Oıyn bıznesi álemdegi eń tanymal jáne tabysty bıznestiń biri ekeni jasyryn emes. Jyl saıyn oıyn avtomattary men kazınolardyń ıeleri trıllıondaǵan dollar tabys tabady. Bundaı oıyndar qalaı paıda boldy, olardyń qandaı túrleri álemde keń taralǵan? Osy suraqtarǵa jaýap izdep kórdik
Tarıhshylardyń pikirinshe, qumarlaný adamnyń qanynda bar. Bul ejelgi adamdardyń ań aýlap, olardy tuzaqqa túsirgen kezden bastap paıda bolǵan. Iаǵnı óz baǵyndy synap, sáttilikke erekshe nazar aýdarý dál sol ýaqyttan bastalǵan.
Ejelgi ýaqytta eń kóp taralǵan qumar oıyn - súıekter. Arab tilindegi «azart» sózi «azzahr» sózinen shyqqan, aýdarǵanda «oıynǵa arnalǵan súıekter» degen maǵynany bildiredi. Arheologtar áli kúnge deıin bul oıynnyń atrıbýttaryn álemniń ár túkpirinen taýyp jatyr.
Aıta keteıik, súıekter tek oıyn-saýyq sıpatyna ıe bolǵan joq. Olardyń kómegimen baqsylar bolashaqty boljaı alǵan, sondaı-aq daýlar men basqa da máselelerdi sheshken.
Súıek qumar oıyny ejelgi Gresııa mıfologııasynda, ejelgi Úndistannyń vedalarynda, Arab qoljazbalarynda jáne qytaı jazbalarynda da kezdesedi. Bul jazbalarda adamdardyń qumar oıyndarǵa táýeldiligi týraly oqýǵa bolady. Olar tek aqsha nemese qundy zatpen shektelmeı adam ómiri men bostandyǵyna da táýekel etip qumar oıyn oınaǵan.
Mysaly, shyǵynyn tóleı almaǵan nemister quldyqqa satylǵan. Aıta ketý kerek, baı adamdar da, kedeıler de súıektermen oınaǵan. Sondyqtan qumarlyqqa degen qyzyǵýshylyq ta arta túsken. Osylaısha, kedeı adam baıyp, al baı bir sátte kedeıge aınalyp ketýi múmkin bolǵan.
Oıyn kartalary
Biraz ýaqyttan keıin Shyǵys Azııada oıyn kartalary paıda boldy. Olar bastapqyda aǵashtan, bambýktan nemese pil súıeginen jasalǵan jáne sýretteri bar uzyn paraqtarǵa uqsaıtyn. Sodan keıin olar qaǵazǵa túse bastady. Aıta ketý kerek, Úndistanda kartalar dóńgelek pishindi, al Japonııada mıdııa qabyqtary karta retinde paıdalanyldy, onda turmystyq jaǵdaılar, poezııa kórinisterin jáne jyl mezgilderin beıneleıdi.
Eýropadaǵy oıyn kartalary týraly alǵashqy derekter XIV ǵasyrda paıda bola bastaǵan. Arab kartalary taroǵa uqsady onyń 4 mastıi (kýboktar, taıaqtar, qylyshtar jáne pentaklder) bolǵan, olardyń arasynda 56 kishi arkan jáne 22 úlken kózirleri boldy. Ýaqyt óte kele kartalardyń sany da, oıyn erejeleri de ózgerdi.
Aıta ketý kerek, oıyn kartalaryndaǵy ár fıgýranyń ózindik prototıpi – belgili bir tarıhı keıipker bar.
Chervter:
Patsha - Uly Karl
Hanym - Ádemi Elena (Troıandyq, Spartandyq)
Valet - La Gır (júz jyldyq soǵys dáýirindegi fransýz qolbasshysy)
Trefter:
Patsha - Aleksandr Makedonskıı
Hanym - Gvınevra (Artýr patshanyń áıeli)
Valet - Lanselot kóli (dóńgelek ústeldiń rysari)
Býbyndar:
Patsha - Davıd patsha
Patshaıym - Rahıla hanshaıymy (Kıeli kitaptaǵy keıipker)
Valet - Gektor (troıan knıazi, troıan áskeriniń bastyǵy)
Pıkter:
Patsha - Iýlıı Sezar
Hanym - Afına hanym (danalyq qudaıy)
Valet - Odjer danııalyq (Uly Karldyń rysari)
Barlyq ýaqytta qumar oıyn bıznesin jaqsy kóretinder men damytqysy keletinder jáne oǵan tyıym salýǵa tyrysqandar da jeterlik boldy. 1765 jyly Fransııada rýletkanyń alǵashqy prototıpi paıda boldy. Onyń avtory - polısııa qyzmetkeri Gabrıel de Sartın. Negizi ónertapqysh aldaý múmkin bolmaıtyn qurylǵy jasaǵysy keldi. Al basqa derek kózderinde alǵashqy rýletkany máńgilik qozǵaltqyshty oılap tabýǵa tyrysqan fransýz matematıgi jáne fılosofy Paskal bolǵany jazylǵan.
Alǵashqy kazıno
«Kazıno» sózi ıtalıan tilinen aýdarǵanda «saıajaı úıi» degen maǵynany bildiredi. Monako Knıazdiginiń knıazi Charlz Grımaldı qumar oıyn áýesqoılary jınalatyn oryn ashýǵa bastamashy bolǵan. Osylaısha 1863 jyly alǵashqy kazıno ashyldy.
Aıta keteıik, 1895 jyly álemde «qarýly qaraqshy» dep atalatyn alǵashqy oıyn avtomaty paıda boldy. Bul qurylǵyny amerıkalyq mehanık Charlz Feı oılap tapty. Qazirgi ýaqytta bundaı avtomat kez-kelgen kazınoda keńinen taraǵan jáne onyń ajyramas bóligi.
HH ǵasyrdyń basynda pýrıtandyq Amerıka Nevada shtatynda Las-Vegas qalashyǵyn salýǵa batyldyq tanytty, onda kez-kelgen adam rýletkada, karta oınaýda nemese oıyn avtomattarynda óziniń baǵyn synap kórýge zańdy túrde múmkindik aldy. Sodan beri Las-Vegas kún saıyn mıllıardtaǵan AQSh dollary aınalatyn qumar oıyndar bıznesiniń naǵyz álemdik astanasyna aınaldy.