Qazir álemde beıbitshilikti saqtaý – kún tártibindegi ózekti taqyryp. Osy máselege qatysty sapaly ǵylymı taldaýlarǵa suranys ta joǵary. Sondaı taldaýlardyń biri – Ekonomıka jáne beıbitshilik ınstıtýty (Institute for Economics and Peace) tarapynan jyl saıyn jarııalap otyratyn «Jahandyq beıbitshilik ındeksi (Global Peace Index)» atty baıandama.
Álemdegi jetekshi aqyl-oı ortalyǵy jer shary halqynyń 99,7 paıyzyn qamtıtyn 163 memleketti zertteı otyryp, beıbitshilik kórsetkishine úsh baǵyt boıynsha taldaý júrgizedi. Olarǵa qoǵam qaýipsizdigi men qorǵanysy, ishki-syrtqy qaqtyǵystyń aýqymy jáne qarýlaný deńgeıi kiredi.
(Jahandyq beıbitshilik ındeksi 2023)
2023 jyly álemdegi beıbitshiliktiń ortasha kórsetkishi 0,42 paıyzǵa álsiregen. Aıta ketý kerek, atalǵan kórsetkish sońǵy 15 jylda úzdiksiz tómendep keledi. Zertteý derekterine súıensek, álemniń 84 memleketinde ahýal jaqsaryp, 79 elde kórsetkish nasharlaǵan. Islandııa 2008 jyldan beri eń beıbit el mártebesinde, sondaı-aq Danııa, Irlandııa memleketi de reıtıngtiń basynda tur. Indeks kórsetkish boıynsha sońǵy oryndy 8 jyl qatarynan Aýǵanstan alǵan. Bul qatarǵa keıingi 10 jylda Iemen, Sırııa, Reseı, Ońtústik Sýdan jáne Kongo Demokratııalyq Respýblıkasy qosyldy.
IEP-tiń boljamyna sáıkes, Qytaıdyń Taıvanǵa blokada jasaýy eki álemdik qarjylyq daǵdarysqa tatıtyn saldarǵa ákelip soqtyrýy múmkin. Álemdik ishki jalpy ónim bir jyl ishinde 2,8 paıyzǵa, Qytaı ekonomıkasy shamamen 7 paıyzǵa, Taıvan ekonomıkasy 40 paıyzǵa qysqarady degen boljam jasalǵan.
Indekske sáıkes, Eýropa eń beıbit aımaq kórsetkishine ıe. Álemniń beıbitshil on eliniń jeteýi osy qurlyqta jáne qalǵan úsheýi Azııa-Tynyq muhıty aımaǵynda ornalasqan memleketter. Zertteý derekterinde Taıaý Shyǵys jáne Soltústik Afrıka álemde teketirester men qaqtyǵystar jıi bolatyn aımaq retinde kórsetiledi.
Dúnıeniń ár túkpirinde oryn alǵan qaqtyǵystar 2022 jyly álem ekonomıkasyna 17,5 trln dollar shyǵyn ákeldi. Bul soma álemdegi ishki jalpy ónimniń 12,9 paıyzy nemese ár adamǵa shaqqanda 2 200 dollarǵa teń. Atalǵan kórsetkish aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 6,6 paıyzǵa artqan. Oǵan basty sebep áskerge bólinetin qarjynyń 16,8 paıyzǵa ósýi bolyp otyr. Ýkraınadaǵy qaqtyǵystyń joıqyn ekonomıkalyq saldary 479 paıyzǵa artty nemese 449 mlrd dollardy qurady.
2022 jyly Reseı jáne Eýrazııa keńistigi qaqtyǵystardyń eń iri oshaǵyna aınaldy. Aımaqtaǵy 12 eldiń ishinde 7 memlekette beıbitshilik kórsetkishi edáýir álsiredi. Indeks derekterine sáıkes, aımaqtaǵy jáne álemdegi beıbitshilik kórsetkishi tómen elderdiń biri (158-oryn) – Reseı. 2022 jyldyń aqpanynda bastalǵan qaqtyǵys saldarynan Ýkraınadaǵy jappaı mıgrasııa artty. Sońǵy derekter boıynsha halyqtyń 30 paıyzy bosqyndar esebinde.
Qazaqstan beıbitshilik kórsetkishi boıynsha aımaqtaǵy eń úlken oń ózgeris jasaǵan memleket: elimizdiń pozısııasy 4,2 paıyzǵa nyǵaıyp, jalpy reıtıngte 21 satyǵa kóterilip, 76-oryndy ıelendi.
Zertteý derekterine sáıkes, Moldova eli Reseı jáne Eýrazııa aımaǵy boıynsha 16 jyl qatarynan eń beıbit memleket mártebesin saqtap otyr. Degenmen Ýkraınadan aǵylǵan bosqyndar legi el ishindegi saıası turaqtylyqqa keri áserin tıgizgen. 2022 jyly atalǵan kórsetkish Moldovada 4,2 paıyzǵa tómendedi.
Búginde búkil álem boıynsha beıbitshilikti nyǵaıtýǵa degen qajettilik kezek kúttirmeıtin máselege aınaldy. Qaqtyǵys birneshe aımaqtarda ýshyǵa túsip, turaqsyzdyqqa ákeletin janjaldar keńinen beleń alǵan. Eń beıbitshil jáne beıbitshil emes memleketter arasyndaǵy alshaqtyq odan ári ulǵaıa tústi. Keıingi 15 jylda birqatar memlekettiń áskerı saladaǵy damý úrdisine qaramastan, qoljetimdi zamanaýı áskerı tehnologııalardyń jappaı taralýy, geosaıası básekelestiktiń tereńdeýi, kóptegen elderdegi saıası turaqsyzdyq jahandaǵy beıbitshilikti odan ári shaıqaltady degen boljam bar.
Jahandyq beıbitshilik ındeksi – zertteýshi ǵalymdar, taqyrypqa qyzyǵýshy mamandar men jalpy oqyrman qaýymǵa arnalǵan álemdegi qaýipsizdik pen beıbitshiliktiń óńirler men memleketter deńgeıindegi ózgeris dınamıkasyn anyqtaıtyn, ǵylymı taldaý jasaıtyn zertteýlerdiń biri. Jyl saıyn shyǵatyn ındeks ǵalymdarǵa, sarapshylar men mamandarǵa álemdegi beıbitshilik pen qaýipsizdik úrdisterin baqylap, taldaý jasaýda qajetti kómekshi qural bolady.
Aınur ABAIQYZY,
saıası ǵylymdar kandıdaty, Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy