Amanattyń júgi aýyr

– Qoǵamdyq uıym qashan quryldy jáne onyń dúnıege kelýine ne túrtki boldy?

– «О́li rıza bolmaı tiri baıymaıdy» deıdi qazaq. 2019 jyly qurylǵan «Atamnyn Amanaty» qoǵamdyq birlestiginiń mıssııasyn osy bir aýyz sózben beıneleý­ge bolatyn sııaqty. Onyń basy-qasynda osynaý támsildiń taýdaı salmaǵyn sezinip, ıgilikti iske bel sheshe kirisken belsendi azamattar júr. Iz-túzsiz ketken ákesiniń deregi tabany kúrekteı seksen jyl ótken soń tabylyp, qabirine týǵan jerdiń bir ýys topyraǵyn aparyp turyp egilgen qarııany kórgende eriktiler eńbeginiń zaıa emestigin sezinesiń.

Jeti atasyn jetik bil­gen qazaq qashannan izdeýsiz, joqtaýsyz qalǵannan qoryqqan. Urpaqtan urpaqqa jalǵasyp, úzilmeı kele jatqan ata tektiń, basqasha aıtqanda árýaqtardyń qoldaýshy kúshin Bert Hellınger bastaǵan Batys ǵalymdary endi ǵana moıyndap otyr. Endeshe sol kóbiniń artyndaǵy urpaǵy da qalmaǵan 271 myńnan astam bozdaqty iz­demeý, joqtamaý endigi jerde eldigimizge syn bolar edi.

Sol sebepti bıyl 22 maýsym kúni tuńǵysh ret el aýmaǵyndaǵy meshitterde habar-osharsyz ket­ken jaýyngerlerdiń rýhyna ar­naıy quran baǵyshtalyp, duǵa oqyl­maqshy. Bizdiń osy usynysymyzǵa qoldaý bildirgeni úshin Qazaqstan musylmandar dinı bas­qarmasyna alǵys aıtamyz.

– Uıymnyń kópshilik kó­zine kórine bermeıtin kún­de­likti qyzmetin tarqatyp aıta ketseńiz.

– «Atamnyn Amanaty» óz ju­mysyn negizi úsh baǵyt boıynsha júrgizedi. Birinshi baǵyt – maı­dangerlerdi áskerı qujattary bo­ıynsha arhıvterden, túrli forýmdar men qaýymdastyqtar arqyly izdestirý. Bul ózi ınemen qudyq qazǵandaı dúnıe. Ekinshi baǵyt – maıdan dalasynda tikeleı qazba jumystaryn júrgizý. Byltyr bizdiń eriktiler toby Kalýga ob­lysynda «Batys maıdany. Var­shava tas joly» halyqaralyq ás­kerı-tarıhı ekspedısııasyna qa­tysyp qaıtty. Bıyl da saparǵa daıyndyq júrip jatyr. Ol týraly sál keıinirek. Úshinshi baǵyt – el ishinen týystaryn izdestirý, ıaǵnı TMD ǵana emes búkil Eýropa memleketteriniń aýmaǵynda qan­shama otandastarymyz jatyr. Olar­dyń kóbi Eýropany azat etý barysynda sheıit bolsa, endi bira­zy tutqynǵa túsip, konslagerlerde qaza tapqandar. Qazir bizdiń qolymyzda elden tysqary jerde máńgilik mekenin tapqan on jeti myń qazaqstandyqtyń tizimi bar. Solardy oblys-oblys boıynsha bólip, jergilikti buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalaý­dy bastap ta kettik. Alǵashqy nátıje de barshylyq. Jaqynda Pol­shanyń Sedlse qalasynda kóz jumǵan Qostanaıdyń týmasy Totan Achanovtyń týǵan-týystary tabyldy.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, áli kúnge keskilesken urystar júr­gen maıdan dalasyndaǵy qaz­ba jumystary barysynda qa­zaq sar­­bazdarynyń kómýsiz qal­ǵan deneleri tabylýda. Sol boz­daq­tardyń aty-jónderin (me­dalon­dary, hattary, arhıv qujat­tary t.b. arqyly) anyqtap, kin­digi­nen taraǵan urpaqtaryn nemese týǵan-týystaryn taýyp, ar­naıy áskerı ushaqpen elge jet­kizip, ja­ýyngerlik qurmetpen jer qoınyna tapsyrý – bizdiń moı­nymyzdaǵy úlken jumys, saýapty is.

Osy ýaqytqa deıin bizge habar-osharsyz ketken maıdangerlerdi izdestirý jóninde 7 000-nan astam ótinish kelip tústi. Eriktiler to­bynyń eńbegi arqasynda 2200-ge jýyq qazaqstandyq soldattardyń jerlengen oryndary anyqtaldy. Elimizdiń ár aımaǵynda 140-tan astam erikti-volonterlerimiz ju­mys isteıdi. Halyqaralyq yn­ty­maqtastyq týraly 50-den astam kelisimge qol qoıylyp, naq­ty jumystar atqarylýda. Maı­dan dalasynda qaza tapqan 14 jer­lesimizdiń súıegi týǵan je­rine jetkizilip, úlken áskerı qur­metpen jerlendi.

Altynbek Qorazbaevtyń áıgili «Qara kempir» áni esterińizde bolar. Qos qulynyn soǵystan qy­ryq jyl boıy kútken án keıipkeri Qalı apa ómirde bolǵan adam. Keıin Qalı apaǵa eskertkish te or­natyldy. Ol áli kúnge deıin batys­qa qarap, taıaǵyna súıene ul­da­ryn kútip tur. Endi soǵystan qaıt­paı qalǵan sol uldardyń ur­pa­ǵynyń ózi ata-áje atandy. Olar da áli kúnge ákeleri týraly bir habar kútedi.

– Izdestirý barysynda jú­rekti shymyrlatar oqıǵalar men qıly taǵdyrlar jıi kezde­setin shyǵar?

– Álbette. Mysaly, qazir 80-nen asqan Mádenıet áje ákesi Hamen maıdanǵa attanǵanda ne­bári 3 jasta eken. Beınesi esinde joq, qolynda tek sýreti qal­ǵan ákesinen jyldar boıy úmi­tin úzbegen. Eń bolmasa qabiri tabyl­sa basyna baryp, bir ýys to­pyraq salsam ǵoı degen armany «Atamnyn Amanaty» erik­ti­leriniń arqasynda oryndaldy. Izdestirý jumystarynyń nátıjesinde belgili bolǵandaı Ha­men Jumanuly Rjev túbin­degi shaıqasta qaza taýypty. «Pıoner» izdestirý toby qazaq jaýyngeriniń súıegin medali arqyly anyqtaǵan. Bir jerden tabylǵan úsh sarbazdyń ekeýiniń aty-jóni belgili. Biri Ha­men Jumanuly bolsa, ekinshisi – Tó­leýbaı Jumabekuly. О́kinishke qaraı, úshinshi jaýyngerdiń esimi jumbaq kúıde qaldy. Olardyń súıegin elge ákelgen soń Mádenıet áje ata saltymen ákesin úıine bir kún túnetip, úsheýin bóle-jar­maı qatar jerledi. Esimderin eskertkish tasqa qashap jazǵan beıit basynan Mádenıet ájeni jıi kórýge bolady...

Jaqynda Astana túbindegi Tóńkeris aýylynda maıdangerlerge eskertkish ashyldy. Oǵan sol soǵysqa osy aýyldan attanǵan aza­mattardyń aty-jónderi qashap jazylǵan. Eskertkish ashylmas buryn «Atamnyn Amanaty» qo­ǵamdyq birlestiginiń izdestirý toby Tóńkeris aýylynan maı­danǵa attanǵandardyń jeke tul­ǵa­laryn, jerlengen jerlerin anyq­taý boıynsha úlken jumys atqardy. Izdestirýge qosymsha má­limetterdiń: ákesiniń, atasynyń aty men tegi, áıeliniń, sheshesiniń aty-jóni, balalarynyń bar-joǵy, soǵysqa deıingi qyzmet túri, qaı jerde jáne ol shaqyrylǵan kezde jáne t.b. joqtyǵy kedergi kel­tirdi. Degenmen, úsh kúnge so­zylǵan izdestirý jumystary aqyry sátti aıaqtaldy. Barlyǵy 14 sar­bazdyń jerlengen jerleri anyq­taldy, olar Polsha, Ýkraına, Belarýs jáne Reseı aýma­ǵyndaǵy baýyrlastar zıratyn­da jatyr. Qal­ǵandar adamdardy da izdestirý RF Qorǵanys mınıstrligi Orta­lyq arhıvindegi derekterdiń ja­ńartylýyna oraı jalǵasatyn bolady.

Joǵaryda sóz bolǵan 69 maı­dangerdiń basym kópshiligi erligi men qaharmandyqtary úshin «Qyzyl Juldyz», «Dańq» ja­ýyngerlik ordenderimen, «Er­ligi úshin», «Jaýyngerlik eń­begi úshin» medaldarymen ma­rapattalǵan eken. Bir sózben aıt­qanda, alaqandaı Tóńkeris aýylynyń balalary ózderiniń batyr babalarymen maqtana alady.

Al Syr óńiriniń týmasy Áb­diraıym Jamanbaev soǵysqa 1942 jyldyń maýsym aıynda attanyp, úsh aıdan soń qyrkúıekte qaza tabady. Sol ýaqytta artynda qalǵan uly Almas nebári jeti jasta eken. Qara qaǵaz kelgeni bolmasa, onyń qaıda jerlengeni keshegi kúnge deıin belgisiz bolyp keldi. Biraq uly úmitin úzbeı ákesi týraly áıteýir bir derek tabylar dep ómir boıy izdeýmen bolady. Aqyry «Atamnyn Amanaty» qoǵamdyq birlestiginiń arqasynda úmiti aqtaldy. Seksenniń segi­zine aıaq basqan kezde ákesiniń Le­nıngrad maıdanynda qaza taýyp, aldymen Lıpkı selosynda, sosyn Sınıavıno eldi mekenindegi baýyrlastar zıratyna qaıta jerlengeni týraly habar jetedi. Sol habardy estı sala mamyr aıynyń basynda qasyna qyzy Kúláshti ertip, Almas aqsaqal ákesiniń basyna baryp qaıtty. «Osy ıgilikti iske sebepshi bolǵan barlyq azamattarǵa alǵysymyz sheksiz. Týǵan jerdiń bir ýys to­pyraǵyn ala kelip, qabir basynda atamyzdyń rýhyna quran baǵyshtap, baýyrlastar zıratynda jatqan barlyq bozdaqtardyń erligine taǵzym ettik. Eń bastysy ákemniń ómir boıǵy armany oryndaldy», – deıdi Kúlásh Almasqyzy.

– «Atamnyn Amanaty» uıy­­mynyń aldaǵy jospary qan­daı?

– Jaz shyǵa, jer qaraıǵasyn eriktiler men áskerı-tehnıkalyq mektep kýrsanttarynan turatyn izdestirý toby Reseıdiń Kalýga oblysyna attanady. Olar maıdan dalasynda qazba jumystaryn júrgizip, habar-osharsyz ketken jerlesterin izdeıtin bolady. Osy oblystyń Ýlıanovsk aýdanynda Qazaqstanda jasaqtalǵan 312-atqyshtar dıvızııasy erlik-

pen shaıqasqan. Sol sapar barysynda qazaqstandyq dıvızııa qııan-keski shaıqastar júrgizgen jerge eskertkish-belgi ornatý josparda bar. Bıyl kúzde Orta Azııa elderindegi áriptesterdiń basyn qosyp, úlken jıyn ótkizbek­piz. Ondaǵy oıymyz – osyndaı izdes­tirý jumystarymen aınalysatyn uıymdardyń qaýymdastyǵyn qurý. О́ıtkeni ortaq tarıhymyzǵa ortaq kózqaras qajet.

Jeńistiń 80 jyldyǵy qar­sańynda «Belgisiz qazaq­standyq sarbaz» monýmentin or­na­týdy usynyp otyrmyz. Osy­laısha biz bostandyq jolynda qaza tap­qan bozdaqtardyń aldyndaǵy aza­mattyq paryzymyzdy oryndaımyz. Bul eskertkish soǵysta habar-osharsyz ketken nemese qaıda jerlengeni belgisiz barlyq otandastarymyzdyń rýhyna taǵzym etetin kópshilik orynǵa aınalar edi.

Osynyń bári óskeleń urpaqty otanshyldyq rýhta tárbıeleýdiń qamy. О́ıtkeni olarǵa keshegi ot keshken ata-babalarynyń ómiri úlgi-ónege bolýǵa tıis. Biz úshin syrttan bireý kelip hokkeı oınap, zil­temir kóterip berýi múmkin, biraq eshkim Otanymyzdy qorǵap ber­meıdi. Osyny túsinetin ýaqyt jetti.

Áńgimelesken

Azamat ESENJOL,

«Egemen Qazaqstan»