Basqa basylymdardan: Sanksııalar jáne saýda soǵysy

AIF – 2008 jyldan beri jyl sa­ıyn ótkiziletin Astana ekonomıkalyq forý­mynyń jańartylǵan túri. Ataýdyń óz­gerýi jańa forýmda talqylanatyn klımat, azyq-túlik jáne energetıkalyq qaýipsizdik sekildi aýqymdy taqyryp­tardy talqylaýǵa, shartaraptan kóptegen sarapshy tartýǵa múmkindik berdi.

Eń mańyzdysy, Astana halyq­aralyq forýmy Reseıdiń Ýkraınaǵa qarsy agressııasy jalǵasyp jatqan kezeńde ótip otyr. Osy oraıda Más­keýmen tyǵyz baılanysy bar Qazaqstan beıtaraptyq saıasatyn usta­natynyn aıta ketken jón.

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev plenarlyq otyrys­ta sóılegen sózinde qazirgi dáýirdi «Bu­ryn-sońdy bolmaǵan geosaıası shıe­lenis kezeńi» dep sıpattady. Sondaı-aq BUU qurylǵannan bergi negizi qalanǵan álemdik tártiptiń buzyla bastaǵanyn atap ótti. Pre­zı­denttiń aıtýynsha, jahandyq júıe barshaǵa jumys isteýi kerek. Beı­bitshilik pen órkendeý sanaýly memlekettiń emes, búkil álemge paıdasyn tıgizýi qajet.

BUU uıymdary jetekshilerimen jáne aımaqtaǵy memleket basshy­lary­men birge joǵary deńgeıdegi spıker­lerdiń qatarynda sóz sóı­legen Halyq­ara­lyq valıýta qorynyń basshysy Krıstalına Georgıeva álemdik saýdanyń «bólshektenýine» nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, álemdik ekonomıkanyń keleńsiz jaǵdaıyna jaýapty másele de osy. Ol ekonomıkalyq logıkaǵa emes, saıası odaqtarǵa júginý basymdyq alǵanyn eskertip, «Ekonomıkalyq qalpyna kelýge kedergi keltiretin bólshektený kúshterin birlese oryndap jatyrmyz», dep aıtty.

Georgıeva buǵan deıin COVID-19 pandemııasynyń, Ýkraınadaǵy soǵystyń, jetekshi memleketterdiń Qytaıǵa táýel­dilikti azaıtýǵa tyry­sýynyń, jahandaný kemshilik­teriniń bólshektenýdi odan ári kúsheıtetinine nazar aýdardy.

«Eger bólek aımaqtardaǵy saý­daǵa jol bersek, álemge keletin shyǵyn jahan­dyq ishki jalpy ónim­niń 7 paıyzyn quraıdy. Bul Germa­nııa men Japo­nııanyń ekonomıkasy joıylyp ketkenmen teń», dedi ol.

Fransýz halyqaralyq qaty­nastar ınstıtýtynyń atqarýshy tóraǵasy Terrı de Monbrıal Batys­tyń sank­sııa­lyq saıasatynyń uzaq merzimdi pers­pektıvadaǵy zar­daptaryna toqtaldy. «Munyń uzaq­merzimdi saldaryna qaramastan, saý­dany búldirip jatyrmyz», dedi ol.

Konferensııanyń birinshi kúnin­de sóz sóılegenderdiń arasynda Eýropalyq odaq komıssııasynyń burynǵy basshysy Joze Manýel Barrozý Batys elderiniń sanksııalaryn qoldaıtynyn jetkizdi.

EURACTIV tilshileri Astanada Eýroodaq dıplomattarymen sóı­lesti. Olar Qazaqstannyń kórshimen tyǵyz qarym-qatynasta ekenine qaramastan, Batystyń Reseıge salǵan sanksııalaryn aınalyp ótetin aýmaq retinde paıdalanylmaý áreketin oń baǵalady.

24-25 sáýirde quramynda AQSh-tyń resmı ókilderi bar EO sanksııalaryn júzege asyrý jónindegi halyqaralyq arnaıy elshi Devıd O’Sallıvannyń delegasııasy As­tanaǵa at basyn burǵan edi. Osy sapar resmı jáne iskerlik deń­geı­de Qazaqstan tarapynyń «qyzy­ǵýshylyǵyn» týǵyzdy.

Derekkózderdiń habarlaýynsha, Eýro­palyq odaq Qazaqstan arqyly «soǵys taýarlaryn» eksporttaýdy toqta­tý qajettigin túsin­dirip, Astanaǵa tizim bergen. О́z kezeginde Qazaqstan tarapy mundaı eksport saqtalsa, batys el­deri kom­panııalarǵa óz eline taýar eks­port­tamaýyn tapsyratynyn jaqsy túsinedi.

Jahandyq qaýipsizdik pen beıbitshilikke  umtylys

Eýrazııanyń kindiginde or­na­lasqan álemniń toǵyzynshy memleketinde Astana halyq­ara­lyq forýmy ótti. Atalǵan el po­lıar­lana túsken halyq­aralyq tártip pen adamzattyń eń úlken syn-qaterlerin sheshýde yntymaq­tastyqtyń mańyzyn jaqsy túsi­nedi.

Tórtkúl dúnıeniń búgingi jaǵ­daıyna qarap, nelikten kópjaq­tylyqty, halyq­aralyq yntymaq­tastyqty jáne dıalogti ilgeriletý qajet ekenin túsinesiz. Shar­tarap barǵan saıyn polıarlanyp, bóline túsken. Halyqaralyq quqyqqa negiz­delgen tártipke senim álsiredi. Álem­dik daǵdarystardy qarý arqy­ly sheshýge umtylatyndar sany artty. Iri der­javalar jahandyq qaýipsizdikti nyǵaı­tý úshin ymyraǵa kelýge qulyqsyz. Adam­zattyń álemdi joıýǵa qanshalyqty jaqyn ekenin anyqtaıtyn «Qııamet kúnine» salys­tyrmaly túrde 90 sekýnd qalǵandaı.

Osy oraıda yqpaly men halyq­aralyq deńgeıdegi abyroıy derjavalardan bir saty tómen memleketter, ıaǵnı «izbasar derjavalar» ortaǵa shyǵyp, álemdi alańdatqan máselelerdi birlese sheshe alady. Bul jaǵynan Qazaqstan bárine saı kelip tur.

Ortalyq Azııadaǵy memleket ha­lyq­aralyq qaqtyǵystarda laıyq­­­ty sheshe alatynyn kórsetti. Keıin­gi birneshe jyl ishinde Qazaq­standa Astana prosesi aıasynda Sırııadaǵy qaqtyǵys boıynsha kelis­sózder júzege asty. 2013 jyly Qazaq­stan­­nyń kommersııalyq astanasy – Almatyda Irannyń ıadrolyq kelisimi bo­ıynsha kelissózderdiń eki raýndy ótti. Osydan jıyrma jyl buryn, 1992 jyly Qazaqstan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (AО́SShK) qurýdy usyndy. Ol búginde yqpaldy kópultty forýmǵa aınaldy. Sondaı-aq 2017-2018 jyldar aralyǵynda BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılandy. Osylaısha, Ortalyq Azııa elderinen BUU Qaýipsizdik Keńesinde ókildik etken alǵashqy memleket atandy.

Qazaqstannyń dıalog pen ózara túsi­nis­tikke umtylýy jahandyq tu­raq­tylyq álsiregen qazirgi kezeń­de óte mańyzdy. Sondyqtan halyq­aralyq qoǵamdastyq Qazaq­stannyń klımattyń ózgerýi, sý tapshylyǵy, energetıkalyq qaýip­sizdik, halyq­aralyq damý men turaqtylyq sekil­di jahandyq syn-qaterlerge qar­sy turý joldaryn baǵalaıdy. Sol sebep­ti Astana halyqaralyq forýmy arqyly jahandyq ynty­maq­tastyq pen dıplomatııany qaıta bastaýǵa kúsh salýy kerek. Ple­narlyq otyrysta álemniń qazirgi jaǵdaıyna, beıbitshilik pen ekono­mıkalyq ilgerileýge aparatyn jol talqylandy. Oǵan Qatar Ámiri Ta­mım ben Hamad Ál Tanı, Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev, Halqaralyq valıýta qorynyń basqarýshy dırektory Krıstalına Georgıeva, IýNESKO-nyń Bas dırektory Odrı Azýle qatysty. Árıne, birde-bir jıyn álemdegi búkil máseleni sıqyrly taıaqsha sekildi sheshe almaıdy. Degenmen dıalogti jeńildetetin bastamalardy quptap, qoldaý kerek.

Astanadaǵy halyqaralyq forým

Kongress-ortalyqta Astana halyq­aralyq forýmy bastal­dy. Prezıdent Qasym-Jomart To­­qaevtyń qurmetti qamqor­ly­ǵy­­men «Dıalog arqyly syn-qa­terlerdi sheshý: yntymaqtastyq, damý jáne ilgerileý jolynda» ne­gizgi taqyryby aıasynda joǵary deńgeıdegi is-shara ótti.

Forým úkimetterdiń, halyq­aralyq uıym­dardyń, bıznes sek­torlarynyń jáne akademııalyq ortanyń bedeldi delegattaryna konstrýktıvti dıalog júrgizýge já­ne qazirgi jahandyq máse­lelerge qarsy turý strategııalaryn zertteýge arnalǵan platformany qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Negizgi nazar aýdara­tyn taqyryptarǵa klımattyń ózge­rýi, azyq-túlik tapshylyǵy jáne energetıkalyq qaýipsizdik máseleleri kiredi.

Bul bedeldi jıynǵa álemniń túkpir-túkpirinen myńnan astam qatysýshy men qurmetti qonaq keldi. Is-sharaǵa Qatar Ámiri sheıh Tamım ben Hamad Ál Tanı, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov, Bosnııa jáne Gersegovına Prezıdıýmynyń tóraǵasy Jelka Svııanovıch, basqa da tanymal tulǵalar qa­tysty. Forým halyqaralyq yn­ty­maqtastyqty damytýǵa jáne jańa jahandyq áriptestik ornatýǵa baǵyttalǵan.

Eki kúnge sozylǵan forýmda qatysý­shylar tórt negizgi baǵytta: syrtqy saıasat jáne halyqaralyq qaýipsizdik, halyqaralyq damý jáne turaqtylyq, energetıka jáne klımattyń ózgerýi, sondaı-aq ekonomıka jáne qarjy máselelerin talqylady.

Astana halyqaralyq forýmy jahan­dyq qoǵamdastyqtyń birigýine, ıdeıa almasý jáne qazirgi álem aldynda turǵan ózekti syn-qaterlerdi eńserý úshin ınno­vasııalyq tásilderdi zertteýge múmkindik beredi.