Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óskeleń urpaqqa rýhanı tárbıe beretin ózekti salanyń biri – kıno salasynyń ulttyq baǵyttaǵy ustanymy kóńilden shyqpaı otyrǵanyna qynjyldy. Arzanqol, tárbıelik máni tómen fılmderdiń kóbeıip ketkenin, bul jas urpaq boıyndaǵy otanshyldyq, eljandylyq, ımanı sezimderdiń ushtalýyna, qalyptasýyna keri yqpalyn tıgizip otyrǵanyna da toqtalǵan Prezıdent: «О́skeleń urpaq sheteldiń keıipkerine emes, óz batyrlarymyzǵa qarap boı túzeıtin bolady» dedi.
Osy tusta urpaqqa úlgi, elge uran bolǵan tarıhı tulǵalardy kıno óndirisi arqyly qalaı nasıhattaımyz degen saýal týyndaıdy. Ol úshin aqtańdaqqa toly tarıhymyzdy taǵy bir elekten ótkizip, batyrlar men tulǵalar beınesin, tarıhı oqıǵalardy ekshep alýymyz kerek. Sonda urpaqqa tálim, ultqa rýhanı qazyna bolatyn qundylyq qalyptasady. Sondaı bir oqıǵaǵa toqtalsaq.
Qazaq halqynyń XIX ǵasyrdyń 30-40 jyldaryndaǵy Kenesary Qasymov basqarǵan ult-azattyq kóterilisiniń basty jeńisteriniń biri – Aqtaý bekinisin alý shaıqasy. Bıyl sol birikken qazaq sarbazdarynyń ımperııaǵa qarsy janqııarlyq kúresiniń ótkenine 185 jyl tolady. El tarıhynda ózindik óshpes orny bar aıtýly oqıǵa qansha ǵasyr ótse de umytylmaıtyny anyq. Munyń babalar erligi arqyly ult urpaǵyn tárbıeleýde de mańyzy joǵary. Oǵan qosa osy maıdanda kózsiz erlik kórsetken Kókbóri Kerneı Aqqoshqar batyrdyń urpaqtary baba rýhyna taǵzym etip, qulasa da qundylyǵyn joǵaltpaıtyn kóne kesenesin qaıta kóterip, as berýge nıet etip otyr.
XIX ǵasyrdyń 30-jyldarynyń basynda Arqanyń tórinde, qazirgi Jezqazǵan oblysy, Jańaarqa aýdanynyń ortalyǵynan 80 shaqyrym jerde Manaqa ózeniniń jaǵasyna Aktaý bekinisi salyndy. 1640 jyly irgetasy kóterilgen Gýrev, 1716 jyly – Omby, 1718 jyly – Semeı, 1720 jyly – Pavlodar, О́skemen, 1832 jyly – Aqmola, 1854 jyly – Vernyı alǵashqyda bekinis retinde salynsa da, saýda joldarynda turǵandyqtan ári ekonomıkalyq mańyzyna qaraı keıin iri qalalarǵa aınalǵan. Al Aqtaý qamalynyń jóni bólek, qazyǵy qaǵylǵan kúnnen bastap qazaq taıpalaryn Reseıdiń quzyryna ábden baǵyndyryp, 1866 jyly jabylǵanǵa deıin qazaq dalasyn áskerı qursaýǵa aınaldyrý maqsatymen salynǵan. Resmı túrde patsha úkimeti Troısk, Petropavldan shyǵyp Tashkent, Buqaraǵa ótetin saýda kerýenderdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin dep jarııalaǵanymen, basty maqsaty qazaqtyń qazanatyna da, azamatyna da quryq salyp, taıpalarynyń tynysyn taryltyp, tirshiligin qatań baqylaýǵa alý edi. Qamal salynar aldynda ol kezde Batys-Sibir general gýbernatorlyǵynyń quramyndaǵy Omby oblysynyń bas satrapy Talyzın jergilikti halyqtyń múddesin qorǵaıtynyn, ádet-ǵurypqa, qazaqtardyń turmys saltyna tıispeıtinin aıtyp úndeý jazdy. Qurylysqa qajetti kólik pen adam kúshi jergilikti halyqtan alyndy. Biraq qurylys bite sala polkovnık Talyzın ýádesinen taıyp, jalǵa alynǵan attar men túıelerdi qaıtarmady.
Qamaldyń qabyrǵalary tórtburyshty úlgimen qalanyp, aınala munara men zeńbirekter ornatyldy. Ishinde áskerıler men olardyń kazarmalary, shtab, ofıserlerdiń úıleri, tastan qalanǵan at qoralar men qoımalar, as úıler, qaraýyl, aýrýhana, ustahana ornalasty. Ornaǵan kúnnen bastap bekinis áskerleri patsha úkimetiniń otarlaý saıasatynyń eń surqııa sıpatyn kórsetip, mańaıdaǵy halyqty shaýyp, tonap, qarsylasqandaryn qanǵa tunshyqtyryp, tyrp etkizbeı ustaýǵa tyrysty. Kenesarynyń Orynbor shekara komıssııasynyń tóraǵasy, general-maıor Genske joldaǵan hatynda 1836 jyly Aqtaýdan 400 orys áskeri shyǵyp, Alshyn, Jaǵalbaıly, Toqa jáne Naıman rýynyń 250 adamyn óltirip ketkendigi týraly aıtylady.
1837 jyly jazda Kenesary ult-azattyq týyn kótergen kezde, qanaý men tonaýdan ábden zárezep bolǵan Aqtaý tóńiregin mekendegen Arǵynnyń Qýandyq rýynyń halqy birtutas kóterilip, ejelgi qonystaryn tastap, Balqashqa qaraı kóshti. Olardyń birinshi maqsaty – kóteriliske qosylý bolsa, ekinshiden, bekinis mańaıyna el qaldyrmaı, qamaldaǵy áskerdiń azyq-túlikpen qamtamasyz etý jaǵdaıyn qıyndatý edi. Qonys aýdarýshylar sultan Kúshik Aıshýaqovqa orys kazaktary olardyń malyn tonap, qyz kelinshekterin zorlaǵanyn, miniske báıge attaryna deıin alyp, qaıtarmaı qoıǵandaryn aıtqan. Aqtaý bekinisi joıylyp, týyp ósken jerleri qaıtarylmaı, oralmaımyz degen eken.
Aqtaý mańynan qazaqtardyń údere kóship ketýi patsha úkimetin edáýir abyrjytyp, istiń mán-jaıyn zertteýge ıtermeleıdi. Tekserý qorytyndysy beketterdiń jıi salynýy, qurylysqa alynǵan kúsh, kóliktiń qaıtarylmaýy, salyqty kóbeıtý úshin sanaq kezinde mal sanyn kóbeıtip jazý sebep bolǵan dep tabady.
Eldiń basyna túsken aýyrtpalyqty kórip otyryp Kenesary patsha úkimetine joldaǵan hattarynda únemi halyqtyń basyna túsken náýbetti ashyq aıtyp, únemi Aqtaý bekinisin joıýdy talap etip otyrdy. Osyndaı hattardyń biri 1838 jyldyń kókteminde Tobyldy Toqtyuly men Kóshkinbaı Qazanǵapuly bastaǵan elshilikpen Batys-Sibir general gýbernatory, knıaz Gorchakovqa tapsyrylady. General gýbernator beıbit ótinishke qulaq aspaı, Kenesarynyń tutqynda otyrǵan adamdarynyń bárin saptaǵy myń soldattyń arasynan ótkizip dúre soqtyrady. Olardyń áskerge jaraıtynyn alyp, qalǵandaryn Shyǵys Sibirge jer aýdarady. Dandaısyǵan gýbernatordyń bul qylyǵynan keıin amaly qalmaǵan kóterilisshiler shuǵyl sheshýshi áreketterge kóshýge májbúr bolady. Starshına Sımonovtyń jasaǵyna soqqy berip, kóptegen qarý-jaraq pen oq dárini tartyp alady, otarshylardy qoldaǵan Qońyrqulja sııaqty shonjarlardyń myńdaǵan jylqylaryn barymtalap qoldy qylady. 22 maýsymda Aqtaý, 7 tamyzda Aqmola bekinisterine basyp kirip, jaǵyp jiberedi.
Aqtaý bekinisin alý oqıǵasy qazaq folklorynda da beınelengen. Doskeı aqynnyń «Kenesary» dastanyna súıensek, qamaldy qorshap shapqan qazaq qolynyń sany 800-den artyq bolýǵa tıis.
«Jınalǵan osy batyrlar,
segiz júzdeı qol edi,
Joldan estip qosyldy,
batyrlar taǵy qaıdaǵy»,
dep jyrlanǵan.
Muraǵat derekterinde de osy derek ushyrasady. «Qoryqqanǵa qos kóriner» demekshi, tek Aqtaý bekinisi komendantynyń kórsetýinde ǵana shabýyldaýshylar sany 2 myń boldy dep baıandalǵan.
Aqtaý bekinisin alý Kenesarynyń bedelin kóterip, kóteriliske qazaq taıpalarynyń ókilderi jan-jaqtan aǵylyp qosylyp, kóterilisshiler sany on eki myńǵa jetedi.
Aqqoshqar babamyz Kenesary Qasymuly basqarǵan Reseı ımperııasyna qarsy qazaqtyń ult-azattyq kóterilisine belsene qatysqan. Aqqoshqar batyr kóteriliske Kársón jáne Kerneı rýynyń sarbazdaryn bastap aparǵan. Naýryzbaı, Aǵybaı, Janaıdar, Iman batyrlarmen qandy-kóılek joldas bolyp, erlikti tý etip, talaı qantógis qaqtyǵysta namysty qoldan bermegen.
Kıeli qazaq dalasynyń dál kindigine Batyrashtyń baltasyndaı júzin batyrǵan Aqtaý bekinisine basyp kirip, kúlin kókke ushyrǵan, atynan adam shoshyp, at úrkigen kóterilistiń apogeıi bolǵan, saýyt sógip, jebe jaýǵan alapat maıdanda qol basqaryp, bekiniske alǵash basyp kirgenderdiń biri bolǵan. Aqqoshqar batyrdyń qolynda elinen erip kelgen Kerneı sarbazdary ǵana emes, batyrdyń qolbasshylyq qabiletin joǵary baǵalaǵan Kenekeń basqa rýlardan da bahadúrlerdi qosyp bergen, sarbazdary kóterilistiń beleń alǵan kezinde myńǵa deıin jetken.
Aqqoshqar baba batyrlar arasynda Kenesarynyń ózi qoıǵan laqap aty Múıiz esimimen belgili bolǵan.
Aqqoshqar batyr sabyrly, qansha dúrbeleń bolsa da salqynqandylyq tanytyp, úreıge berilmeıtin ustamdy er bolǵan. Batyrlar keńesinde sózdiń artyn tosyp, oramdy oı aıtyp, hannyń sheshimderine kóp yqpaly bolǵan. Kenesarynyń inisi Naýryzbaı jáne basqa keıingi býyn jas sarbazdar pir tutyp, Aǵybaıdy «Aqaekem» dese, Aqqoshqardy «Múıiz aǵa» dep qoshemettep otyrǵan.
Keshegi orys-cheshen soǵysynyń aıaǵynda cheshen kóterilis qolbasshylaryna amnıstııa bergendeı, ejelgi Reseı ımperııasynyń dástúrimen Aǵybaı Qonyrbaev jáne basqa kóterilis qolbasshylarynyń qatarynda Aqqoshqar Aqedilulyna da Sibir qazaqtaryn basqarýdyń shekaralyq basqarmasynyń 1843 jyldyń 30 qańtaryndaǵy úkimimen keshirim beriledi.
Belgili ǵalym J.Aqylbaevtyń jetekshiligimen qaraǵandylyq zertteýshiler Reseı muraǵattarynan el men atameken tarıhyna qatysty qujattar jınaǵan edi. Sonyń ishinde Omby muraǵat materıaldarynan qupııa derekter shyǵyp otyr.
Derekte Kársón Kerneı bolysynan Kenesary Qasymuly qozǵalysyna tikeleı qatysqandardyń tizimi berilip, olarǵa qandaı aıyp taǵylǵany keltirilgen. Qupııa baıandama Qarqaraly syrt okrýg prıkazynyń baǵalaýshysy (zasedateli) Sýhomlınskıı jáne hatshy (sekretar) Lıýdnıskııdiń qolymen 1847 jyldyń 7 aqpanynda Sibir qyrǵyzdarynyń (otarshylardyń qazaqqa bergen ataýy) shekaralyq basqarmasynyń bastyǵy, general-maıor Vıshnevskııdiń atyna jazylǵan.
Baıandamada Kársón Kerneı bolysynyń halqy patsha úkimetine narazylyq kórsetip, jappaı okrýgten bólinip kóship ketti dep kórsetilgen. Ejelgi kóshpendilerdiń dástúri boıynsha shekaradan dúre kóshý ımperııadan bóliný degen maǵyna beredi. Odan ári hattamada otarshyl sheneýnikter sultan Kenesary Qasymulynyń qozǵalysyna Kársón Kerneı bolysynan tikeleı qatynasqandar dep atalarymyzdyń tizimin keltiredi. Imperııa jaýlarynyń tiziminde oryssha mátinmen Ak Kashkar Ak Idılev (Aqqoshqar Aqediluly), Baı arystan Abenov (Baıarystan Ábenuly), Ýrazbek Akbatın (Orazbek Aqbotauly), Tlep Davletov (Tlep Dáýletuly), Rys Baıbýrın (Yrys Baıbóriuly) keltirilgen. Bularǵa Kenesarymen birge Aqtaý bekinisine shabýyl jasaǵan dep aıyp taǵylady. Aıaǵynda bulardyń 1843 jyldyń 30 qańtarynda Shekara basqarmasynyń úkimimen amnıstııaǵa túskeni habarlanady.
Qaraǵandylyq ólketanýshy, jazýshy, tarıhshylar Temirǵalı Arshabekov pen Jambyl Jumabekovtiń 2006 jyly shyqqan maqalalarynda da ár rýdan kóteriliske qosylǵan batyrlar men jaýyngerler arasynda Kerneı Kársón bolysynan barǵandardyń ishinde osy atalarymyzdyń tizimi bar.
Kenesary qozǵalysy saıabyrlap, ońtústikke aýǵanda, Aqqoshqar orta júzdiń batyrlarymen Arqada qalady. Ol kezde kóterilistiń de taǵdyry sheshilgen zaman edi. Kenesary qyrǵyzdyń qolyna túsip, kiriptar bolǵan kezde kúızelip aıtqan sózi mynaý: «Áttegen-aı, arqanyń batyrlary janymda bolsa mundaı kúıge túser me edim». Kenekeńniń esine qandy-kóılek batyry Aqqoshqar da túskeni anyq.
Aqqoshqarmen kóteriliske Kerneıden birge barǵan atalastarynyń ishinde Itqara batyrdyń nemeresi 22 jastaǵy Orazbek Aqbotauly da bar. Orazbek elimizdiń bostandyǵy úshin ult-azattyq qozǵalystyń bas-aıaǵyna deıin qatysyp, keshegi jońǵarǵa bórideı shapqan dańqty atalary Kókbóri Kerneı, Es, Balta, Jarylǵap, Itqara batyrlardyń týyna daq túsirmegen. Aldyńǵy býyn aǵalary Aqqoshqar men Aǵybaı elde qalǵanda, aǵalarymen keńesip, hanymyzdy qaldyrmaımyz dep, Kársónnen Táńirbergen batyr, Kerneıden Orazbek, Kenesarymen ońtústikke ótedi. Úısin, qyrǵyz jerinde kóterilisshilerdiń basynan ótken barlyq taýqymetin kóterip, Alataýdyń bókterinde Kenesary men Naýryzbaıdan aıyrylady.
Táńirbergen Han Kenemen elden kelgen arǵyn sarbazdaryna bas bolyp Qordaı óńirinde qalady. Bulardyń urpaqtary osy ýaqytqa deıin Jambyl oblysy, Qordaı aýdany, Aýqatty aýylynda turady. Orazbek bolsa hannyń tiri qalǵan tóleńgitterimen birge Kenesarynyń eseıip qalǵan Syzdyq degen ulymen Hıýa handyǵyna, odan taǵdyrdyń tálkegimen Qoqanǵa ótip, elge onshaqty jyldan keıin oralady.
Elge kelgende babamyzdy Aqqoshqar batyr «úzeńgiles sarbazym» dep qarsy alyp, aldyna mal salyp bergen. Surapyl soǵysta serigi bolǵan jaýyngerin syılap, atamyzdyń tuńǵyshy Aımaǵambetke Aqjoltaı Aǵybaı batyr da óziniń nemeresi Naǵymdy qalyń malsyz bergen. Asyldardyń tuıaqtary Aımaǵambet atamyzdy da, Naǵym ájemizdi de kóre almadyq. Biraq ákemniń úlken aǵasy Musaǵul marqum: «Sheshem Aqjoltaı atasyna tartqan, mysyq sııaqty, túnde kúndizdeı kóredi, túngi dáretke shamsyz shyǵady», dep aıtyp otyratyn.
Orazbek babamyz rýymyzdyń kesenesi Qarabulaq jerindegi Itqara atasynyń zıratynda emes, Shet pen Aǵadyrdyń ortasynda, qolbasshysy Aqqoshqar batyr kesenesinen jıyrma shaqyrym jerde jerlengen. Múmkin, qantógis shaıqasta ǵana emes, arǵy dúnıede de birge bolaıyq dep serttesken shyǵar…
Beket AIMAǴAMBETOV,
ishki ister salasynyń ardageri,
polısııa general-maıory