeski tartyp, jumbaqqa aınalǵan gıdronımniń biri. Bul ataý – tabıǵı turǵyda birtutas túbir emes, kirige birikken sóz. Sol sebepti atalmysh ataýdyń túp-tórkini týraly lıngvıst ǵalymdardyń arasynda tolyq tııanaqty pikir qalyptaspaǵan. Bir top tilshi ǵalymdar mońǵol tilinde «oba» túbiri «qorǵan, mola, beıit» de­gen­di bildiredi, al «ǵan»-dy «bir nár­seniń kóptigin, moldyǵyn bildiretin» qosymsha dep tanıdy. Bul pikirdi qýat­taıtyn ǵalymdar toponımıkalyq ápsa­nalardaǵy (legendalardaǵy) «oba (mola) qalǵandyqtan» «Obaǵan» dep atalady dep ańyzdalatyn halyqtyq etımologııanyń deregin basshylyqqa alǵany anyq.

Ekinshi bir top ǵalymdar, aıtalyq, Á.Nurmaǵambetov, T.Januzaqovtar «oba» túbiri mońǵol-qalmaq tilderinde «tas úıin­disi», «úıý» degen maǵynada qol­­dany­latynyn aıta kele, Sibirdi meken­deıtin even halqyndaǵy even tilinde «oova» – «oıpat jer» degendi jáne even tiline jatatyn toptyń birinde «ýbgen» degen sóz bar ekeni jáne ol «ózen tabanynda kezdesetin tas» maǵynasyn beretindigin eskerip, buǵan qosa ázerbaıjan tilindegi «ova, ovalag» degen «jazyq, tegis», túrik tilindegi «ova» «jazyq» degen maǵynany bildiretinin, al «gan/ǵan» kóne túrki til­derinde «ózen», «sý» mánin bildiretinin til­ge tıek ete kele, «Obaǵan» ataýy – «ja­zyq, tegis jerde aǵyp jatqan ózen» má­ninde qoıylǵan dep paıymdaıdy.

Bul tusta sońǵy toptaǵy tilshi ma­­man­dardyń pikirindegi «Obaǵan» ataýy­nyń ózen, sýmen, oıpatty jermen baılanystylyǵy degen tujyrym qı­synǵa ábden qonady. Adamzat balasynyń qor­shaǵan ortany tanýy jáne ol týra­syndaǵy tanym-túsiniginiń órleý órisi qarapaıymdylyqtan kúrdelilikke, taıazdan tereńge qaraı órbıdi. Bizder osy qarapaıym paıymǵa súıene kele, «Oba­ǵan» ataýynyń qupııasyn «sý, ózen» uǵy­mymen baılanystyra otyryp ashý durys jol dep tanımyz.

Bul oraıda, aldymen, Obaǵan ataýy­nyń jazbaǵa túsken alǵashqy topo­gra­fııalyq derekterge nazar aýdaramyz. О́zenniń ataýy týraly kóne topo­grafııalyq jazbanyń biri – 1840 jyly Sibir jáne Orynbor qazaqtarynyń shekarasyn belgileý maqsatynda jazylǵan «Topografıcheskıe opısanıe chastı granısy mejdý kırgızamı Sıbırskogo ı Orenbýrgskogo vedomostı v 1840 godý» atty qujat. Qujatta Obaǵan ataýy «Abý­ganı» dep berilip, ózenniń batys jaq beti Orynbor qazaqtarynyń, shyǵys jaq beti Sibir qazaqtarynyń jeri dep belgilenedi.

Patshalyq dáýirdiń keıingi kezeń­derinde qazaq jeriniń kartasyn syzyp, jer-sý ataýlaryn jergilikti halyq tilindegi dybystalý erekshelikterine ja­qyn transkrıpsııamen berýdi ustanǵan orys tildi topograf mamandar Obaǵandy «Ýbagan» dep ornyqtyrǵan. Bul arada erekshe aıta ketetin másele patsha zamanynda daıyndalǵan kartalarda to­pograf mamandar jer-sý ataýla­ryn jergilikti halyqtyń tilindegi dy­bystalýǵa meılinshe sáıkestendirip berýdi ustanǵany baıqalady. Oǵan mysal re­tinde, joǵaryda atalǵan, Qusmuryndy «Kýshmýrýn» dep transkrıpsııalaǵanyn atap ótýge bolady. Demek, qazirgi «Oba­ǵan» kezinde «Úbágán» nemese «Ubaǵan» degen varıasııalarmen atalýy da ábden múmkin.

Atalmysh derekterden nendeı qory­tyndy túıýge bolady? Birden baı­qa­latyn kórinis – qazirgi qazaq tiline sóz bastaýy «o» dybysymen ornyqqan ataý­dyń orys tilindegi nusqasynyń turaq­syzdyǵy. Olaı bolsa, «Obaǵan» ataýynyń basyndaǵy «o» dybysy, áý basta qazirgideı turaqty emes, ol «ú» nemese «u» dybystarymen aıtylǵany da ǵajap emes. Jalpy, túrki tilderinde «o», «ú», «u» dybystarynyń jasalý uıashyǵy bir. Ol – erindik akýstıka. Demek, bular aýyzsha sóıleýde bir-birin aýystyra berýi ábden múmkin. Muny nege táptishtep baıandap otyrmyz. Sebebi biz Obaǵan gıdronımindegi alǵashqy túbir «oba» nemese «úbe» (uba) túbirinen tur dep sanaımyz.

Mıf qorjyny

«Oba» túbirin tilshi ǵalymdar erte tarıhta Sibir óńirin jaılaǵan ıran tektes halyqtardyń tilinen qalǵan jurnaq dep tanyp, oǵan mysalǵa Sibirdegi ataqty Ob ózeniniń ataýyn mysalǵa keltiredi. Bul paıym – ǵylymda ábden ornyqqan pikir. Kóne ırandyqtar ońtústikke qa­raı jyljyp, onyń ornyna shyǵystan kelgen túrki-mońǵol tektes halyqtar ornyqqan kezde «oba» sóziniń «úbe» (uba) túrindegi nusqasy paıda bolady. «Úbe» nusqasyndaǵy gıdronımge Bashqurtstandaǵy Úfá ózeniniń ataýyn mysalǵa keltirýge bolady. Bashqurttyq ǵalymdardyń basym kópshiligi atalmysh gıdronımniń maǵynasyn ıran tilindegi sý uǵymyn beretin «oba» nemese túrki tilindegi «tas úıindisi, qorǵan» degen maǵyna beretin «úfá» sózinen týyndatady. Túrkolog ǵalymdar «f» dybysyn túrki tiline arab tilinen aýysqan fonema dep sanaıtyny belgili. Olaı bolsa, «úfá» degenimiz túrik tilinde aıtqanda, «úbá», «úbe» bolyp shyǵady.

Osy tusta óte qyzyqty máseleni atap ótkimiz keledi. Qazaq tilinde «úbe» degen uǵym ózen, sý kongıtıvine qatysty aıtylady. Ertedegi qazaqtar sý ıesin «úbbe» dep ataǵan. Muny biz 1888 jyly Sankt-Peterbýrg qalasynda jarııalanǵan M.Mıropıevtiń qazaqsha ári oryssha mátinde jarııalaǵan «Demonologıcheskıe rasskazy kırgızov» atty eńbeginen kóre alamyz. Oǵan jınaýshy 27 mıftik áńgimeni kirgizgen. Sol áńgimelerdiń 13-16 aralyǵyndaǵy jıyntyǵy – sý ıesi Úbbege baılanysty mıftik áńgimeler. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin sol shyǵarmadan mynadaı qysqasha úzindi keltire ketkendi jón sanap otyrmyz: «О́tken zamanda bir qalada Amanqul atty kisi bolypty. Amanqulǵa qatyny tamaq pisirýge sý joq degen soń sý alyp keleıin dep, qolyna shelek alyp, darııaǵa kelip, shelegin sýǵa toltyryp, ózi salqyndaıyn dep sýǵa tússe, Úbbeniń jasaýly kelip sý túbine tartyp ketipti».

Qysqa úzindiden kórip otyrǵany­myzdaı úbbe – ózen, sý ıesi. Demek, bash­qurt­tarda úbe uǵymy «tas úıindisi», «qorǵan» túrinde ornyqsa, qazaq jurty ony «ózen», «sý» kognıtıvine qatysty uǵym­dar qatarynda da saqtap qalǵan. Aıt­­paqshy, Torǵaı oblysy ýezderiniń patsha zamanyndaǵy kóne kartalarda kez­desetin Ýbeıty ózeni (Aqtóbe ýezi), Ebe­­leı kóliniń (Qostanaı ýezi) gıdro­nım­­derinde «úbe» (uba) túbiriniń turǵany sózsiz.

Úbbe kognıtıvi qazaq arasynda kisi esimderinde de kezdesedi. Mysaly, Torǵaı ýeziniń basshysy polkovnık Iаkovlevtiń basyn jarǵan oqıǵaǵa qatysy bar dep Sibirge jer aýdarylǵan Shoshaquly Aqtastyń (Ahmet Baıtusynulynyń aǵasy) zaıybynyń esimi – Úbijan. Sondaı-aq belgili ǵalym Qoıshyǵara Salǵaraulynyń jazýynsha, Torǵaı óńirinde el arasynda «Úbedeı batyr» atty qazaq ertegisi aıtylyp kelgen.

Oba jáne ózen-kólder ataýy

Endigi tusta «oba» túbirine keleıik. Patsha zamanyndaǵy Torǵaı oblysynyń eski kartalaryna nazar aýdarsaq, aımaqta «oba» túbirine qatysty ataýlardyń jıi kezdesetinin baıqaımyz. Mysaly, 1910 jyly jasalǵan Aqtóbe ýeziniń kartasynda 45-ten astam «oba» ataýymen be­riletin toponımıka bar. Olardyń qata­rynda Qara oba, Sary oba, Qyzyl oba, Boz oba, Qos oba, Bes oba, Úsh oba, Jar oba syndy toponımıkalar óte jıi kezdesedi. Sonymen qatar úsh sózben uıysyp keletin ataýlar da ushyrasady. Buǵan Qaraǵandy saı oba, Bıik sary oba, Qyzyl jar oba, Qaıyn tuz oba, Tuz bulaq oba, Samaı sary oba, Úlken qara oba, Kishkene sary oba, Jarmasaı sary oba degen ataý sózderdi aıtýǵa bolady (1 sýrettegi juldyzshamen aıshyqtalǵan ataý­larǵa qarańyz).

Sondaı-aq Qostanaı ýeziniń patsha zamanyndaǵy kartalarynda Obaly kól, Obaly taý, Qos oba, Aq oba, Qara oba degen ózen-kól ataýlary bar (2 sýrettegi juldyzshamen aıshyqtalǵan ataýlarǵa qarańyz).

2 sýret. Basaman jáne Amanqaraǵaı ormany mańyndaǵy óńirden úzindi.

 Atalǵan kartalardaǵy oba ataýyna qatysty toponımıkanyń basym kóp­shiligi saı-salaǵa, sondaı-aq kólderge qatysty bolyp keledi. Saı-saladan sý aǵatyny belgili. Naqty faktilerge súıene otyryp alǵa tartylǵan atalmysh mysaldar «oba» túbir sózinde «tas úıindisi, qorǵan» degen maǵynamen qatar «ózen», «kól», «sý» degen sınonımdik uǵym bar ekendigin bildiredi. Oba ataýymen keletin toponımıka Shyǵys Qazaqstan, Abaı, Aqmola, Qaraǵandy, Batys Qazaqstan oblystarynda qazirgi kúnge deıin saqtalyp jetken. Qaraǵandy qalasynyń irgesinde Besoba degen kishkentaı ózenshe bar. Kezinde qurylysshylar bul mańǵa kóp qabatty túrǵyn úı turǵyzyp, onysy omaqasa qulaǵany kóz aldymyzda.

Obaǵan nemese Sýjarǵan

Álqıssa, endi osylaısha túrkilik dúnıeni jan-jaqtan qarmaı kele, o bas­taǵy oı arqaýy «Obaǵanǵa» oralaıyq. Ol ataýdyń birinshi túbiri «ózen-sý» degen maǵyna beretin «oba», «úbe» degen sózden turǵany anyq. Al ekinshi syńarynda sol sýdyń (zattyń) qımylyn áreketin (aǵysyn) bildiretin anyqtamalyq maǵynada sóz turatyny sóz tirkesiniń tabıǵatyna sáıkes. Osy turǵydan kelgende, biz ataýdyń ekinshi syńarynda etistikten esimshe maǵynaǵa aýysqan «jarǵan» degen sóz jasyryn tur dep sanaımyz. Sebebi ózenniń geografııalyq ornalasýy bizdi osy qısyndy ustaýǵa ıtermeleıdi. Obaǵan – ushy-qıyrsyz keń dalalyq ólkeni ońtústikten soltústikke qaraı qaq jaryp aǵyp jatqan ózen. Olaı bolsa, «Obaǵan» degen toponımniń qazaqsha maǵynasy «Sýjarǵan» degendi bildiredi. Keń aıdynyna qos túbek su­ǵynyp jatqan Qusmuryn kóliniń geo­grafııalyq bolmysyn dál tanyǵan qazaq tóskeıden yldıǵa qaq jara ozǵan Ob­a­ǵandy onyń tabıǵı bolmysyna saı tanýy ábden múmkin dep oılaımyz.

Qaı nárseniń bolmasyn aqıqatyn tanýdaǵy ádistiń biri – salystyrý. Sol ádiske súıenip aıtatyn bolsaq, Torǵaı dalasynda «Sýjarǵan» degen belgili ózen bar ekenin, sonymen qatar sý aǵatyn saı-salany qazaqtar «jar», «jarma», «jarǵan» dep te ataıtynyn eskergenimiz abzal. Joǵaryda keltirilgen Aqtóbe ýezine qatysty kartada «Jar oba», «Jarmasaı sary oba» degen toponımıka bar. Bul kóne «obaǵa» qazaqsha «jardyń» qosylyp aıtylýyna naqty mysal bola alady dep oılaımyz.

Túıindeı kelgende, kóne túrki ti­lindegi «oba», «úbe» túbirine qazaq­sha­lanǵan «jarǵan» sózi kirige birigip, «Obajarǵan» (Úbejarǵan) degen ataý paıda bolyp, birikken sózderdegi dy­bystardyń pozısııa­syna baılanysty ol aıtýǵa yqshamdalyp, jutyla qysqaryp «Obaǵan» degen gıdronım túzegen. A.Baıtursynulynyń lıngvıs­tıkalyq paıymdarynda sózdiń tú­ze­lýinde dybystyń pozısııasy erekshe ekeni aıtylady. Basqasha aıtsaq, sóz degenimiz – dybystardyń qosyndysy. Dybystar bir-birimen úılesedi, úıles­pegeni túrli jaǵdaıǵa kezigip, sóz formasyn ózgertip otyrady. Biz sóz etip otyr­ǵan ataýdyń ekinshi bóligindegi esim­shelik maǵynasyndaǵy «jarǵan» syńary birinshi túbirmen úılese almaı, qysqara kele «ǵanǵa» aınalǵan.

Qaraoba – qarasý – qopa

Obaǵan ózeniniń alqabynda «Qaraoba» jáne «Qarasý» degen belgili tarıhı mekender bar. Qarasý – «Qaraobanyń» qazaqshalanǵan úlgisi. Demek, Qaraoba – tolyq qazaqshalanbaǵan ataý. Jalpy, túrikter jaılaǵan ólkelerde ózen-kólderdiń aǵysyna jáne onyń sý qoımasy retinde jınalýyna qatysty «Aqsý», «Qarasý» dep bólý kórinisi bar. «Aqsý» aǵysty ózenderge qatysty aıtylady. Al «Qara sý» dep ózen tasyǵanda nemese qar sýy men jaýyn-shashynnan túzeletin, aǵysy joq nemese óte baıaý ózender men sý qoımalaryn, kólderdi ataıdy. Mundaı sý qoımalarynyń keıbirin qazaqtar «qopa» deıdi. Bul «Qaraobanyń» qysqaryp, aýyzeki tilge yqshamdalǵan túri dep top­shylaýǵa bolady.

«Oba» túbiri Qazaqstandaǵy belgili ózen­derdiń ataýlarynda kezdesedi. Aıta­lyq, Mońǵolııadan túrki-mońǵol tektes halyqtardyń mıgrasııasy arqyly Aqtóbe óńirine aýysqan Qobda ózeniniń, sonymen qatar Qostanaı aımaǵyndaǵy Tobyl (Tobul) gıdronıminde sý uǵymy túrli pozı­sııada turǵan «oba» túbiri bar ekendigi baıqalady. Bul ózenderdiń qar sýy men jaýyn-shashynnan kóbeıip kóktemde qatty tasıtynyn eskersek, atalmysh gıdronımde ózen­niń mezgildik tosyn minezin (Tentek sý, Buzylyq sý) nemese olardyń tabıǵı basty bir erek­sheligin aıqyndaıtyn túsinikter oryn alǵan dep baǵamdaımyz.

Qoryta kelgende, tóskeıden teńizge «oba» túbirles ózen ataýlarymen jal­ǵasyp baryp, Soltústik muzdy muhıtqa ula­satyn Obaǵan ózenine biz salǵan «qar­maqqa» osyndaı «syr sandyq» ilikti. О́zen­ge qarmaq salýǵa árkimniń erki bar. Bir­aq onyń máni qarmaqqa ilingen zatta dep oılaımyz.

Almasbek ÁBSADYQ,

fılologııa ǵylymdarynyń

doktory, «Kúltegin» syılyǵynyń laýreaty