Stýdent kezde árbir betin yjdahatpen paraqtap, tereń adamgershilik sáýlesine yntyq bolǵan Tolstoı kitaptaryn kóp jyldan keıin qaıta ashtyq. Ashtyq ta, tań-tamasha boldyq. Sirá, muny «Nege?», «Nelikten?» dep surap jatýdyń ózi artyq bolar.
Vladımır Nabokov dáristeriniń birinde aıryqsha tájirıbe júrgizedi. Stýdentter otyrǵan zaldyń barlyq esik-terezesin jaýyp, jaryqtaryn sóndiredi. Kenet, zaldyń sońǵy jaǵynda ornalasqan jaryqty qosyp: «Bul orys ádebıetine túsken Gogoldiń jaryǵy» deıdi jazýshy. Munan soń, taǵy da bir shamdy jaǵyp: «Bul – Chehov», sońǵy lampany qosyp: «Bul – Dostoevskıı» deıdi. Sońynda esik-terezeni ashyp, bólme ishin samaladaı jaryq etken Nabokov «Al, endi mynaý – Tolstoı» degen eken.
Sýretkerdiń oılaý júıesiniń sonshalyq qoıýlyǵy, baıqampazdyǵy óne boıdy shymyrlatady. Jazýshy adam janyna enip, tolyq zerttep, zerdelep, oıyn oqyp turǵandaı ańǵarympazdyqpen qalam tartady. Ar men nápsiniń qaıshylyǵynan týǵan ishki kúresterdi alyp maıdan shebin jyrǵa qosqandaı shabyttana kesteleıdi. Shynynda, úlken soǵys degenimizdiń ózi nápsimen kúresý emes pe?
«Kreıser sonatasy» – jolaýshy Pozdnyshevtyń baıandaǵan taǵdyry arqyly sýrettelgen keń tynysty povest. Onda bári bar, mahabbat, ar-uıat, qyzǵanysh, ókinish, ómir men ólim. Romen Rollan ataqty «Tolstoıdyń ómiri» kitabynda «Kreıser sonatasyna» meıirlene toqtalady.
Povest áp degende Pozdnyshevtiń beı-bereket jigittik ómirinen bastaý alady. Jas dáýrende jurttyń bári sekildi ómir súrgen, ujdan men uıatqa qulaq asyp jatpaǵan ol aıarlyq áreketin maqtan kóredi. «Apıynshy, maskúnem, shylymqorlar da kisilikten shyǵady ǵoı, ol bir áıelden soń bir áıelmen júrip, ábden qunyǵyp ketken júrgish te sol sııaqty, adam sanatynan shyǵyp, birjola buzylyp, naǵyz azǵynǵa aınalady». Tolstoıdyń gýmanızminde, ar men ádilet jolyna bolǵan mahabbatynda shek joq. Myńdaǵan adam úshin qalypty sanalǵan usaq pendeshilikter jazýshy súzgisinde baryp turǵan uıatsyzdyq sanalyp, aıaýsyz áshkerelenedi. Tolstoı syrtqy oqıǵalardan góri kisiniń ishindegi alasapyran jaıttarǵa kóbirek nazar aýdarady. Oqyrman munan óz nıeti men oıyn taýyp qaıran qalady. «Iá, naǵyz jeksuryn, shoshqa bola turyp, ózimdi perishte dep shatasyppyn». Barlyq soraqylyq pen ońbaǵandyq jan dúnıe qurylymynyń durys qalyptaspaǵandyǵynan. Al «ujdan zańy buzylsa, sazaıyńdy tartqyzbaı qoımaıdy». Pozdnyshev aqyry otaý quryp, otbasylyq ómir qyzyǵyn kóredi. Balaly bolyp, olardyń «beınetti ǵajabyn» sezinedi. Povest ortasynda bas keıipkerdiń áıeline mýzykadan sabaq berýshi Trýhachevskıı paıda bolady. Eń kúrdeli shıelenis te osy jerden bastalady. Pozdnyshevtiń úıine kelip, turaqty dáris beretin Trýhachevskıı bara-bara áıelimen etene aralasa bastaıdy. Basynda buǵan mán bere qoımaǵan Pozdnyshev, keýdesine jınalǵan qyzǵanysh oty men ashý-yzadan tolyq bosana almaıdy. Máselen, Tolstoı qudiretine qol soǵý úshin bas keıipkerdiń áıeli men onyń ustazy Trýhachevskııdiń dárisine tóne kelgen kezindegi ishki arpalysyna den qoıalyq. «Shyny shólmekti sýǵa toltyryp, kilt tóńkere qoısań, aýzynan sý tógilmeıdi, men de sondaı halde edim. Meniń ony balaǵattap-balaǵattap qýyp shyqqym da keldi, biraq taǵy da sypaıy, meıirimdi bolýym kerektigin sezindim. Solaı jasadym da. Bárin maquldap turǵan túr bildirdim, usqynym, kórgim kelmeı jaryla jazdap tursa da, soǵurlym meıirimdi bolýǵa kóndirgen baıaǵy tylsym sezimniń jetegine erip, onyń talǵamyna ábden senetinimdi, anaǵan da osyndaı aqyl qosatynymdy aıttym. Men esikten sup-sur bop kirip kelip, til qatpaı turyp qalǵan kezimde týǵan qolaısyzdyqty seıiltýge qansha ýaqyt kerek bolsa, sonsha ǵana otyrdy da, endi erteń ne oınaıtynymyz sheshildi degen syltaý aıtyp jóneı berdi». Iаpyr-aı, adam janynyń ınjeneri degen osy eken-aý. Netken psıhologııalyq dáldik, netken shynaıy somdalǵan arpalys. Shyǵarmada oqıǵa jelisimen qatar áıelder jaıly sony pikirler, mýzyka týrasynda tolǵamdar aıtylady. Bul jazýshynyń keıipkerleri arqyly bergen qordaly oılary ekenine daý joq. «Mýzyka adamnyń rýhyn kóterýge kómektesedi desedi, sandyraq, jalǵan! Onyń áseri bar, áseri masqara kúshti, al biraq eshqashan rýh kótermeıdi». Shyǵarmadaǵy pikiri dana qarttyń kúndeligindegi «Mýzyka – adamdy topastandyrady» degen oıymen úndesedi. Jeke tájirıbege súıensek, mýzyka aqyl-oıǵa nuqsan keltiretini ras. О́ıtkeni jónsiz áýen sanada qurylǵan rýhanı tizbekterdi shatystyryp, rettilikten taıdyrýy ǵajap emes.
Álqıssa, «Kreıser sonatasynyń» aqyrǵy bólimi qaıǵyly jaıtpen aıaqtalady. Bas keıipker Pozdnyshevtiń jan dúnıesine jınala-jınala janartaýǵa aınalǵan qyzǵanysh derti alasapyran kúshke ulasyp, syrtqa shyǵady. Ol tún qata úıine oralǵanda, muǵalimimen dáris ótkizip otyrǵan súıikti áıelin mert etedi. Qyzǵanysh atty qyzyl ıti týlap, qalaýly jaryna qanjar suǵady.
«Oılaı-oılaı pashanyń moıny tústi» degendeı, povesti oqyp bolǵan soń shuńǵyma áserden aryla qoıý qıyn. Bizdińshe, «Kreıser sonatasynyń» alar negizgi taǵylymnyń biri – baıqalmaı ishte týatyn keseldiń qaýiptiligi. Eshkim mán bermeıtin, júrek pen oıda búr jaratyn sansyz usaq jaǵymsyz dúnıeler túptiń-túbi aqylymyzdy baılap, arymyzdy ketirip, qubyjyqtaı ózimizdi jutary daýsyz. Sondyqtan ishtegi keselmen kúres – uly qylmystardyń aldyn alý. «Myqtymyn dep maqtanba aqyl bilseń, myqty bolsań ózińniń nápsińdi jeń!». Kún saıyn jan dúnıege jaýǵan qara kúshtermen toqtaýsyz qyrqysý, jaqsyny súıý, jamanǵa janyń kúıý – adamnyń kún saıynǵy maıdany. Bul maıdanda jeńiske jetkender ǵana ómir atty alyp muhıtta adamdyq dańqyn saqtap qala almaq. Mine, uly shyǵarmanyń biz saralaǵan bir qyry osy, qadirli oqyrman.