Qazaqtyń keń dalasynda qolǵa úıretilip, adamzat qajetin ótegen jylqy túligi – babalarymyzdyń eń qadirli jáne eń qasıetti janýary. At qulaǵynda oınaǵan baıyrǵy kóshpeli halyqty «attylar áýleti» dep ataǵany da tarıhtan belgili. О́ıtkeni, keń baıtaq ólkeniń turǵyndarynyń tynys-tirshiligi, ómir salty, ádet-ǵurpy, salt-sanasy, bir sózben aıtqanda, búkil mádenıeti jylqy túligimen tyǵyz baılanysta bolǵan.
Halqymyz jylqyny qoldaný maqsatyna oraı arǵymaq, qazanat, qarabaıyr, jaby dep ataıtyny belgili. Jergilikti nemese rýlyq sıpatyna qaraı Adaı, Jetisý, Ile, Altaı, Saýran, Naıman dep te jikteledi.
Qazaq jylqysynyń súbeli tarmaǵy, árıne, Adaı jylqysy. Ejelgi tarıhshylardyń zertteýlerinde aıtylǵandaı, Aral-Kaspıı teńizi arasyn mekendegen halyqtyń ómirimen etene ósip kele jatqan Adaı jylqysy derbes tuqym retinde qalyptasqan qazaq jylqysynyń aımaqtyq bir túri.
Tarıhqa úńilsek, adaı jylqysyna orys ǵalymdarynyń ańsary Patsha úkimeti tusynda (1877) aýǵany baıqalady. Atty ásker komandıri M.Arnoldı jazbalarynda adaı jylqysynyń tózimdiligi, onyń sýsyz 100 shaqyrym jerdi júrip ótetini, tek jýsanǵa jaıylǵannyń ózinde aryqtamaıtyny, arqalarynyń jaýyr bolmaıtyny, tuıaqtary myqty bolǵandyqtan taǵalaýdyń, quıryq-jalyn kúzeýdiń qajeti joqtyǵy sııaqty artyqshylyqtaryn sıpattaǵan.
Iа.Iа.Polferov 1899 jyly Reseıdiń «Konevodstvo» jýrnalynda «Lýchshıe porody kırgızskoı loshadı – adaı» atty maqala jarııalap, qazaq jylqysynyń atyn álemge tanytýǵa yqpal etti.
1933 jyly Qazaqstanda mal sharýashylyǵy ınstıtýty ashylyp, jylqy bólimi uıymdastyrylady. Jylqy sharýashylyǵy bóliminiń basshysy, ǵylym kandıdaty A.V.Mısharev alǵashqy jumysyn qazaq jylqylaryn, onyń ishinde arnaıy Adaı jylqysyn ǵylymı zertteýden bastaıdy. A.V.Mısharevtiń «Konevodstvo Kazahskoı SSR» (1939) kitabynda keltirilgen málimet boıynsha, Qazaqstanda 1939 jyly 2 278 bıe jáne 1 514 asyl tuqymdy aıǵyr bolǵany, onyń ishinde Adaı tarmaǵyna 111 bas bıe, 11 bas aıǵyr jatatyny jazylǵan.
B.H.Sadyqov, S.O.Omarov zertteýlerinde («Opyt znatnogo konevoda S.Daýgarına», 1948) qazaq jylqylaryn túrkmen jylqylarymen (teken jáne jáýmit) býdandastyrý arqyly adaı jylqysynyń qalyptasqany baıandalady. Býdandastyrý úrdisi birinshi jáne ekinshi býyn urpaq alýmen shektelgen. Osy býdandardy «túzat» (jazbada «túsat») dep ataǵan. «Jylqynyń dalaǵa shydamdylyǵy kúrt tómendeıdi» dep, býdan bıelerdi (túsattardy) tek adaı jylqysynyń aıǵyrlarymen shaǵylystyryp otyrǵan (S.Daýgarın).
Mańǵyshlaq ekspedısııasynyń kóp jylǵy zertteý jumystarynyń derekterin zerdelep jazǵan B.H.Sadyqovtyń «Bıologıcheskıe ı hozıaıstvennye osobennostı adaevskoı loshadı» (1958) eńbeginde adaı jylqysynyń shyǵý tarıhy, ósirý tehnologııasy, jaıylymda baǵý úrdisi, bıologııalyq qasıetteri, súttiligi, ettiligi, báıgelik qasıetteri barynsha qamtylǵan.
A.Imanǵalıev «Adaevskaıa loshad» (1962) ǵylymı eńbeginde adaı jylqysynyń minis qasıetterin jetildirý úshin ata tegi belgili aıǵyrlardy qoldaný arqyly atalyq iz ustanymy boıynsha suryptaý júrgizýdi usynǵan. Qazaq jylqysynyń adaı tarmaǵynda 7 genealogııalyq qurylym qalyptasqanyn dáleldep, ár atalyq aıǵyrdyń tuqymdyq erekshelikterin (syrt turpaty, túr-túsi, minis qasıeti, t.b.) sıpattaǵan. Sol kezeńde О́rendik, Eńsegentory, Qıbaskók, Bekestory, Espolaıtory, Espolaıjıren, Izturǵan atty jeti atalyq aıǵyrlar úıirinde 255 aıǵyr men 653 bıe bolǵany baıandalady.
Qazaq jylqysy resmı túrde 1990 jyly Keńes Úkimetiniń qaýlysymen quramynda jaby jáne adaı tıpteri bar tuqym retinde tanyldy. Osy qaýlyda adaı tıpiniń genealogııalyq 6 atalyq izderi atalǵan: О́rendik, Eńsegentory, Qıbaskók, Bekestory, Espolaıtory jáne Izturǵan. Bul tizimge Espolaıjıren atalyq izi ilinbeı qalǵan.
Qazaq mal sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty 1992 jyldan bastap adaı jylqysyn ósirý boıynsha jeke ǵylymı baǵdarlama jasap, sonyń aıasynda seleksııalyq jumystarǵa ekpin beredi. Osy kezeńde akademık I.N.Nechaev basshylyǵymen «Qulandy» jáne «Túpqaraǵan» asyl tuqymdy sharýashylyqtarynda adaı jylqysyn asyldandyrý jumystary ǵylymı qamtylyp, qazaq jylqysynyń adaı tarmaǵynyń ishinde tuqymdyq erekshelikterine oraı 5 atalyq iz saraptalyp, 3 tıpke bólindi: negizgi tıp, ministi tıp jáne ónimdi tıp. Negizgi tıpke Ýbaıkók (Ýbaı-kok) pen Aqjambas jatqyzyldy, ónimdi tıpke Amandyqtory, Shotyqbaı kirdi, al minis tıpine Eltur (Eltýr) tańdalynǵan.
A.Imanǵalıev «Oblystaǵy jylqy sharýashylyǵy jáıi» (1998) atty maqalasynda adaı jylqysyn 7 atalyq iz boıynsha óz tólinen ósirý máselesine aıryqsha nazar aýdarǵan. Maqalada Qıbaskók atalyq izinen Ahmetkók jáne Arap aıǵyrlary asyl tuqymdy mal attestattaryn alǵany, Bekestory atalyq izinen Suraıǵyr atty aıǵyrdyń chempıon bolǵany baıandalady.
M.J.Nuryshevtiń «Adaevskaıa loshad» atty adaı jylqysyna qatysty jınaq-jazbasynda Ýbaıkók, Igilikkók, Izbara, Ikkaı aıǵyrlarynan eń kóp urpaq taraǵany keltiriledi. Jylqy sanynyń dınamıkasy týraly málimetter usynylady: 1964 jyly adaı jylqysy 11 079 bas bolǵany, 1968 jyly 14 myńǵa jetkeni, al 1997 jyly 27 myń basqa deıin óskeni jáne adaı jylqysynyń sharyqtaý shegi – 35 myń jylqy 1994 jyly bolǵany baıandalady.
Qazaq jylqysyn zerttegen barsha ǵalymdar adaı tuqymy Ortalyq Azııada ósiriletin jylqy tuqymdarynyń (tekejáýmit, aqalteke) jaqsy qasıetterin boıyna sińirý arqyly qalyptasqan tuqym ekenin moıyndaıdy. Onyń miniske shydamdylyǵy, jelgishtigi jáne teńbil kók tústi bolyp kelýi arab tuqymdy jylqylardyń yqpalyn megzese, júrdektigi túrkmen jylqysy aqaltekemen qan jańartqanyna kýá bolatyny, shynynda, shúbá keltirmeıdi. A.Imanǵalıevtiń málimeti boıynsha esepke alynǵan 2 079 bas bıeniń 32,3%-y, 584 bas aıǵyrdyń 23,2 % -y kók jáne teńbil kók tústi bolǵan. Kóptegen zertteýshilerdiń eńbeginde kók, teńbil kók jylqylardyń dene bitimi sulý jáne júrdek keletini aıtylady.
Qazaq jylqysynyń qadir-qasıetin túbegeıli zerttegen ǵalymdar Iý.N.Barmınsev, B.H.Sadyqov, I.N.Nechaev, A.K.Roslıakov, A.I.Imanǵalıev, G.V.Sızonovtar biraýyzdan adaı tuqymyn taza ósirýdi jáne onyń minis qasıetin jaqsartý barysynda qan jańartyp, asyldandyrý jumystaryn josparly túrde júrgizýdi quptaıdy. Osy oraıda, ósken jeriniń ereksheligine beıimdi ári tózimdi býdandardy ǵana suryptap alyp, olardy tek adaı aıǵyrlarymen shaǵylystyrýdy usynady. Osy turǵyda akademık Igor Nechaev «barlyq býdan jylqylar dala minezine úılesip ómir súrýge beıim emes» degen oryndy tujyrym jasaǵan. Orta Azııadaǵy jylqy túliginiń evolıýsııalyq damý tarıhyn zerttegen ǵalym Iý.N. Barmınsevtiń: «Adaı jylqysy qazaq jylqylarynyń basqa tekterimen salystyrǵanda eń iri tuqymdardyń biri bolyp tabylady» degen pikiri de oryndy.
Sábıt Ábishuly «Taǵylym» atty eńbeginde adaı jylqysynyń 7 genealogııalyq atalyq izi týraly málimet keltiredi: О́rendik, Eńsegentory, Qıbaskók, Bekestory, Espolaıtory, Espolaıjıren, Izturǵankók. Bul maǵlumat A.Imanǵalıevtiń málimetterimen jáne Eksperımentaldyq bıologııa ınstıtýtynyń ekspedısııalyq (A.K.Roslıakov, 1950-1953) zertteýleriniń nátıjesimen úndes. Atalǵan eńbekte adaı jylqysyna qatysty túrli, qyzyqty faktiler bar. Mysaly, Uly Otan soǵysyna kúsh-kólik esebinde Mańǵystaýdan 3000-ǵa tarta jylqy alynǵanyn, general D.I.Gorodovıkovtiń adaı jylqysynyń minis qasıetin joǵary baǵalaǵanyn baıandaıdy.
Adaı jylqysynyń baǵyna qaraı 1944-1956 jyldary ony óz tólinen ósirý jáne asyldandyrý baǵytynda «Gýrev memlekettik asyl tuqymdy jylqy ósirý» (Gosplemrassadnık) mekemesi uıymdastyrylady. Osy mekeme Sosıalıstik Eńbek Eri Beıneýov Nurseıittiń tabynyn negizge alyp, adaı jylqysyn taza ósirý men baǵym-kútimin retteý arqyly asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtýdi júzege asyrylǵan edi. Mekeme tikeleı SSSR Aýyl sharýashylyq Mınıstrligi qaraýyndaǵy S.M.Býdennyı basshylyq etetin «Jylqy jáne jylqy zaýyttary bas Basqarmasyna» baǵynyshty boldy jáne tikeleı Odaq bıýdjetinen qarjylandyryldy.
Jylqyǵa qatysty kóptegen maǵlumattardy zerdeleı kele, S.Ábishuly Prjevalskıı jylqysy degenniń baıyrǵy zamannan qazaqtyń keń dalasyn mekendegen kerqulan ekeni týraly pikir bildirip, kerqulan jylqy bitkenniń, onyń ishinde adaı jylqysynyń túp atasy degen tujyrym jasaıdy. Adaı jylqysyna bitken tektilik, sezimtaldyq, tózimdilik kerqulannyń qanymen kelgen deıdi. Osy oraıda «Mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymı zertteý ınstıtýty» men Kembrıdj ýnıversıtetiniń ǵalymdary birlesip júrgizgen genetıkalyq zertteýler boıynsha akademık I.N.Nechaev «jer júzindegi jylqylardyń ishinde qazaq jylqylarynda ǵana alǵashqy jabaıy jylqy tuqymynyń birinshi geni bary anyqtalǵan» deı kele, «osy gen tarpańdardan qalǵan. Ertede qazaqtar jabaıy tarpańdarǵa bıe qosyp, tuqym alǵan» degen pikir bildiredi.
1952 jyly respýblıkalyq deńgeıde júrgizilgen arnaıy tájirıbe barysynda 50 shaqyrymdyq jarysta Arab aıǵyry 1 saǵat 35 mınýt 48 sekýndta kelse, taza qandy minis jylqysy (chıstokrovnaıa verhovaıa) 1 saǵat 56 mınýt 48 sekýndta kelgen. Adaı tuqymynyń 10 jastaǵy «Qarakóz» atty aıǵyry máreni 1 saǵat 43 mınýt 35 sekýndta kesip ótken. Sol jylǵy jeke synaqta adaı tuqymynyń eki aty bir táýlikte 301 shaqyrymdy júrip ótken.
A. Imanǵalıev Adaı jylqysyn uzaq jyldar zertteý barysynda onyń jumysqa qabilettiligin arttyrý maqsatynda tuqymdyq aıǵyrlar men úıirge alǵash túsetin jas aıǵyrlardy báıgede synap, osy málimetterdi mal baǵalaý (bonıtırovka) úrdisinde paıdalanýdy usynady.
Adaı jylqysy negizinen Batys Qazaqstan aımaǵynda, onyń ishinde Mańǵystaý, Atyraý jáne Qyzylorda óńirlerinde ósiriledi. Jazy shyjyǵan ystyq, al qysy qaqaǵan sýyq Mańǵystaý óńirinde tek adaı jylqysy jersine alǵany – ómir shyndyǵy. Adaı tuqymy jyl on eki aı jaıylymda bolatyn, jumysta kúı tańdamaıtyn, miniske berik jylqy ekenin dáleldegen janýar. Bul tuqym Mańǵystaýdyń qatal qysyna ábden úırengen jáne óz qoregin jaıylymnan qınalmaı tabady. Sońǵy jyldary (2020, 2021) syrttan ákelingen maldardyń oryn alǵan qýańshylyq kezinde jergilikti jerdiń qatań jaǵdaıyna shydaı almaı qyrylyp qalǵany adaı tuqymynyń qadirin eske saldy. О́tken ǵasyrdyń 30-jyldary jáne 1968-1969 jyldary oryn alǵan jut kezinde de tek jergilikti adaı jylqysynyń aman qalǵany osy tuqymnyń qýańshylyqtyń qatań qysymyna tózimdiligin aıǵaqtaıdy.
Ǵylymı turǵydan adaı jylqysynyń qasıetteri – sol óńirdi mekendegen baıyrǵy babalardyń kóregen seleksııalyq jumystarynyń jarqyn kórinisi. Keıbir derek kózderinde (О́mirzaq Ábdishúkiruly) Eskeldi Sanazar, Jańaı Qojanazar, Jary Nazar, Shońaı О́te, Shaǵyr Shotyqbaı, Bektemis Itemgen, Keshe Tilep, Eskeldi Juldyzbaı, Tastemir Baqajan sııaqty jylqy baǵýdyń qyry men syryn jete meńgergen burynǵynyń jylqyly baılary atalady.
Orys zertteýshisi N.Bahmetev (1870) men ataqty jylqy zertteýshisi A.Vılkınstiń (1895) eńbekterinde arǵymaq degen uǵymnyń tórkinine úńilip, asyl tuqymdy jylqylardy qazaq bıesimen shaǵylystyrsa, birinshi býdan arǵymaqtan aınymaıtynyn, ekinshi jáne úshinshi týǵandarynan Orta Azııa halyqtary qurmetteıtin qazanat, qarabaıyr attaryn alýǵa bolatyny baıandalady. Mahambettiń «arǵymaqtan týǵan qazanat» degen óleń joldary da qazanattyń aıǵyry arǵymaq ekenin meńzeıdi. V.Fırsovtyń (1895) zertteýlerinde de qazaq halqynyń asyl tuqymdy jylqylardy tańdaýly mama bıelermen býdandastyrýy, osyndaı seleksııalyq ádispen miniske shydamdy, alysqa shabatyn qazanat pen qarabaıyr attardy ósiretini tilge tıek etiledi.
Qazaqstannyń batys aımaǵynda Túrkmenge shekaralas jatqan jerlerde ósirilgen jylqylar, kóbine, aqalteke nemese teken, jáýmit tuqymdarymen shaǵylysqany kúmán keltirmeıdi. Sondyqtan da bolar, alys qashyqtyqqa shabatyn alaman báıgeniń attary osy óńirden nemese adaı jylqysynyń arasynan kóp shyǵady. A.Vılkıns óz eńbeginde («Lýchshıe porody kırgızskıh loshadeı – Argymak») «qazaq arǵymaǵy» degen uǵym engizip, babalarymyzdyń jylqy taný men baǵýdaǵy kóregendik qasıetterin álemge pash etedi.
«Mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń» ǵalymdary 2010 jyly adaı jylqysynyń ónimdi baǵyttaǵy: «Espolaıjıren», «Espolaıtory» jáne «Amandyqtory» atty úsh zaýyttyq atalyqizderin aprobasııadan ótkizdi. Jylqy sharýashylyǵy bóliminiń basshysy G.V.Sızonovtyń basshylyǵymen 2009 jyldan bastap, adaı jylqysynyń minis baǵyttaǵy tobyna nazar aýdaryla bastady. Alǵash memlekettik deńgeıde 2011 jyly alys qashyqtyqqa báıge uıymdastyrylyp, adaı jylqysynyń minis qasıeti álemge dáripteldi. Osy úlgili úrdis sabaqtastyǵyn taýyp, halyqaralyq jarystarǵa ulasty. Mysaly, 2011, 2012, 2014 jyldary ótken 80, 120, 160 shaqyrym qashyqtyqqa arnalǵan Mańǵystaý ákiminiń kýbogi; 2011-2014 jyldary ótken 80 jáne 120 shaqyrym qashyqtyqqa arnalǵan Ortalyq Azııa chempıonaty (Talǵar, Almaty oblysy); 2011-2013 jyldary 80 jáne 160 shaqyrym qashyqtyqqa ótken Baltyq elderi men TMD elderiniń «Yntymaqtastyq kýbogy» festıvali; 2012 jyly Astana qalasynda ótken Prezıdent kýbogi jáne basqalary. 2013 jyly Birikken Arab Ámirlikteri, Abý-Dabıde ótken halyqaralyq jarysta Qazaqstan atynan negizinen Mańǵystaý óńiriniń attary qatysty. Jalpy, adaı jylqysy 2011-2014 jyldary 80, 120, 160 shaqyrym qashyqtyqqa arnalǵan 22 halyqaralyq jarystarǵa qatysty.
Sonaý 2011 jyldary 80 km qashyqtyqqa ótken Baltyq elderi men TMD elderiniń «Yntymaqtastyq kýbogi» festıvaliniń jeńimpazy atanǵan Rattory-60 aıǵyrynyń urpaqtary ǵylymı esepke alynyp, bıyl osy toptyń negizinde Rattory-60 zaýyttyq atalyq izi aprobasııaǵa usynyldy. «Yntymaqtastyq kýbogi» festıvalinde «Rattory» aıǵyrdyń úsh balasy «Oıly», «Qasqataı», «Jezkıik» 80 shaqyrym qashyqtyqta aldyna qara salmady.
Adaı jylqysynyń miniske arnalǵan jeńil tıpi 2011 jyldan beri bizdiń ınstıtýttyń ǵalymdary tarapynan qoldaý taýyp, jarystarǵa qatysqan ár attyń, ásirese, halyqaralyq jarystardan júlde alǵan ár janýardyń erekshelikteri nazarǵa alynyp, jazbasha tańbalanyp otyrdy. Osy jylqylardyń shejiresi jasalyp, báıge attarǵa tán erekshelikteriniń barlyǵy qaǵazǵa túsirildi. Ýaqyt synynan súrinbeı ótkenderinen qan alynyp, genetıkalyq sıpattamasyn zertteý qolǵa alyndy. «Mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń» ǵalymdary 2022-2023 jyldary báıgege qatysqan barlyq attardyń syrt turpatyna (fenotıp) tán erekshelikterin júıelep jasaǵan ǵylymı saraptama daıyn. Instıtýttyń «genetıkalyq saraptama zerthanasynda» eń úzdik janýarlardan alynǵan qan negizinde adaı jylqysynyń genetıkalyq sıpaty da jasaldy.
Búgingi tańda adaı jylqysynyń dara nýkleotıdter polımorfızmy/SNP/ boıynsha genetıkalyq alýan túrliligi zertteldi. 126 bas jylqydan alynǵan qan synamasy negizinde 81 974 SNP tizbegi zerttelip, adaı jylqysynyń genotıptik ereksheligi sıpattaldy. Sırek allelderdiń kezdesý jıiligi, olardyń baılanys teńgerimi jáne jaqyn týystyǵy (ınbrıdıng) sııaqty genetıkalyq erekshelikteri anyqtaldy. Adaı jylqysynyń basqa tuqymdardan aıyrmashylyǵyn anyqtaý úshin klasterlik taldaý jasaldy. Alaman báıgelerde júldeli bolǵan, ári túr-turpaty adaı jylqysyna tán 15 bas jylqydan qan alynyp, tolyq genomdyq saraptama jasalyp jatyr. Egerde genotıptik taldaý boıynsha 81 974 SNP tizbegine saraptama júrgizilce, tolyq genomdyq taldaý boıynsha 6,3 mln SNP tizbegine zertteý jasalady. Sonymen qatar, Eýroazııalyq odaq talaby boıynsha jańadan aprobasııalanatyn atalyq izder men tıpterdiń úıir ustaǵan aıǵyrlaryn tuqym qýalaıtyn aýrýlarǵa beıimdiligi boıynsha genetıkalyq saraptamadan ótkizip jatyrmyz.
Eń mańyzdy mindet – minis qasıeti boıynsha adaı jylqysynyń áleýetin jetildirý boıynsha 2011-2014 jáne 2020-2023 jyldary báıgeden júldeli bolǵan aıǵyrlardyń urpaqtaryn saralap, eki atalyq izdi aprobasııaǵa daıyndaý jumystary.
Gúlaıym Dáýitbaı («Egemen Qazaqstan», 2012) «Adaı jylqysy oryn alǵanymen, ornyn ala almaı keledi» dep keleli másele kótergeni eldiń esinde. Bıyl el prezıdenti Mańǵystaý óńiri jurtshylyǵymen kezdesý barysynda «Adaı jylqysyn álemge tanyta alsaq, ol taǵy bir tamasha brendimizge aınalady» dep Úkimetke adaı jylqysyn asyl tuqymdy mal retinde ǵylymı turǵydan taný jáne ósirý úshin tıisti sharalar qabyldaýyn tapsyrǵan edi. Osy tapsyrma aıasynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan adaı jylqysyn ǵylymı qamtý máselesine pármen berilip, «Mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymı zertteý ınstıtýty» ujymyna qordalanǵan máselelerdi jedel sheship, adaı jylqysyn jańa tuqym retinde aprobasııalaýdy jyldyń aıaǵyna deıin aıaqtaýdy júktedi.
Qazirde ujymnyń bar áleýeti osy jumysty nátıjeli oryndaýǵa jumyldyrylýda. Maýsym aıynyń basynda «Rattory-60» atalyqiz qujattary Ádilet mınıstrligine joldandy. Endi minis baǵyttaǵy «Buǵabaı kıik qońyr-98» jáne «Manap sur-93» aıǵyrlarynyń urpaqtary negizinde eki atalyqiz boıynsha aprobasııalyq qujattar daıyndaldy. Adaı tuqymynyń minis tıpine tán jylqylarynyń erekshelikteri zerttelip, osy jylqylarǵa tán belgilerdiń birkelkiligi jáne tuqym qýalaý qasıetteri anyqtaldy.
2010 jyldary aprobasııadan ótken úsh zaýyttyq «Espolaıjıren», «Espolaıtory» jáne «Amandyqtory» atalyq izderiniń urpaqtaryn ǵylymı saraptamadan ótkizý bastalyp ketti. О́ıtkeni osy ónimdi baǵyttaǵy úsh atalyq iz negizinde adaı jylqysynyń ónimdi baǵyttaǵy jańa tıpi aprobasııadan ótedi. Qoldanystaǵy zańnama boıynsha jańa tuqym shyǵarý úshin eki tuqymdyq tıp bolýy shart. О́nimdi baǵyttaǵy tıp aprobasııalaýǵa daıyn bolsa, minis baǵytyndaǵy tıpti shyǵarý úshin atqarylatyn jumystar jetkilikti.
Eldiń qalaýymen, ujymnyń birligimen, Prezıdent pen Úkimettiń pármenimen Adaı jylqysynyń minis baǵytyndaǵy jańa tuqymyn aprobasııalaý halyq seleksııasynyń mártebesin dáripteıtin jetistikterdiń biregeıi bolar degen senimdemiz.
Halqymyz júrisi jaıly, alys jolǵa shydamdy, qońyn túsirmeıtin jylqyny «tuǵyr at» degen. «Qobylandy batyr» jyrynda «Minýge kerek qazanat, Beline kerek sharbolat» dep jyrlanatyndaı, jylqynyń naǵyz myqtysyn «qazanat» dep ataǵan. Qazaqy uǵymda «qazan» degen sóz «úlken» nemese «qasıetti» degen maǵyna beretinin, ekinshiden naǵyz tóltýma, kóne degen uǵymdardy bildiretinin eskersek, «órge salsa, tóske ozatyn» alys qashyqtyqqa arnalǵan jarystarda júldeli oryndardy ıelenip júrgen adaı jylqysyn – qazaqtyń qazanatyna balap, ony jańa tuqym retinde tanyp, álemdik dodaǵa resmı bekitilgen atymen qossaq utarymyz mol bolary anyq.
Aıbyn TО́REHANOV,
Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǴZI basqarma tóraǵasy,
AShǴA akademıgi