О́tken aptada qazaq eliniń rýhanı astanasy – kıeli Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Ádiletti Qazaqstandy qurý úshin árbir otandasymyz adal azamat bolýǵa umtylýy qajet» dep qaǵıdatty sózin aıtty. Bizdińshe, bul sózge qazaq eliniń árbir azamaty erekshe mán berýi kerek.
О́ıtkeni bul – Uly dalanyń rýhanı qundylyǵy retinde ejelden kele jatqan qasıetti uǵym. Tarıh qoınaýyna úńilsek, adaldyq qaı zamanda bolsyn memleketti bıleýshilerdiń basty qasıeti retinde tanylǵan. Máselen, Ábý Nasyr ál-Farabı adam mindetti túrde adal nıetti bolý kerek dep esepteıdi. О́ıtkeni jaqsy ister istep, munyń tóleýin kútse, adam bul isterin jamandyqqa aınaldyrady. Sonymen birge, fılosof el basqarý isinde halyqqa adal qyzmet birinshi orynda turýǵa tıis dep esepteıdi. О́ıtkeni órkenıetti Qarahandar memleketiniń bastaýyna sáıkes kelgen Ál-Farabı ómir súrgen zamanda qala-memleketterdi basqarýda bul másele óte mańyzdy edi.
Ál-Farabıdiń el basqarý jónindegi ilimderin ǵalym, memleket qaıratkeri Júsip Balasaǵun óziniń «Qutty bilik» shyǵarmasynda ári qaraı zań júzinde qoldanysqa engizýdiń joldaryn belgilep berdi. Oıshyl 4105-báıitinde: «Adal bolǵyn, bil, adaldyq – kıeli, Bekter – adal, adaldyqty súıedi!» dep, han men ýázir, bekterden bastap, atshy men emshige deıin qoǵam aldyndaǵy mindetterin adal oryndaýǵa meńzeıdi. Ásirese memlekette ádil zań ornatý jáne ádil basqarý – basshylarǵa eń basty talap retinde qoıylǵan. Sol dáýirdegi túrkistandyq ǵulama Ahmet Iаsaýı de óz hıkmetinde búkil adam balasyn adal eńbekke shaqyryp, ar tazalyǵy men jan tazalyǵyna arnaıy kóńil bóledi.
Uly dala tulǵalarynyń rýhanı muralaryn sabaqtastyqpen jalǵastyrǵan danyshpan Abaı otarshyldyq jaǵdaıdaǵy qazaq eliniń aldyńǵy qatarly, azat el bolýdyń jolyn saralaı otyryp: «Adaldyq – árbir dúnıeniń bastaýy. Qudaıǵa, elińe, ata-anańa, ustazdaryńa, mahabbatyńa, dostyqqa, eń bastysy ózińe «adal» bolý – urpaǵyńa qalatyn eń úlken mura, «qandaı tirlik isteseń de adal iste, bos jatpa, kásip tap, eńbek et» degendi nasıhattaıdy.
Qazaq tarıhynda qoǵamdaǵy adaldyqtyń eń joǵarǵy úlgisin óz eliniń táýelsizdigi úshin janqııarlyqpen kúresken Alash qaıratkerleriniń ómirinen, isinen, qyzmetinen aıqyn kórýge bolady. Olar óz aldaryna ant berip, alǵa qoıǵan maqsatty oryndaý jolynda ómirleriniń sońyna deıin adal bolǵany málim. Alash zııalylarynyń bul ónegeli tájirıbesi búgingi Ádiletti Qazaqstan úshin mańyzdy. Muny Memleket basshysynyń Ulttyq quryltaıda: «Alash rýhy Qazaq memleketimen birge máńgi jasaıdy», degen sózinen-aq ańǵarýǵa bolady.
Prezıdent osy alqaly jıynda: «Ádiletti Qazaqstan jáne adal azamat uǵymdary el tiregi bolatyn egiz qundylyq retinde árdaıym qatar turýǵa tıis» dep, adal azamat bolýǵa umtylýǵa shaqyrýy – Uly dala tulǵalarynyń qaı tarıhı dáýirde bolsyn memlekettiliktiń, otanshyldyqtyń, eldiktiń basty qundylyqtarynyń biri – adaldyq jáne onyń tarıh synynan ótkendigine súıengeni anyq.
Sataı SYZDYQOV,
EUÝ Eýrazııa tarıhy men mádenıetin zertteý ortalyǵynyń dırektory