Jyl saıyn táýelsiz sarapshylar toby álem halyqtary arasynda saýalnama júrgize otyryp, Baqyt ındeksiniń kórsetkishterin anyqtaıdy. Bul ındeksti anyqtaıtyn zertteýlerdiń ishinde «World Happiness Report 2023» jáne «Global Happiness 2023» esepteri bar.
Osy zertteýlerdiń nátıjelerine sholý jasap kórsek. «World Happiness Report 2023» – jyl saıyn táýelsiz sarapshylar ázirleıtin kólemdi zertteý. Al «Global Happiness 2023» daıyndaıtyn «IPSOS» kompanııasy – 90 naryqta jumys isteıtin jáne 18 myńnan astam qyzmetkeri bar iri marketıngtik zertteý kompanııasy. Ondaǵy zertteýde álemniń 32 elinde, 18-74 jas arasyndaǵy 22 508 adamdy qamtı otyryp «Global Advisor» onlaın platformasy arqyly ótkizilgen.
20 naýryzdy Halyqaralyq baqyt kúni dep jarııalanǵanyna 10 jyl tolyp otyr. BUU Bas Assambleıasy 66/281 qararyn osy máselege arnaǵan. Búgingi tańda memleketterdiń jetistigin baǵalaýda halyqtyń baqytty bolý kórsetkishi ózekti. Baqyttyń ólshemi týraly mamandar arasyndaǵy kózqarasta da konsensýs kúsheıip keledi. Baqyt endigi kezekte úkimetter oryndaıtyn maqsatqa aınalýy yqtımal.
Ult baqytyn ólsheýdiń keń taralǵan joly – halyqtyń reprezentatıv bóliginiń óz ómirine qanaǵattanýy týraly saýaldamaǵa jaýaby. Azamattardyń turmysy áleýmettik qamtylǵan jáne deni saý bolsa, olardyń ómirge qanaǵattaný deńgeıi de joǵary bolady. Qoǵamda Arıstotel aıtqan «evdemonııa» (adam is-áreketiniń negizi onyń baqytqa umtylýynda dep qarastyratyn etıka baǵyty) deńgeıi joǵary bolýy kerek, sonda ómirge qanaǵattaný sezimi qatar júredi.
Azamattardyń baqyty úkimettiń maqsatyna aınalǵan soń, bul ınstıtýsıonaldyq tájirıbege de tereń áser etedi. Jumys, otbasylyq ómir jáne jalpy qoǵam sapasy sekildi densaýlyq, ásirese psıhıkalyq densaýlyq úlken basymdyqqa ıe bolady.
Qazirgi kezeńde memleket saıasatyn azamattardyń ál-aýqat ólshemi boıynsha baǵalaýdyń ózektiligi artyp keledi. 2020-2022 jyldardaǵy ómir súrý uzaqtyǵy kóptegen elde pandemııaǵa deıingi kezeńmen shamalas boldy. О́mir súrý uzaqtyǵy boıynsha Fınlıandııa alty jyl qatarynan 1-orynda tur. Soǵystan zardap shekken Aýǵanstan men Lıvan saýaldamadaǵy eń baqytsyz elder bolyp qaldy, mundaǵy ómirdiń ortasha deńgeıi eń baqytty on elge qaraǵanda bes upaıǵa tómen (0-den 10-ǵa deıingi shkala boıynsha).
Álemdegi baqyt alshaqtyǵy aıtarlyqtaı turaqtalyp keledi, degenmen kóptegen Afrıka elinde bul kórsetkish alshaqtyǵy joǵary.
Halyqtyń ál-aýqaty men tabysynyń artýy – baqyt ındeksine áser etetin kórsetkishterdiń biri. Jahandyq aýqymda kedeılik kórsetkishi COVID-19 taralǵan úsh jylda azdap tómendegen. Bul qubylys daǵdarys kezinde senim men áleýmettik qoldaýdyń adamdardyń baqytty bolýyna qanshalyqty áser etetinin kórsetedi. Ony tómendegi 4 mysaldan kórýge bolady.
2020-2021 jyldary ınfeksııanyń taralýymen kúresken elderde ólim-jitim deńgeıi tómen boldy jáne ál-aýqat jaqsardy. Osy jyldary jahandaǵy qaıyrymdylyq deńgeıi de artqan. 2022 jylǵy derekter prososıaldy («basqa adamdarǵa nemese jalpy qoǵamǵa paıda ákeletin», «kómek kórsetý, qaıyrymdylyq jasaý») áreketter pandemııaǵa deıingi kezeńmen salystyrǵanda shamamen 4/1-ge jıi ekenin kórsetedi.
2022 jyly áleýmettik baılanystar men ózara qoldaý álemniń alty aımaǵyn qamtıtyn 7 memlekette jalǵyzdyqqa qaraǵanda eki ese jıi kezdesken. Bul eki kórsetkish adamdardyń basqalarmen qarym-qatynasyn baǵalaýda mańyzdy boldy.
Memlekettiń ál-aýqaty men tıimdi jumysy adamdardyń baqytty bolýyna úlken áser etedi. Memlekettiń áleýetin onyń qarjylaı múmkindigi (ınvestısııa tarta alýy); ujymdyq áleýeti (qyzmet kórsete bilý); quqyqtyq áleýeti (zańnyń ústemdigi) arqyly ólsheýge bolady. Azamattyq soǵystyń jáne repressııanyń aldyn alý da memlekettiń áleýeti úshin óte mańyzdy.
Ártúrli elde osy kórsetkishtiń barlyǵy adamdardyń óz ómirine qanaǵattanýymen baılanysty. Osy kórsetkishterdi qoldana otyryp, memleketterdi 3 klasterge jikteýge bolady: ortaq múddesi bar, erekshe múddesi bar jáne álsiz memleketter. Ortaq múddesi bar memlekette ómirge qanaǵattaný álsiz memleketke qaraǵanda 2 balǵa (10-nan) joǵary, al erekshe múddesi bar memlekette álsiz elge qaraǵanda 1 balǵa joǵary.
Jaqsylyq jasaý men ózin jaqsy seziný de baqytty bolýdyń kórsetkishi. Beıtanys adamǵa kómektesý, aqsha berý, qan tapsyrý jáne eriktilik sııaqty altrýıstik minez-qulyq búginde jıi kezdesedi. Baqyt pen altrýıstik minez-qulyqtyń arasynda tyǵyz baılanys bar. Ádette, altrýıstik kómek alǵan adamnyń ál-aýqaty jaqsarady, bul elder arasyndaǵy korrelıasııany túsindirýge kómektesedi. Altrýıstik kómektiń arqasynda adamdardyń ál-aýqaty artqan kezde, olar basqalarǵa izgilik jasaý arqyly kómektesýi yqtımal (1-sýret).
Úsh jylǵa negizdelgen Baqyt reıtıngindegi memleketterdiń kórsetkishi 2020-2022 jyldary
«World Happiness Report 2023» zertteýi boıynsha álemdik reıtıngte alǵashqy úshtikke Fınlıandııa, Danııa men Islandııa memleketteri ense, Qazaqstan 44-orynǵa turaqtaǵan.
Tabysy joǵary jáne ortasha elderdiń azamattary kóńili tolatyn kórsetkishterde aıyrmashylyq bar. Mysaly, ekonomıkalyq damýǵa baılanysty tabysy joǵary elderdiń azamattary óz qaýipsizdigine, materıaldyq múlkine, ómir súrý jaǵdaıy men jumysyna kóbirek kóńili tolady. Al tabysy ortasha elderdiń azamattary jalpy senim men rýhanı ómiri, fızıkalyq ál-aýqaty, týystarymen qarym-qatynasy jáne ózine beriletin baǵaǵa kóbirek basymdyq beredi.
Baqyt ındeksi ómir súrý deńgeıi, úkimet jumysynyń tıimdiligi, eldegi jaǵdaıdyń azamattardyń kóńilinen shyǵýy, qoǵamdaǵy ózara kómek kórsetý men gýmanızm kórsetkishteri syndy mańyzdy faktorlardy qamtıdy. Aldaǵy ýaqytta álemdik deńgeıde halyqaralyq uıymdar men táýelsiz sarapshylar tobymen júrgizilip jatqan mundaı esepter men kórsetkishterge nazar aýdarý zertteýshi ǵalymdar men mamandar úshin ózekti bola bermek.
Baýyrjan SERIKBAEV,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy