Ǵalymdar otandyq tuqymdy oılap tapqanymen ony óndiriske engize almaı otyr. Fermerler sheteldik surypty qup kóredi. Áıtse de, ózimizdiń ǵalymdardyń jobasy odan esh kem emes. Degenmen sharýalar budan habarsyz. Qazir Ulttyq ǵylym akademııasy osy máselemen aınalysyp jatyr. Osy rette Jetisýda QazUAZÝ «Bilim taratý ortalyǵynyń» fılıaly ashylady.
Tuqym óndirýshi ortalyq óte az
Máselen, Jetisýdyń egin sharýashylyǵynda daqyldardyń egis kólemi 1,9 myń gektarǵa artyp, 519 myń gektarǵa jetkizilgen eken. Eginge qajetti 56,2 myń tonna aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń tuqymdary tolyq qamtamasyz etilgen. Degenmen mundaǵy otandyq tuqymnyń úlesi 13 paıyzdy ǵana quraıdy. Búginde oblysta 14 attestattalǵan sharýashylyq sýbektileri jumys isteıdi. Onyń 8 elıtalyq bolsa, qalǵan 6-y joǵary reprodýksııaly tuqym óndirýshi qyzmetin júzege asyrady. Aýylsharýashylyq salasynyń mamandary bul baǵytta áli de úlken jumystar kútip turǵanyn aıtady. О́kinishke qaraı, ǵylym men óndiristiń arasynda sabaqtastyq joq.
«Elimizde agrarlyq ǵylymda jańalyq kóp. Ǵalymdar shyǵarǵan otandyq tuqymdardyń sapasy qazir qoldanystaǵy sorttardan qaraǵanda áldeqaıda tıimdi. Baǵasy da arzan. Bul rette Ǵylym akademııasynyń negizgi maqsaty osyndaı jobalardy taýyp, fermerlerge kórsetip, tıimdi áreket etý. Osy jármeńkede usynylǵan sorttardy, ónimge qajet zattardy fermerler kórgende tańyrqaı qarady. Qazir bir-birimen kelisimshart jasasyp jatyr. Elimizde bar jetistikti óndiriske engizetin bolsaq, aýylsharýashylyq salasynda ózgeris bastalady», deıdi Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti,Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy – rektor Aqylbek Kúrishbaev.
Onyń aıtýynsha, eger jetisýlyq fermerler otandyq ǵalymdar usynyp otyrǵan ázirlemelerdi paıdalansa ónim kólemi 2-3 ese ulǵaıady. Egin egýde aldymen suryptyń sapasy mańyzdy. Jańa tuqymdy óndiriske engizse, ónimdilik 30 paıyzǵa artyq. Áıtse de qolda bar jańa sort elge tolyq taraýy úshin osy baǵytta jumys isteıtin ortalyqtar qajet.
Qazir jetisýlyq tuqym óndirýshi sharýashylyqtar 6,3 myń tonna masaqty dándi daqyldardyń, 941 tonna júgeriniń, 5 tonna qant qyzylshasynyń, 14 tonna kúnbaǵystyń elıtalyq jáne joǵary reprodýksııaly tuqymdaryn óndirip, sort jańartý úshin aýyl sharýashylyq taýar óndirýshilerine ótkizedi. Sońdaı-aq, 4 attestattalǵan tuqym ótkizýshiler sharýashylyqtardyń ótinimderi boıynsha qajetti sheteldik tuqymdarmen qamtamasyz etip otyr.
«Aldaǵy ýaqytta kartop jáne maıburshaq daqyldarynyń tuqym óndirisin ulǵaıtý baǵytynda jańa tuqym óndirýshi sharýashylyqtar qyzmetin júzege asyrý josparlanyp otyr. Degenmen, sońǵy jyldary oblys sharýashylyqtary aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń sheteldik tuqymdaryna basymdyqty berip jatqandyǵy anyq. Osy oraıda, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, tuqym óndirýshi sharýashylyqtar men sortsynaq ýchaskeleri otandyq tuqym óndirisin ulǵaıtý, jańa suryptardy qoldanysqa engizip, synaqtan ótkizý jumystaryn birlese júrgizýi qajet dep oılaımyn», deıdi oblys ákiminiń orynbasary Álibek Jaqanbaev.
Qolda bar málimetke súıensek, búginde birqatar sharýashylyq monodaqyldardy ósirýge beıimdelip, jyldan jylǵa ónimdiligin joǵaltyp jatyr. Sondyqtan, qazirgi ýaqytta oblysta topyraqtyń qunarlyǵyn qalpyna keltirý jáne ony utymdy paıdalaný máseleleri qolǵa alyndy. Bul rette aýyspaly egistik júıesin saqtaýǵa erekshe mán berilip otyr.
Bilikti mamandar jetispeıdi
Kúni keshe osy másele tóńireginde Taldyqorǵanda «Aýyl sharýashylyǵy salasynyń qazirgi ahýaly jáne damý joldary» atty semınar-keńes ótti. Munda oblys ákimi Beıbit Isabaev óńirdiń ońtústik-shyǵystaǵy naǵyz agrarlyq salanyń altyn ózegine aınalǵanyn aıta kelip, ǵylymı zertteý ınstıtýttary men ǵylymı ortalyqtardyń, ásirese, agrarlyq ǵylymdaǵy jetekshi ról atqaratyn belgili akademıkter men professorlardyń óńirge arnaıy kelýi – agro ónerkásip kesheniniń damýyna tyń serpin beretinin atap ótti.
«О́simdik sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý, aýyldyq jerlerde jańa jumys oryndaryn ashý, sút-taýar fermalaryn, jylyjaılardy jáne basqa da sharýashylyqtardy qurý salasyndaǵy jumystar qolǵa alynyp jatyr. Shuraıly jerimizdiń mol baılyǵyn áli de tolyq ıgerý úshin tek ınvestısııa tartý ǵana emes, óndiristiń, qaıta óńdeý jáne tamaq ónerkásibiniń ınnovasııalyq damýyn ǵylymı qamtamasyz etý qajet ekendigi anyq. Sondyqtan, men otandyq ǵylymnyń kósh basshylarymen kezdeskenimizge qýanyshtymyn. Sizderdiń paıdaly keńesterińiz, jańashyl ǵylymı ázirlemelerińiz aýylsharýashylyq taýar óndirýshileriniń qol jetkizgen jetistikterin odan ári eseleýge aıtarlyqtaı yqpaly tıetinine senemin», dedi B.Isabaev.
Jalpy, oblysta aýyl sharýashylyǵy óniminiń kólemi 2022 jyly 510 mlrd teńgeni qurasa, 2023 jyly 544 mlrd teńgege ósken. Sonyń ishinde, egin sharýashylyǵy 2,3 paıyzǵa, mal sharýashylyǵy 3,5 paıyzǵa kóterilgen. Áıtse de, aýyl sharýashylyǵynda bilikti kadrlardyń jetispeýshiligi baıqaldy. Sharýa qojalyqtaryndaǵy fermerlerdiń bilimı saýatynyń zaman kóshinen qalyp qoıǵandyǵy, jaıylymdardyń qunarsyzdanýy sııaqty kemshilikter semınarda ashyq aıtylyp, ǵalymdar nazaryna usynyldy.
Bul rette Aqylbek Kúrishbaev Jetisýdyń aýyl sharýashylyǵy, sonyń ishinde mal ósirý, kókónis jylyjaı sharýashylyǵy, egis jáne jaıylymdardy jańǵyrtýǵa, ınnovasııalyq sýarý tehnologııasyn engizýge, basqa da salalardy ǵylymı turǵydan qoldaýǵa otandyq ǵalymdardyń daıyn ekendigin jetkizdi.
«Jetisý ólkesinde aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jáne maldyń gendik qoryn jınaqtaý, qalyptastyrý, zertteý, qujattaý, olardy tájirıbede paıdalaný; bıotehnologııa men gendik ınjenerııanyń qazirgi zamanǵy jetistikterin engize otyryp, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń básekege qabiletti sorttary men býdandaryn shyǵarý; mal tuqymdaryn asyldandyrý; ǵylymı ázirlemelerdi daıarlaý jáne óndiriske engizý; AО́K mamandaryn oqytý jáne ǵylymı-konsýltasııalyq qyzmetter kórsetý máselelerin aýyl sharýashylyǵynda tikeleı qyzmet atqaratyn mamandarmen birlese talqylaý úshin arnaıy keldik», dedi A.Kúrishbaev.
Ol sóz sońynda sharýa qojalyqtaryndaǵy qyzmetkerlerge ǵylymı-konsýltasııa beretin «Bilim taratý ortalyǵyn» ashý týraly usynysyn bildirdi. Rektordyń sózin akademık ǵalymdar qoldady. Atap aıtqanda, Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń Basqarma tóraǵasy Sholpan Bastaýbaeva «Jetisý oblysynyń AО́K turaqty damýy úshin Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǴZI ǵylymı ázirlemelerin óndiriske engizý» týraly baıandama oqysa, Qazaq ósimdikterdi qorǵaý jáne karantın ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń basqarma tóraǵasy Bahytjan Dúısembekov Álisheruly – «Jetisý oblysynyń negizgi aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń zııandy organızmderine qarsy qoldanatyn tıimdi kúres sharalarynyń tehnologııalaryn óndiriske endirý» týraly keńinen áńgime qozǵady.
«Aýylsharýashylyq daqyldarynda 80 jýyq aýrý men 100 mamandandyrylǵan zııankes kezdesedi. Al aramshópter 120-dan asady. Mysaly, kartopty alaıyq. Onyń basty jaýy kolorado qońyzy, ony halyq jaqsy biledi. Kóbine ony qolmen terip tazartady. Áıtse de adam tazalyq barysynda ózi de ósimdikpen birge ýlanatynyn bilmeıdi. Zııandy fermentterdi bóledi de teri aýrýyna aparady. Endi sonymen kúres tásilderiniń birin bizdiń ósimdik qorǵaý ınstıtýtyndaǵy zerthanamyzda oılap taptyq. Zııankesterge qarsy kúrese alatyn paıdaly jándikterdi biz egis alqabyna jiberemiz. Solardyń dernásiline qarsy kúresetin podızýs atty jyrtqysh qandala bar. Bul kolorado qońyzynyń dernásiliniń sólin tumsyǵy arqyly soryp alyp, kóbeıýine bóget bolady. Kúnine 150 zııankespen kúrese alady. Úderis qońyzdyń sanyn esepteý arqyly júzege asady», dedi B.Dúısebekov.
Onyń aıtýynsha, kartop japyraǵyna jabysqan 5 dernásilge 1 podızýs jetedi. Baǵasy sharýalarǵa tıimdi, quny da arzan, bir taly 200 teńge turady. Shamamen 1 gektar jerge 2 myń teńge ketedi, al basqa tásildi paıdalansańyz shyǵyn bolýy múmkin.
Semınar-keńeske qatysýshylar túrli saladaǵy tabıǵı ónimder men ǵylymı ázirlemeler qoıylǵan Ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń jetistikter kórmesimen tanysyp, joǵary baǵa berdi.
Jıyn qorytyndysynda oblys ákimi Beıbit Isabaev QazUAZÝ basshylyǵynyń tyń usynysyn qoldaı otyryp, Taldyqorǵan qalasynda fermerlerge qyzmet kórsetetin «Bilim taratý ortalyǵyn» nemese ýnıversıtet fılıalynyń ashylýyna barynsha múmkindik jasaýǵa daıyn ekendigin jetkizdi.
Jetisý oblysy