Reseı Federasııasy Rıazan oblysyna qarasty Qasymov ólkesinde ejelgi tarıhymyzdyń izi jatyr. Sonyń biri – Aýǵan Muhamed sultan kesenesi. Bul tarıhı nysandy sultan dúnıeden ótkennen keıin bir jyldan soń, ıaǵnı 1649 jyly jary Altyn hansha turǵyzǵan eken.
Reseı jerindegi Qasym handyǵy – HV ǵasyrdyń ortasyna qaraı Altyn Orda ydyraǵan soń paıda bolǵan kishi handyqtyń biri. Reseılik jylnamalarda, bolashaq Vladımır jáne Máskeý knıazi II Vasılıı (Tıomnyı) 1440 jyldary altynordalyqtardyń tutqynynda bolǵan. Ulyq ulys bıleýshileri bul adamdy bosatyp, udaıy baqylaýda ustaý úshin qasyna Joshy hannyń tikeleı urpaǵy Qasym sultandy qosyp jibergen dep jazady.
Al bizdiń tarıhshylar: «Qasymov patshalyǵynyń paıda bolýy jóninde ártúrli nusqa bar. Nıkonovtyń jylnamasynda 1447 jyly Máskeýge tatar-mońǵol sultandary Qasym men Jaqyp ordasyn alyp keledi. Ol kezderi Máskeý taǵy úshin Máskeý knıazi II Vasılıı men onyń qarsylasy Shemıakı arasynda tartys júrip jatqan. Qasym men Jaqyp Vasılııge qoldaý kórsetedi. Ony Seıt Ahmet hannyń shabýylynan saqtap qalady. Sodan keıin 1452 jyly osy óńirge Ulyq Muhamed han ordasynan 500 nókerimen Qasym sultan keledi. Sol kezeńnen bastap qala barlyq qujatta «Qasymov» atala bastaıdy. Keıde «Han Kerman» dep te atalady» dep jazypty.
Ýaqyt óte kele 1600 jyly Qasymov handyǵynyń taǵyna qazaq sultany Uzyn Oqty Ondan sultannyń uly Oraz Muhamed otyrady. Osy kisiniń keńesshi-qarashasy Qadyrǵalı Jalaıyr óziniń «Shejireler jınaǵy» («Jylnamalar jınaǵy») atty tarıhı týyndysyn 1600-1602 jyldary osy jerde jazǵanyn tarıhtan belgili.
Endi joǵarydaǵy kesene ıesi «Aýǵan Muhamed sultan kim?» degenge keler bolsaq, ol Joshynyń urpaǵy. Iаǵnı XVII ǵasyrdyń birinshi jartysynda ómir súrgen Hıýa hany Arab Muhamedtiń balasy. Taǵy bir derekte «1621 jyly taq tartysynda Arab Muhamed han jeńilip, basyna aýyr kún týady. 11 jasar balasy Aýǵan Muhamed sultandy orys elshisine amanatqa beredi» delingen eken.
Ekinshi bir derekte «Ákesi ólgen soń taqqa talas bastalyp, aǵasy tarapynan onyń kózin joıý qaýpi tóngendikten, orystar jasyryn alyp ketip, Qasymovqa ákeldi» delinipti. Joǵarydaǵy keseneni turǵyzǵan sultannyń jary Altyn hanshaıym Hıýa hany Shıban áýletiniń qyzy eken. Sondaı-aq taǵy bir derekte óte qundy tarıhı týyndy «Túrik shejiresin» jazǵan Ábilǵazy Bahadúr han Aýǵan Muhamed sultannyń týǵan aǵasy ekeni aıtylypty.
Qýanarlyq oqıǵa: sońǵy jyldary Máskeýdegi Qazaqstan elshiliginiń atsalysýymen «Aýǵan Muhamed sultan» kesenesi Reseıdiń qorǵalýǵa tıis mádenı muralar tizimine enipti. Qazirgi tańda jergilikti tatar aǵaıyndar Aýǵan Muhamed sultan kesenesin «tákıe» dep atap, qamqorlyq jasap otyrǵan kórinedi. Bul kesene ishine sultannyń ózi jáne onyń týys-týǵandary jerlenipti.
Keıingi jyldary jekelegen tulǵalar qazaq sultandarynyń izi qalǵan Qasymov ólkesine baryp, zertteý júrgizip jatyr. Osyndaı yntaly toptyń biri – 2005 jyldyń qazan aıynda Qadyrǵalı bı Jalaıyr jerlengen jerdi izdep jáne babamyz týraly derek jınastyrý maqsatynda Rıazan oblysyndaǵy Qasymov qalasyna barǵan bolatyn. Olar babamyzdyń jambasy tıgen jerdi tappaǵanymen, sol kezden qalǵan jalǵyz nysan Aýǵan Muhamed sultan kesenesiniń ishine Qadyrǵalı Jalaıyr babamyzǵa arnap salmaǵy jarty tonna «Qulyptas-zırat» ornatty. Onyń betine arabsha «Bısmıllahı ar-Rahmanı ar-Rahım» degen aıat sózin jazyp, odan tómenirek arab árpimen «Qadyrǵalı bı Qosymuly Jalaıyr (1530-1605)» degen jazý bádizdepti.
Taǵy bir jaqsy jańalyq: 2019 jyly qarasha aıynda Reseı Federasııasynyń Rıazan oblysy Qasymov qalasyndaǵy Aýǵan-Muhamed sultannyń kesenesine jaqyn jerdegi eski tatar zıraty mańyna qazaq sultany Oraz-Muhamedke arnap memorıaldy taqta ornatyldy.