«Abaıdy árkim ártúrli salady»

– Abaıǵa arnap qansha sýret sal­dyńyz?

– «Jıdebaı-Bórili» memlekettik qoryq-mýzeıinde Abaıdyń eki túpnus­qa fotosýreti saqtalǵan. Birinshi sýrette Abaıdyń Dildádan týǵan tuń­ǵysh balasy Aqylbaı jáne Abaıdyń ózi, Áıgerimnen týǵan uly Turaǵul. Sýret 1896 jyly Semeı qalasynda túsirilgen. Fotograf – N.G.Kýznesov. Ekinshisi – Abaıdyń otbasymen 1903 jyly túsken sýreti. Munda Abaı ózi­niń Jıdebaıdaǵy úı ishimen túsken qalpynda beınelengen. Birinshi qatarda Pákızat – bórik kıip otyrǵan qyz bala men Áýbákir. Bul ekeýi – Aqylbaıdyń balalary. Ospan bul ekeýin baýyryna salyp ósirip, óz balasy retinde kórgen. Ortada otyrǵan – Abaı. Ekinshi qatarda – Maǵaýııa, Erkejan jáne Áýbákirdiń áıeli Kamalııa. Aldyń­ǵy qatarda otyrǵan – Turaǵul. Bul sýretterdi mýzeıge Muhtar Áýezov tapsyrǵan. Men sol túpnusqa fotosýretke qarap, Abaıdy, balalary – Aqylbaı men Turaǵuldy saldym. Abaı mýzeıi qorynda «Shákir Ábenuly», «Shyńǵystaý», «Jazıra», «Muhtar Áýezov», «Ahat Qudaıberdıev», «Abaı Qunanbaev», «Shákárim Qudaı­berdiuly», «Kákitaı Ysqaqov», «Aqyl­baı Qunan­baev», «Maǵaýııa Qunanbaev», «Áý­bákir Aqylbaıuly», «Kókbaı Jana­taıuly», «Áset Naımanbaev», «Árip Táńirbergenov», «Bórili», «Eńlik-Kebek zıraty», basqa da kar­tına­­larym tur.

Abaıdyń uly Aqylbaı

– Abaı álemine qalaı keldińiz?

– Abaı maǵan da, meniń otbasyma da bóten emes. Abaı týǵan topyraqta óstik. Ákem toǵyz jasynda Abaıdy kóripti. «Boıshań, tolyq, surlaý, janary óńmenińnen ótetin ótkir kózdi adam edi» dep otyratyny esimde. Ákem men es bilgennen Abaıdyń kitapta­ryn únemi oqyp júrdi. Syrty maılanyp ketken kóne kitap edi ol. Qazir úı­­de saqtaýly. Sol kitapty jatsa da, tur­sa da janynan tastamaıtyn. Ke­zin­­de Kókbaıdyń «Sabalaq» dastanyn jatqa aıtyp otyryp jazdyrdy. Ákem 1940 jyly murajaıǵa Abaıdyń báıbishesi Dildá­niń tósegin tapsyrǵan. Qolyndaǵy aktisin­de bári jazylǵan. Bul týraly derek Keńes ensıklopedııasyna da engizil­gen. Al sheshem tobyqty ishindegi kótibaq Imahan aqsaqaldyń kenje qarynda­sy Kúnimbala degen kisi. Alasha toqý, syr­maq, túskıiz basý­­dyń asqan sheberi edi. Kúlázııa degen apaıymyz, taǵy bir apaıymyz bar, úsheýi 1945 jyly Abaıdyń beı­nesin kilemge toqyǵan eken. Meni qyn­jyltatyny – Abaı­dyń beıne obrazyn sýretshiler qandaı rakýrsta salsa da, onyń bet álpeti, shyn keskini aıqyn bolýǵa tıis. Qazaqstan baspalaryn­da Abaıdyń foto­sýretteri jetkilikti jáne keń tara­ǵan. Biraq sol fotosýretter Abaı­­dyń beınesin tupnusqa­daı anyq bere alyp júr me? Sebebi ártúrli bas­palarda qaıtalanyp túsirile bere­di jáne kompıýterde óńdeledi, kóp­tegen sýretteri retýshtalǵan, ıaǵnı óń­delgen, keıbiri múldem ózgeriske ushy­­raǵan. Osyndaı sýretterden Abaı­­dyń anyq keskinin kórip elestetý de ońaıǵa soqpaıdy. Meniń oıymsha, derekti qujattardy, ne sýretter­di óńdeýge múldem bolmaıdy. Tarıhı qujat­tardy sol alǵashqy qalpynda saq­taý keleshek urpaqtyń zertteýine mol maǵlumat beredi. Birneshe jyl boıy Abaıǵa baılanysty kartınalardy, fotosýretterdi zerttep, aqynnyń keıip-keskinin anyqtap bilýdi maqsat ettim. Uly aqyn týyp-ósken jerler­di zerttep beıneledim. Qasqabulaq ­aýylynda turdym, eńbek ettim. Aýyl aqsa­qaldarynyń áńgimelerin tyń­dap, málimetter jınastyrdym. Meni Abaı­dyń realıstik beınesi, aqynnyń ult­tyq keıpi men minezi oılan­dyr­dy. Abaıdyń portret sýretterin birneshe qaıtalap beıneledim. Onyń kópshi­ligi jeke jınaqtaýshylardyń qolyn­da saqtaýly. Jyldar ótken saıyn Qazaqstan beıneleý ónerinde jasalǵan kar­tınalardaǵy Abaı obrazy, keskini kórermenge úırenshikti bolyp ketkeni ras. Árıne, adamnyń keıip-keskini kúnine ózgeriske ushyraı beredi, biraq sol qubylmaly qubylystan sý­retshi min tappaıtyndaı keskin jasap shyqqa­ny abzal. Ol jaı ǵana uqsastyq emes, jarqyn beıne, minezdik keıip, obrazdyń birtutastyǵy…

2019 jyly Abaıdyń eki balasymen túsken fotosýretin negizge ala otyryp, aqynnyń grafıkalyq portretin birneshe qaıtalap berdim. Árıne, Abaı obrazyn jasaý, onyń tuńǵıyq janyna úńilý óte kúrdeli boldy. Túpnusqa fotosýretti lýpamen qarap otyryp, jumys istedim. Degenmen grafıkalyq sýretke muqııat qarasańyz, siz odan Abaıdyń keıip-keskinin, shyndyqty ańǵarasyz. Ol ıkonografıkalyq port­retti aqynnyń 175 jyldyǵyna syı retinde mýzeıge tartý ettim.

– Iá, Abaıdy árkim ártúrli salady. Bireý derekke, bireý Áýezovke, endi bireý óleńdegi Abaıǵa súıenedi. Sizdiń Abaı qandaı? Jalpy, bizde aqynnyń birtutas obrazyn jasaý úshin málimet jetkilikti me?

– Abaıdyń qazir salynyp jatqan sýretteri bir-birine uqsamaıdy. Ba­jaı­lap qarasańyz, portretterinde qa­te­likter ketken. Mysaly, aqynnyń saqa­ly shashyna deıin bar. «Bakenbardy» deıdi ǵoı, sony qyrmaıdy – saqal qoıǵanda shashqa deıin jiberedi. Kóp sýrettegideı ıeginiń astynda ǵana shoqshıyp turmaǵan. Men sony túze­tip saldym. Sosyn Abaıdyń sol kózi syǵyraıyp, qysyńqy keledi. Mur­nynyń sol jaq tesigi úlkendeý. Osyn­daı detaldardy naqpa-naq sýrettedim. Túpnusqany lýpamen qarap otyryp, óziniń shyn beınesin dálme-dál salýǵa tyrystym. Tulǵa beınesin sýrettegende oısha salý degen durys emes. Mendegi maqsat – keleshek urpaqqa hakimniń shyn bet-beınesin qaldyrý boldy. Abaıdyń qaıtalanbaıtyn birtutas obrazyn jasaý úshin qazir jetkilikti málimet bar. Biraq áli de is júzinde ǵylymı zerttelgen eńbekter joqtyń qasy. Abaı obrazyn beıneleý ónerinde teorııalyq maǵynasyn túsindirý de sheshilmegen másele. 1887 jyly natýradan salǵan jalǵyz túpnusqa sýretti (P.Lobanovskıı salǵan) jáne Abaı­dyń fotosýretterin negizge ala otyryp, ónerdiń barlyq janrynda birtu­tas kórkem obraz nusqasyn qalyptas­ty­rý da qolǵa alynbaǵan. Árıne, elimiz­diń beıneleý ónerinde Abaı obrazyna qatysty eńbekter joq dep aıta almaı­myz. Danyshpan Abaıdyń obrazyn jasaýǵa birqatar áıgili sýretshiler men músinshiler úles qosqan. My­saly, N.Krýtılnıkov, Á.Qasteev, L.Leon­teva, N.Nurmuhambetov, E.Sıdorkın, Q.Teljanov, A.Rahmanov, I.Isabekov, K.Kametov, A.Ǵalymbaeva, R.Esirkeev, H.Naýryzbaev, D.Elbakızde.

– Abaı balalarynyń da sýretin saldyńyz. Ásirese kimniń obrazyn jasaý qıynǵa soqty?

– Balalarynyń fotosýretteri bol­ǵandyqtan asa qıynǵa soqqan joq. Tek Ábdirahmandy salǵanda kishkene qınaldym. Maǵaýııanyń fotosýreti de anyq emes, sondyqtan onyń sýretin salý aýyrlaý boldy.

– Abaıǵa, onyń áýletine arnalǵan portretterdi shyǵarmashylyq orta qalaı qabyldady?

– Sýretshiler jaqsy baǵasyn ber­di. Túpnusqadan alys ketpegenime kózderi jetti. Endi sýretshilerge de osy túpnusqaǵa qarap salý qajettigin aıtyp júrmin. Almatyda sývenır shy­ǵa­ratyn ortalyq ókilderi habarlasyp, men salǵan Abaı sýretterin su­rap aldy. Jalpy, Abaıdyń da­nysh­pandyǵy ýaqyt keńistigimen sy­nalǵan. Ol birinshi bolyp qazaq dala­synda Pýshkınniń, Lermontovtyń, Tols­toı­dyń, Krylovtyń shyǵarmalaryn aýdardy. Mysaly, sol Lermontovtyń kózi tirisinde salynǵan portretteriniń 15-i osy kúnge deıin jetken. Sol portretterdiń jeke bireýinen kemeńger aqynnyń syrtqy keskininen onyń kóp­qyrly ishki álemin jetkilikti elestetý múmkin emes. Desek te bilikti kásibı sýretshilerdiń jasaǵan portretterinen (F.O.Býdkın, P.E.Zabolotskıı, A.I.Klıýn­der, K.A.Gorbýnov) Ler­mon­tovtyń naqty beınesin eleste­týi­mizge ábden bolady. Geteniń de beı­neleý ónerindegi portretteri óte kóp. Uly aqynnyń bet álpeti, kes­­­kini osy kúnge deıin zerttelýde. My­saly, zertteýshi ekspert-fı­zıo­­nomıst Mıhael Heıtl uzaq ýaqyt kompıýterlik tomografııanyń kóme­gi­men zertteý júr­gizgen. Geteniń kózi tirisinde músinshi Gottlob Vaıser (1780-1815) alǵan bet álpetiniń gıps maskasy aqynnyń dálme-dál keskinin bere alady degen sheshimge kelgen. Al bizde sýretshiler Abaı obrazyn óz­deriniń jeke tájirıbesine súıenip nemese bolymsyz materıaldardy ǵana qanaǵat qylyp týyndylar jasaı­dy. Sondaı kásibı sýretshilerdiń de shy­ǵarmashylyq kartınalary jet­ki­likti. P.D.Lobanovskııdiń natýra­dan qaryndashpen salǵan jalǵyz sýreti Semeıdiń Abaı mýzeıi qorynda saqtaýly tur. Ol kezde Abaı 42 jasta bolǵan. Shashy ósińkiregen, qara shashty, jaq súıekteri shyǵyńqy, saqaly da sondaı uzyn emes.

– Sýretti salmas buryn tyńǵy­lyq­ty zerttedim dedińiz. Abaıdy kim arqyly jaqsy tanydyńyz?

– Eń aldymen, aqynnyń Almaty­daǵy eskertkishine qaradym. Abaıǵa kelińkiregenimen, dálme-dál uqsamaı­dy. Ol bıikte turǵan soń bizge uqsaı­tyndaı bolyp kórinedi. Biraq, elimizde sýretshiler áli Abaıdyń naq obrazyn keltire almaı júr. Onyń ishinde bel­gili sýretshiler de bar, músinshiler de bar. Keıingi jyldary Abaıdyń es­kert­kishteri tipti kóbeıip ketti ǵoı. Abaıǵa shyn uqsaǵan eshqaısysy joq. Qazir eskertkish jasaý naýqanǵa aınaldy. Eskertkishterdiń taǵdyryn tender sheshetin boldy. Ásirese bul úrdis mereı­toılar aıasynda kúrt kóbeıedi. Eli­mizde Abaıdyń sátti shyqqan es­kert­kishteri kóp emes. Semeıde ashyl­ǵan Abaı men balalaryna arnalǵan eskertkishte sýretshi kóbirek uqsata bil­di. Odan burynǵy Semeıde tur­ǵan grýzın Elbakızdeniń jasaǵan eskert­kishi de jaqsy. Almatydaǵy jáne Astana­daǵy Abaı da táýir jasalǵan. Jalpy, tulǵalarǵa arnalǵan kez kelgen óner týyndysy synnan ótý kerek. Ult zııalylaryna arnalǵan kartınalar men eskertkishterdi qadaǵalap, baǵalap, iriktep otyratyn arnaıy komıssııa jumys isteýi kerek.

– Áńgimeńizge rahmet.