Soqpaǵy sony sýretker

Biraq saryaýyz «balapan­dardyń» da aıtary bar eken. О́ıtkeni sol qýǵyn-súrgin men so­ǵys ákelerin, basqa jaqyn­da­ryn jalmapty. Sodan júrek­terinde aıyqpas sher baıla­nypty. Jesir analardyń etegine ora­lyp ósken jetim balalardyń kóki­regindegi sol sher «Biz so­ǵysty kórgen joqpyz» (Dýlat Isa­bekov) degizip, er-azamat­syz qal­ǵan aýyl sýretterin ákeldi ádebıetke.

«Alýan-alýan júırik bar, áline qaraı shabady» demekshi, alǵa jyljyp aıtsam, bunymen shek­telmedi kóbisi. Oı-órisi ulǵa­ıyp, halqynyń ótkeni men búgi­nin tanyp-bilgen saıyn she­rine sher qosyldy olardyń. Son­dyqtan da 1956 jylǵy KOKP se­zinen keıin ǵana birshama múm­kin bolǵan taqyryptardy ashý­ǵa «ashkózdene» kiristi. Máse­len, Muhtar Maǵaýın, Ábish Kekil­baev, Sofy Smataevtar qa­zaq ta­rıhynyń HIH ǵasyrdyń ekin­shi jartysymen ǵana shektelgen kórkem kórinisin áldeneshe ǵa­syrǵa tereńdetti. Sherhan Mur­­taza bolsa, áli tolyq saıası aq­talmaǵan arystar týraly týyn­­dylardyń tólbasy bolǵan «Qyzyl jebesin» jazdy.

Al Ákim Tarazı bulardyń ara­synan kóringen joq. Keıbir qatarlastary sııaqty balalyq shaq­tyń aýylyn shıyrlap otyryp almady da. Syrt qaraǵanda ońaı kórinetin qazirgi shaǵyn jaz­dy. Ádette qazirgi shaqty ja­za­tyndar kóp bolady. Biraq bá­ri­niń birdeı shyǵarmalarynyń kórkem týyndy retindegi ǵumy­ry uzaqqa bara bermeıdi. Uzaq­qa barý úshin – jazýshy zamany aldyna kóldeneń tartqan kóp qıyndyqty jeńýi shart. Olar­dyń bastylary mynaý: biri – sol kezeńniń saıasaty men ja­zýshy kózqarasynyń úı­lesim taba bermeýi. Ekinshisi – ózi ómir súrip otyrǵan kezeńniń bol­my­syn sýretkerdiń áli jan dú­nıe­simen sezinip úlgermeýi. Úshin­shisi – qalamgerdiń keıip­kerleri qasyńda júrýi. Al qa­syńda júrgen keıipker kirpııaz, tal­ǵampaz, tipti talapshyl, min­shil de kúnshil keledi. О́zin tanı qoısa, óshtesip aıaqtan shalýdyń da nebir ádisin biledi. Bul úsh jáne odan basqa da tolyp jat­qan kedergini jeńe almaı, ke­zeń­dik saıasattyń shylaýyna ile­sip ketken jazýshylardyń shy­ǵarmalarynda jasandylyqqa ury­nyp jatqandary Ákim áde­bıet­ke kelgen tusta da az emes edi. Biraq Tarazı olardyń qata­ryn­da da bolǵan joq. Tarazı ja­ńaǵy úsh jáne odan da basqa to­lyp jatqan kedergilerdi jeńe alatynyn pash etip, áde­bıette ózge juldyzdarǵa uq­sa­maı «Quıryqty juldyz» bo­lyp jarq ete qaldy. Ol ózi­niń osy attas shyǵarmasynda jas ta bolsa jańa ómir, jańa qo­ǵam­nyń bolmysyn sezinip, zaman­das­tarynyń psıhologııasynda óz­gerister júrip jatqanyn aıqyn ańǵara aldy. Aıqyn ańǵara oty­ryp, óz shyǵarmasynda oı­na­qy jeńildikpen oınata sýret­tedi. Biraq onyń oınaqylyǵy men oınatýy materıalyn jetik bile­tin sheberdiń bilimpaz­dyǵy­nyń kórinisi edi.

Áli esimde, alpysynshy jyl­dardyń bir top stýdentteri sabaq ústinde Qalıhan Ysqaqovtyń «Qońyr kúz edi» hıkaıaty men Saıyn Muratbekovtiń aýyl áń­gi­­melerin sóz etip jatqanbyz. Ustazymyz professor Temir­ǵalı Nurtazın «al sender Ákim Tarazıdiń «Quıryqty juldy­zyna» nazar aýdaryńdar» dedi bizdi biraz tyńdap alǵannan ke­ıin. Temkeń aıtsa tegin aıtpaı­dy. Ol kisi budan buryn «Ǵasyrdyń basynda búkil qazaq zııalylary bir jaqqa ketti de, jalǵyz Sáken Seıfýllın bir jaqqa ketti. Artynan bes-alty jyldan keıin jalpaqtap Sábıt Muqanov ilesti» degen-di. Sonda biz olar kimder dep suramaımyz ba? Sol suraqtarǵa jaýap bergen bolyp professorymyz oqý baǵdarlamasyna kirmek túgili esimderin ataýǵa tyıym salynǵan Ahmet Baıtursynuly, Maǵjan Jumabaev bastaǵan arystarymyz týraly áńgimelep ketýshi edi, jaryqtyq.

Mine, endi bizdiń nazarymyzdy «jalǵyz» Ákim Tarazıge aýdaryp otyr. Taýyp oqydym «Quıryq­ty juldyzdy». Meni á degennen jas jazýshynyń jazý stıli qatty tańǵaldyrdy. О́ıtkeni búgindegi úlken jazý­shylarymyzdyń biri uly jazýshy M.Áýezov salyp bergen sara jolǵa túsip alyp zaý­la­typ kele jatqany, al ekin­shisi, B.Maılınniń qarapaıym áńgi­meshildigin qaǵyp alǵany, úshin­shisi, Ǵ.Músirepovtiń ıýmormen astar­lanyp, shymyr órilgen shıy­rynan shyǵa almaı kele jat­qany kórinip turatyn. Al Tarazıdiń aıaq tastasy taı kezi­nen-aq eshkimge uqsamaı bó­lek shyqty. Ne Jetisýdyń, ne Ar­qanyń, ne qyrǵyzdyń áýenderine uqsamaıtyn Kenen atasynyń án­deri sııaqty bunyń stıliniń de tórkinin tabý qıyn. Árıne, áne bir qaıtalaýlar pálende bar edi dep birli-jarym uqsastyqtar­dy terýge bolar. Túbi halqymyz­­dyń áńgimeshildiginen shyqqanyn­da aıtarmyz. Biraq báribir bul Tarazı­diń tól stıli, sýretkerlik sony soqpaǵy.

Taǵy bir sonylyǵy Ǵabı­den Mustafınniń «Mıllıoner», Sábıt Muqanovtyń «Syrdarııa» ro­mandary qazaq ádebıetinde qa­lyptastyrmaq bolǵan keńestik sosıalıstik aýyldan múldem bó­lek edi mundaǵy sýretter. Ási­rese adamdary.

Sosıalıstik qoǵamdy ornatyp jatqan jaqsy degenderi­niń ózinde minderi bar. Shetinen pen­deler. Solardyń biri – Kir­pish­baı. Avtor keıipkerin beker bulaı atap otyrǵan joq, árı­ne. О́ıtkeni kirpish degen qa­lyp­pen quıylady. Demek so­­sıa­lızm adamdary da qa­lyp­­­tan shyqqandar. Bederi, ór­negi, kóz tartar boıaýy joq jyp-jyl­­tyr, tup-tuldyr. О́z­de­rin qoǵamnyń qara nary etip kór­setkisi kelgenimen, bergeninen, al­ǵany kóp bas paıdasyn birinshi qoıatyndar. Sol Kirpishbaı (esim­deri bólek bolsa da) jazý­shynyń bir shyǵarmasynan ekinshisine kúrdelene, zoraıa, zulymdana, qorqaýlana túsedi. Sóıtip, Ákim Tarazı qazaq ádebıetine Kir­pish­baı degen tıptik beıne alyp keldi.

Jalpy, óz basym sosıalızm adamdarynyń tıptik beınesin jasaı otyryp, olarǵa ortaq ataý bergen eki jazýshyny bilemin. Biri – Táken Álimqulov. Ol kisi keńes bıligin ne turǵyn úı, ne mazar, álde saraı ekeni belgisiz dúbára qurylys salyp jatqan ózderi de dúbára adamdar dep sýrettep edi. Ákim Tarazı bolsa olardy bir qalyppen quıylǵan Kirpishbaılar dep atady.

«Quıryqty juldyzdan» (1966) soń «Úlken aýyl» (1968), «Asý-asý» (1970), «Qııan-soqpaq» (1976), «Gnezdo na oblakah» (1984), «Jýravlı-jýravýshkı» (1984), «Basynan Qarataýdyń...» (1985) povest, áńgimeler, «Qyz mahabbaty» (1982) pesalar jı­naqtary, «Bultqa salǵan uıasyn» (1978), «Tasjarǵan», «Ken» (1968), «Sher», «Qııanat», «Jaza»(1998), «Mustafa Shoqaı» romandary, kóptomdyqtary birinen soń biri jaryq kórdi.

Jalpy, Ákim Tarazı bir taqy­ryppen nemese jeke janrmen shektelip qalǵan bir ishek jazýshy emes. «Balýanǵa oń-terisi birdeı» degendeı ol kóp janrda jazady. Bul ensıklopedııalyq málimetter jazýshynyń búgingi kún taqyrybyn jazýdan kóp aýyt­qymaǵanyn ári ónimdi eńbek et­kenin kórsetedi. Ári shyǵar­ma­larynyń eshqaısysy da oqyr­man, álde synshy synyna ushyra­ǵan joq. Qaıta maqtaldy. Biraq osynaý san janrly ulanǵaıyr shyǵarmalarynda jazýshy tek Kirpishbaılardy ǵana qashap shy­ǵardy deýge bolmaıdy.

Kommýnıstik bılik talap et­ken qazirgi zaman qaharmanda­ryn jasaǵanda Tarazı jasasyn. Onyń Sánjany men Perıza­ty, Qodarquly men Tanasy, Tuń­ǵa­tary men Lımasy («Qorqaý jul­dyz»), Omary («Bultqa salǵan uıasyn», «Tasjarǵan») naǵyz qahar­mandar. Dál sol keńestik zaman­nyń qaharmandary. Olar da tıptendirilgen keıipkerler. Biraq kezinde jazýshy somdaǵan bul obrazdardy, mine, ádebıetke bizdiń zamanymyzdyń naǵyz qa­har­mandary keldi dep keńestik ıdeologııa aıqaılatqan joq. Qo­ǵamdy alǵa jyljytatyn osyn­daı oıly, belsendi, ınısıatıva­shyl qara qyldy qaq jara alatyn ádiletti, sózinen taımaıtyn shynshyl adamdar bolýy ke­rek dep úlgi etip usynbady. Nege? О́ıtkeni totalıtarlyq qo­­­ǵam tez toǵysharlanady eken. Sóz jú­zinde bizge qoǵamdy al­ǵa súı­­reıtin tulǵa kerek dep da­byl­datqanymen is júzinde Kir­pishbaılardyń ósip-ónýine qo­laıly eken. Mine, sol qara qu­rym bolyp qaptap ketken Kir­pishbaılar jańashyl, ozyq oıly, isker jandarǵa óris bersin be? Bermeıdi. Olardyń oń isin teris qylyp kórsetip, shápkesin keri kıgizip jiberedi. «Meniń isim oń» dep qaıda baryp aryzdansa da, aldarynan bir Kirpishbaı shyǵa keledi. Sodan taýy shaǵylady. Tipti jalǵan jalamen isti bo­­lyp, qoǵamdy alǵa súıremek túgili qa­ra bastaryn arashalap alý muń bo­lyp qalady. Bir sózben aıt­qanda, Kirpishbaılar ústemdik qur­ǵan qoǵamǵa esh úılese almaıdy. Biraq sonda da alǵan betinen qaıtpaıdy olar. Bir ujymnan qýylsa, ekinshi ujymǵa baryp, óz jańalyǵyn engizip, jan balasyna ortaq ádiletti alǵa tartady da otyrady. Al Lıma bolsa ústine benzın quıyp tutatyp, ádiletsiz sheshim shyǵarǵan sot ǵımaratyn órtep jiberýge tura umtyldy. О́kinishke qaraı, ózi órtenip ólge­nimen sot ǵımaraty aman qal­dy. Keńestik ómir shyndyǵyn avtor budan artyq qalaı sýret­tesin? Kirpishbaılyqtyń qaly­byn buzý­ǵa umtylǵan Lıma sııaqty óz za­ma­­nynyń tanylmaı ketken qa­har­­mandaryn budan artyq qalaı jyr­lasyn? Qalaı alaýlatsyn?

Shamada sol alpysynshy ­jyl­­dardyń aıaǵy men jetpistiń ba­synda «Novyı mır» jýrna­lyn­da jarııalanǵan Semın degen­niń «Bir shańyraqtyń astyn­daǵy jeteý» povesi men Makarov­tyń «Úıde» degen áńgimesi odaq ­synshylary tarapynan shettegi shetin turmysty sýrettegeni úshin qatty synǵa alyndy. Sosıalıs­tik realızmnen aýytqyǵan dep synady bul shyǵarmalardy olar. Tipti «Voprosy lıteratýry» jýrnalynda realızm týraly ­bir jylǵa sozylǵan aıtys-tartys­qa muryndyq ta boldy.

Lımanyń ózin-ózi alaý qylyp ja­ǵyp, ádiletsizdik uıasyn órtep jiber­mek bolǵan áreketin oqysa ol synshylar ne der edi? Múıizi qaraǵaıdaı Aıtmatovtyń «Aq kemesi» de synaldy emes pe?

Degenmen jazýshynyń shy­ǵar­mashylyq joly taqtaıdaı tegis boldy dep aıtýǵa taǵy bol­­maıdy. Bir suhbatynda ol «Kúl­­meıtin komedııasyn» bir kó­­kesi sahnadan aldyryp tasta­ǵanyn, al Latvııanyń teatrynda qoıylǵan «Joly bolǵysh ji­gitti» taǵy bir kókesi sol jaqqa baryp japtyryp kelgenin aıtady. Shyryldaǵan shyndyqqa tóze almaıtyndar bolǵan, áli de bola beredi. Eń bastysy, bul eki shyǵarmanyń sahnadan osal­dyǵynan túspegeni qoıylǵan teatrlarynyń deńgeıi men qol­ǵa alǵan rejısserlerinen-aq kóri­nip tur. Olardy máskeýlik, lat­vııalyq rejısserler sahnalaǵan eken. «Kúlmeıtin komedııaǵa» kóptegen qazaq rejısseri qumartyp, sahnaǵa san súı­re­lep­ti. Biraq spektaklge uzaq ǵu­myr bere almapty. Sonda, gáp nede? HH ǵasyrda kóp qoıylǵan «Kúlmeıtin komedııanyń» sah­na­lyq ǵumyry nege qysqa bolyp otyrdy? Menińshe, gáp «Kúl­meı­tin komedııanyń» tabıǵatyn­da jatyr. Bul taqylettes pesalar qazaq dramatýrgııasynda bu­ryn-sońdy jazylmaǵan edi. M.Áýezov, Ǵ.Músirepov sal­­ǵan klas­­sıkalyq úlgidegi pe­sa­lar­dyń tabıǵaty basqasha bola­tyn. Jalpy, álemdik klas­sıka­lyq úlgidegi dramalar, ádette, oqyr­man, kórermen nazaryn bir qıyn­ǵa, sheshýi tabylmaıtyn tú­ıinge aýdarady. Onyń keıip­ker­leriniń harakterleri sol qıyn túıinge qatynasy arqyly ashylyp daralanady. Al «Kúlmeıtin komedııada» ortaǵa tastaǵan ondaı qıyn túıin joq. Esesine «Ár kóńilde bir qııal» deıtin ha­rak­terler, ne kúlerińdi, ne jy­laryńdy bilmeıtin ómir bar. Adamdardyń ishki jan dúnıe­sin­degi aǵystardy, olardyń toǵy­sýlaryn kóre almaısyń, biraq sezinesiń. «Kúlmeıtin komedııa» sondaı tylsym shyǵarma. Sheks­pırdiń emes, Chehovtyń tabı­ǵatyna jaqyn shyǵarma. Chehov­tyń da «Shaǵalasyn» kez kelgen rejısser qoıa bermeıdi.

Onyń ústine Asan men Raıa­nyń, Sánjan men Kıtıdiń, Katıa­nyń ishki ıirimderin kórermen­ge bere alatyn, syrtyna ishki álemi saı sahna sheberi kerek. Munyń bári úıleskende sahnany názik sezinetin kórermen kerek. О́ıtkeni «Kúlmeıtin komedııa» ýaqytynan erte jazylǵan shyǵarma. Jap-jas avtor sonaý 60-jyldardyń ózinde adamdar psıhologııasyndaǵy osynaý názik ózgeristerdi, qoǵamdaǵy kórinbeı júrip jatqan qubylystardy ilip ala qoıǵan.

Aqsha men taýar qýalaǵan bú­gingi adamdar da sol kúlmeıtin kome­dııa keıipkerine aınalyp bara jatyr. Demek avtor belgili dáre­jede boljampazdyq ta ta­nyt­­qan.

«Jaza» romany jazýshynyń keńes­tik ómir týraly shyǵarma­larynyń qorytyndysy ispet­tes. Tabıǵaty da bólek, dúnıe­ta­nymynda da oqshaýlyq, zamanynan túńilgen Abaı sııaqty aıtyp otyrǵan moraliniń ózinde sumdyq bir sharasyzdyq bar. Degenmen oıly oqyrman sonaý «Quıryqty juldyzdan» bastalyp, «Qorqaý juldyz», «Sher», «Ken», «Qııanat» romandarynda tereńdep ketken jaqsy men jamannyń keskilesken kúresiniń bir baılamyn izderi de bek múmkin edi. Jazýshy asqan sheberlikpen aıta bilip, kórkem jetkize alǵan sol fılosofııalyq baılamdy qarabaıyr maqalanyń qaradúrsin tilimen jetkizý óte qıyn. Oqyrmanǵa jeńil bolsyn dep alystan oraǵytsam áıteýir bir aqyrzaman bolary anyq qoı. Anyq. Ári ol aqyrzamandy adamdar ózi jedeldetip jatqany da daý týdyrmaıdy. Adamzat ózi otyrǵan butaǵyn ózi kesip jatyr dep talaı aıtylǵan. Biraq perzentin aıaǵannan ózi óltirip jatyr degendi estimeppin. Jaryq dúnıede qalyp ketse balasy, adam shydatpas azappen óledi dep esepteıdi ákesi. О́ıtkeni sybaılastyq jaılaǵan qoǵamda qarapaıym adamdar úshin azaptan ózge eshteńe joq. Al Abo bolsa, arnaıy daıyndyqtan ótip aýǵan soǵysyna qatysqan, óltirýdiń 365 túrin biletin jan alǵysh maman. Sol tásilderdiń ishinde jandy qınamaı alatyn bir tásil bar. Tek, Abo ǵana biledi. Buryn ol bul tásilmen balalardyń tárbıesine jaýapty sybaılas jemqorlardy eshkimge bildirmeı óltirgen. Mine, sol Abo balasy ómirdiń azabynan qınalyp ólgennen góri, ózi ǵana biletin tásilmen qı­nalmaı ólgenin qalaıdy. Onyń baılam-túsinigi osyndaı. Álemde bundaı tosyn sheshimdi týyn­dy bar ma, joq pa kesip aıta almaı­myn. Biraq «Jaza» romany qazaq ádebıetinde buryn-sońdy bolmaǵan erekshe qubylys ekeni daýsyz.

Táýelsizdik jyldary jaz­ǵan roman, hıkaıat, áńgimelerinde ja­zýshy búgingi kúndi qoıyp, hal­­qymyz tarıhynyń tereńi­ne, qal­tarys-bultarystary men aqtań­daqtaryna tereńirek súńgip, tyńǵa túren saldy dese bolady. Bul da kemeldengen qalamgerge laıyq qylyq. Ol «Kók aspanda qyraǵy kóz bar», «Tańshyqaı» (jubaıy Rozaǵa arna­ǵan), «Nurtaı han» roman­da­rynda ejelgi ǵun, úısin dáýi­rin­degi Táńirqut, Kúnbı atan­ǵan el bıleýshilerimizdiń danager­ligimen birge jibergen quıttaı kemshiliginiń zardaby halyqqa asa aýyr tıetinin «qyzym saǵan aıtamyn, kelinim sen de tyńda» degen tálimmen usynady. Al «Andreı» atty áńgimesinde otar­laýshylardyń qazaq hal­qyna jasaǵan zulymdyǵyn taǵy da sol ózgelerge uqsamaı qylmys­kerlerdiń óziniń ishki jan dúnıesi arqyly bıik ıntellektýaldyq deńgeıde baıandaıdy. «Mustafa Shoqaı» romanynyń birinshi kitaby bolsa, qıly zamannyń qaranıet óńeshine halqynyń ju­tylyp ketpeýi úshin ózi ótkir py­shaqtyń júzinde ómir súrip júrip kúresken biregeı tulǵanyń shákirttik shaǵyna arnalypty. Sondyqtan áńgime etýge áli erteleý sııaqty.

Alla, jazýshyǵa densaýlyq, uzaq ǵumyr bersin!

Elen ÁLIMJAN,

jazýshy, dramatýrg

TARAZ