Qazaq eli egemendik alǵan kezde syrtta júrgen baýyrlardyń arasynan aqyn Dúken Másimhanuly alǵashqylardyń biri bolyp atajurtqa at basyn tirep edi...«Qazirgi qazaq ádebıeti: damý úrdisteri, esimder men oqıǵalar» atty ujymdyq monografııanyń «Qazirgi qazaq lırıkasy» degen taraýynda aqynnyń shyǵarmashylyǵy oń baǵalandy. «О́z aspanym ózimde» atty jyr jınaǵyna belgili aqyn N.Aıtuly «Aryndy jyrdyń alkúreńi» degen alǵysóz jazypty. Onda aqyn shyǵarmasyna: «Al júıriktiń júırigi, ushqyrdyń ushqyry – aqyn qııaly. Sebebi aqyn qııaly úshin qas qaǵym sátte keńistikti kókteı ótip ǵaryshqa, munar shógip, múk basqan ýaqyttyń belinen bir-aq attap, túý baǵzydaǵy ótken kúnge baryp baıyrqalaý túk te emes», degen baǵa bergen.
Aqynnyń «О́z aspanym ózimde», «Sap, sap, kóńilim» jyr jınaqtaryna HH ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan beri jazylǵan jyrlary jınaqtalǵan. О́leńderdi oqyp otyrǵanda lırıkalyq keıipkerdiń sonaý balalyq baldáýreninen bastap, búgingi jetken bıigine deıingi aralyqtaǵy ósý, tolyǵý jolyn kórýge bolady. Onyń «Qoıym órip shyǵatyn...» óleńi sonaý balalyq shaǵyn eske túsiredi. Lırıkalyq keıipkerdiń Shıliózekte, Sýasý, Baqalyqta qoı baǵyp júrgenine kez bolamyz:
«Qońyr taýdyń qoınaýyn sirestirip,
Saýlyq saıyn qoshaqan ilestirip.
Tal-qaıyńǵa jyrymdy úlestirip,
Armanyma arymdy kúnes qylyp –
Qoı baqtym».
Aqynnyń týǵan jer týraly jyrlarynan kindik qany tamǵan Kókkemer jaılaýy, Ile ózeni, Tekes ózeni, Shıliózek, Sýasý, Baqalyq, sııaqty jer ataýlary erekshe oryn alady. Týǵan jer týraly óleńder qataryn «Tartady janym Altaıǵa», «Moıyldymen qoshtasý», Almaty, Saryarqa, Qarqaraly, Qaraǵaıly jóninde «Qazaqstan saparynan» shoǵyrly óleńderi tolyqtyrady. «Bar mende elim degen júrek qana» óleńinde:
«Elim!» dep eńireımin,
Meıli túsin, túsinbe meni, meıliń.
Elim dep eńireýdi, ot keshýdi,
Janymnyń jarasynyń emi deımin», dep elin bárinen de joǵary qoıady. Qaıtalaýdyń ádemi úlgisin «О́mirdiń óńi – óńkeı jyr» shoǵyrly óleńinen kórýge bolady. «Qara óleń nemese meniń syrym» óleńinde «qara», «Aq óleń nemese meniń armanym» óleńiniń ár jolynda «aq», «Sary óleń nemese meniń saryǵym» óleńinde «sary», «Kók óleń nemese meniń rýhym» óleńinde «kók», «Qyzyl óleń nemese meniń balalyq shaǵym» óleńinde «qyzyl», «Qońyr óleń nemese meniń janym» óleńinde «qońyr», «Kúreń óleń nemese meniń jyrym» óleńinde «kúreń», «Jasyl óleń nemese meniń qushtarym» óleńinde «jasyl» sóziniń tarmaq saıyn, nemese bir tarmaqta birneshe ret qaıtalanýy arqyly osy sózderge kóńil aýdarǵan. Shoǵyrly óleńdegi qara, aq, sary, kók, qyzyl, qońyr, kúreń, jasyl tústerdiń ózderine tán astarly oılary men birge halyq uǵymyna sińip qalǵan tanym-túsinigi de bar. Máselen, qara sózi negizinen halyq, orman, qazaq, qos, nar, óleń, nan, taý, jer tárizdi sózdermen tirkesip kelgende úlken qasıettiń epıteti retinde berilse, aq sózine qatysty shattyq, toı-dýman eske oralady. Sol sııaqty sary sózi saǵynyshtyń belgisi bolsa, jasyl jastyqtyń sımvolyndaı áser beretini belgili. Alaıda aqynnyń «qyzyl» sózin qyzyl ımperııamen baılanystyrýy halyq uǵymyndaǵy qyzyl tústi tanytpaıdy. Qyzyl túske malynǵan qyzyl ımperııanyń qyzyl urany da, qyzyl týy da qan túsimen tústes kelýi onyń halyqtyń qanyn sýdaı aǵyzǵanymen ushtastyrylǵan. Osyǵan qarap otyryp, aqynnyń ár túske qatysty aıtary áride jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Ony myna joldar rastaıdy:
«Qońyr dúnıe.
Tósinde qońyr dalanyń
Arqalap kelem qop-qońyr qomyn
babanyń.
Qońyr tóbeldeý baqytym
bolǵanymenen,
Qońyr qystaýdyń kóńindeı
sorym da qalyń».
Osy shýmaqtaǵy «qońyr» sózderine qarap otyryp, qońyr sóziniń qońyrqaı ǵana tirlikti tanytatynyn baıqasaq, aqynnyń óz soryn qystaýdyń neshe qatpar kóńine teńeýi jaılaý men qystaýdyń jaıyn jaqsy biletin qazaqtyń uǵymyna jaqyn sózben beıneleýi – qazaqtyń ár sóziniń oraıyn taba qoldaný arqyly jańa tirkes, jańa obraz jasaýǵa bolatynynyń mysaly.
Aqyn óleńderinen uıqastyń áralýan túrin kezdestirýge bolady. Máselen, «Men – qazaqpyn» óleńindegi jeti shýmaqtyń «Men – qazaqpyn» dep bastalýynan lırıkalyq keıipkerdiń qazaqtyń táýelsizdigin, azattyǵyn maqtan etip kúlli álemge jar salǵanyn baıqasaq, «Tańdanys» óleńiniń aıtary basqa. Qazaq eli táýelsizdik alǵannan keıin syrtta júrgen baýyrlarymyzdyń «Otanyma týdy ǵoı dep azat kún» («Qazaqstanym, qaıdasyń?») dep, atamekenine jetkenshe asyq bolǵany bárimizge belgili. Aqynnyń lırıkalyq keıipkeri – jigit bolyp atqa mingen shaǵynda atameken qaıdasyń dep Otanyna oralǵandardyń biri. Alaıda keıipkerimizdiń ǵumyr boıy kókiregine sher-shermen bolyp qatqan armany oryndalǵannan keıingi kúıi adam janyn jabyrqatary jasyryn emes. «Qazaqstanym, qaıdasyń?!» óleńinde «Shekaradan ótpeı turǵan kezdegi, Qııaldaǵy Qazaqstan, Ǵajap-tyn» dep jyrlaǵandaı, ata-baba qonysyn ańsap kelgende keńestik júıe qalyptastyrǵan qoǵam ómirine úrke qarap, ulttyq salt-dástúr, ádet-ǵurpymyzdy izdegeni anyq.
«Poezııa – jaýynger janr» dep jatamyz, onyń sebebi – ne jaǵdaı bolǵanda da aldymen aqyndardyń ún qosatyny. Osy oıymyzdy aqyn D.Másimhanulynyń «Jańaózen» óleńi rastaıdy. Jazyqsyz jandardyń qany sýdaı aqqanyn, suraqsyz-jaýapsyz tar qapasqa toǵytylǵanyn, beıkúná jandardyń moınyna jasamaǵan qylmystardyń ilingenin kórgen aqyn júrektiń sharq urýy tegin emes. «Mahambettiń namysy bop oıanǵan» jańaózendikterdiń muńyn muńdap, olardyń ór rýhyn qoldaǵan aqyn jaýǵa jalań qol shapqan bozdaqtardyń qynadaı qyrylǵanyna kúıinedi. «Jańaózen» óleńinde:
«Qara tuman torlamaı-aq kógimdi,
Qaıǵy juttym, qabyrǵam da sógildi.
Oǵlandarym baýyryna oq atty,
Bozdaqtardyń qany sýdaı tógildi», dep bozdap, Mahambettiń namysynan oıanǵan «Jańaózenim – jańa rýh! Jańa muń!» dep túıindeıdi.
Ulttyq poezııadaǵy mahabbat, týǵan jer, tabıǵat jyrlary tárizdi máńgilik taqyryptar aqyn shyǵarmalarynan da oryn alǵan. Ol tabıǵat jyrlarynda jansyzǵa jan bitire keıipteýge sheber. «Qys» óleńinde:
«Aspan tur bozaryp, túshkirip,
Qalbaqtap ushady kári qar.
Kúngeıler esinep, býlanyp,
Muz emshek bulaqtar qyzarǵan.
Qoltyǵy sál tership, sýlanyp,
Taýlardyń boılary uzarǵan», dep qys sýretine jan bitirip, ony adam keıpinde beıneleıdi.
Qolyna qalam ustaǵan aqyn-jazýshylardyń barlyǵy derlik sóz kıesine bas ıedi. Sondyqtan olardyń kez kelgeni sóz qudiretin jyrǵa arqaý etken. Sol sııaqty Dúken aqyn «Jyr-qudiret» óleńinde Abaı, Qasym, Muqǵalı sııaqty aqyndardy sóz ete kelip, «Bolsa da qansha tozaq, azap óleń, Ne kórsem de óleńdi jaza kórem» dep sóz ónerin joǵary baǵalaıdy.
Qazaq balasynyń Jaratqan ıesine degen nanym-senimi men túsinik-paıymy da óleń joldarynan oryn alýy quptarlyq. Máselen, qazaq halqy qurǵaqshylyq jyldary tasattyq jasap, Alladan jaýyn-shashyn suraıtyny, Haq Taǵalanyń ózine ımandaı sengen pendeleriniń suraǵanyn beretini belgili. El ishindegi osyndaı oqıǵa «Aýyl. Shilde. Tasattyq» óleńine negiz bolǵan. «Torańǵy. Jyńǵyl tarbıyp, Qaqtana jatyp qalǵydy», «Jalyndap, janyp taý-tandyr, Qańyrap qaldy ózeniń», «Qyrtysy jerdiń qaqyrap, Balqyp bir jatty tastar da» degen joldar sar dalany qýyryp bara jatqan qurǵaqshylyqty kóz aldymyzǵa elestetedi. Alla Taǵalaǵa qaratyla aıtylǵan madaq jyrlary men «Jaratqan ıem, jazdym hat» degen eki hattan turatyn sher-tolǵaýynda zar eńirep, Haq Taǵaladan medet suraǵan aqynnyń «Azattyqpen azaımady azabym, Keshe de ógeı, búgin de ógeı qazaǵyń» degen joldaryndaǵy óz elinde, óz jerinde otyrǵan qazaqtardyń kirmelerdiń tasasynda qalyp ógeı balanyń kúıin keshýin ashyp aıtady. Al barlyq madaqtyń bir Allaǵa qaratyla aıtylatyny «Madaq jyry», «Quranǵa» ǵana qulaq túr...» tárizdi óleńderinen kórýge bolady. «Jaratqan ıem, jazdym hat» óleńindegi eki hattan «Tozaqtan beter ómirim, Tirlikti búıtken uraıyn» deıtin lırıkalyq keıipkerdiń qorshaǵan ortadan túńilip, tyǵyryqtan shyǵar jol izdeýine kýá bolamyz.
Alaıda aqyn jyrlarynyń bárinde muń-sher oryn almaýy qýantady. «Túrikter jáne Uly dalanyń kóne tarıhy» kitabyndaǵy jazbalar «Qytaı qorǵany» shyǵarmasyna negiz bolǵan. Aqynnyń «Qytaı qorǵany» óleńin oqyp otyrǵanda kók túriktiń ór ulandarynyń ótken tarıhynan biraz maǵlumat alýǵa bolady. Máselen, búginde qorǵanymen álemge tanylǵan eldiń sol qorǵandy kók túrikten qorǵaný úshin salǵanyn aqyn tarıhı derekter arqyly ádemi sýrettegen.
Ol birde «Men, men edim, men edim, Altynnyń býy – em edim» dep dúr silkinip shyǵa keledi de, 7-8 býyndy jyr úlgisimen tópep-tópep jiberedi. Mahambetshe «Men Dúken degen dý edim, Saf altynnyń býy edim» deı kelip, «Men, men edim, men edim» degen úlgimen jyrlaı jónelse, endi birde Abaısha «Sap, sap, kóńilim, sap, kóńilim» dep basý aıtyp, órekpigen kóńildi «Áýlekilende, áz-Dúken, Bul qazaq ersiz deısiń be?!» dep sabasyna túsiredi. Endi birde Jubansha «Men – qazaqpyn!» dep, qazaq bolyp bolyp týǵanyn, Maǵjansha kók bóriden jaralǵanyn maqtan etedi.
Poezııasynan úlken oryn alatyn kelesi týyndylar – án-óleńder. Aqynnyń biraz óleńderine án jazylyp, belgili ánshilerdiń oryndaýymen kópshilik tyńdarmanǵa usynylyp júr. Onyń «Kól boıynda», «Aýyl keshi kóńildi», «Araılym», «Naýryzym – merekem», «Sónbeıtin alaý», «Jetkizbegen armanyńdy armanda», «Tulpar týraly tolǵaý» syndy taǵy basqa da kóptegen óleńine án jazyldy. Olar kópshiliktiń súıip tyńdaıtyn ánderiniń qataryna qosyldy. Sonymen birge ol kórkem aýdarmaǵa da óz úlesin qosyp keledi. Bernard Lorreın, Lı Baı, Aı Chıń, Iýı Gýańchjuń, Chjaý Lıhýa, Chyn Duńduń, Gý Chyń tárizdi aqyndardyń jyrlaryn qazaqsha sóıletý arqyly ulttyq ádebıetti álem ádebıetiniń jyr jaýharlarymen baıytty.
Qoryta aıtqanda, «Men – Táńirtaý muzbalaǵy Dúkenmin!» dep kók bóriden jaralyp, kóktegi kúnnen nár alǵan aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri talantty tárjimashy D.Másimhanuly poezııa kóginde birde tulpar bolyp shapsa, endi birde suńqar tárizdi kókke samǵaıdy. Ult rýhanııatyna óz úlesin qosyp júrgen aqynǵa poezııa kóginde qanatyńyz talmaı samǵaı berińiz degen tilek aıtamyz.
Gúljahan ORDA,
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory