Tarıhtyń ashy sabaǵy

Jalpy «Aqtaban shubyryndy» qasi­reti orta mekteptegi «Qazaqstan tarıhy» pániniń baǵdarlamasyna engizilip, akademııalyq basylymdarda birshama táýir baıandalǵan. Degenmen tarıh ǵyly­my bir orynda turǵan joq, ol únemi teo­rııa­lyq, metodologııalyq, faktologııa­lyq turǵy­da damý ústinde. Soǵan baılanys­ty biz sońǵy jyldarda tarıh ǵylymyn­da­ qol jetkizgen materıaldarǵa súıe­nip, «Aqtaban shubyryndy, Alqakól su­­lama» qasiretine qatysty oı-pikiri­miz ben tujyrymymyzdy oqyrman naza­ry­­na usynǵandy jón kórdik.

Aldymen, «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» ataýynyń shyǵýy men ǵylymı aınalymǵa engizilýi týraly aıta ketsek.

XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basy, ásirese, 1905-1907 jyldardaǵy bi­rinshi orys tóńkerisi qazaq zııaly qaýy­myna qatty áser etip, olardyń ulttyq múdde jolynda birigýine, ult múddesi úshin qyzmet etýge, ult múddesi úshin kú­resýge ákeldi. Reseıdiń joǵary oqý oryn­darynda ár túrli mamandyq ıelen­gen qazaq azamattary Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly mańyna toptasa bastaıdy. Alash ıdeıasymen qarý­lanyp, ulttyq múddeni kózdegen zııaly qaýym ókilderi búkil halyqtyń sanasyn oıatyp, ortaǵasyrlyq artta qalýshylyq­tan arylý jolynyń biri retinde halyq­tyń tarıhyn jazýdan bastaıdy. Sonyń nátı­jesinde XX ǵasyr basynda qazaq halqynyń tarıhyna arnalǵan birneshe kitap jaryq kóredi. Solardyń biri – Shákárim Qudaıberdiulynyń 1911 jyly Orynborda shyqqan «Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresi» atty kitaby.

Shákárim qajynyń bul kitabynyń otandyq tarıhnamada alatyn orny erekshe. Bolashaqta tarıhshy mamandar osy eńbekti jeke zertteý taqyryby etetinine senim mol. Avtor qazaq tarıhyn ejelgi zamannan XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysyna deıin baıandap beredi. Biz sóz etip otyrǵan másele jóninde ol bylaı dep jazady: «...1690 jyldardyń shamasynda áz Táýke ólip, ornyna balasy Bolat han boldy. Ol kelgende qazaqtyń burynǵy ornyn qalmaq ıelenip qalǵan eken. Sol taqyrypty janjal-tóbeles bolyp, aqyrynda 1723 jyly qazaq, qalmaq bolyp jıylyp soǵysqanda, qalmaqtyń bastyǵy Sevan Rabdan qazaqtyń kóbin qyryp, qalǵanyn qýyp jibergen. Sonda qazaqtar ash-jalańash, jaıaý shubap bir kóldiń basyna kelip, kóldi aınala sulap jatypty. Sonda bir aqsaqal kisi aıtypty: balalar, adam bastan keshken jaqsylyqty qandaı umytpasa, jamanshylyq kórge­nin de sondaı umytpaý kerek, bizdiń bul kórgen beınetimizdiń aty «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama bolsyn» deıdi, maǵynasy «tabanymyz aǵarǵansha jaıaý júrip, kóldi aınalyp jatqan kún» degeni jáne sol jolda aıtylǵan qazaqtyń eski óleńi mynaý», – dep, «Qarataýdyń basynan kósh keledi» degen jolmen bas­talatyn qaıǵyly «Elim-aı» ániniń 12 jolyn keltiredi (Qudaıberdiuly Sh. Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresi. – Al­maty: Qazaqstan; Sana. 1991. 25-26 b.).

Shákárim qajynyń bul tarıhı eńbe­giniń Rashıd ad-dınniń, Ábilǵazy bahadúr hannyń eńbekterindegi, basqa da arab, parsy, shaǵataı tilderindegi ortaǵasyrlyq derek málimetterine, XIX ǵasyrdaǵy tarıhshylar V.V.Radlov, N.A.Arıstov, Ná­jıb Ǵasymbektiń eńbekterindegi ma­te­­rıaldarǵa, avtordyń el arasynan jınas­tyr­ǵan halyqtyń aýyz ádebıeti materıal­daryna negizdelip jazylǵanyn baıqaýǵa bolady. Bul jaǵdaı eńbektiń ǵylymı jaǵynan qundylyǵyn arttyrady. Mine, osy eńbekte alǵash ret XVIII ǵasyr basyndaǵy qazaq halqynyń basynan ótkergen aýyr jaǵdaıy «Aqtaban shubyryndy» oqıǵalary retinde baıandalady. Shákárim qajyǵa deıin qazaq tarıhy týraly eńbekter jazǵan avtorlarda, onyń ishinde XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy qazaq-jońǵar qatynastary týraly oı-pikir bildirgen A.I.Levshın, Sh.Ýálıhanov, V.V.Bartold, taǵy basqa avtorlarda «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» ataýlary ushyraspaıdy. Bul ataýdy alǵash qoldanǵan – Shákárim Qudaıberdiuly.

Bul ataýdyń ǵylymı aınalymǵa engi­zilip, keń kólemde ǵylymı ortaǵa tanymal bolýy taǵy bir Alash ardaqtysynyń esimimen baılanysty. Ol Alash ardaqtysy – Muhamedjan Tynyshpaev.

Egerde Sh.Qudaıberdiuly bul ataýdy óz eńbeginde jalpy mátin arasynda atap qana ótse, M.Tynyshpaev óziniń 1927 jyly jaryq kórgen ǵylymı maqalasynyń ataý­yn «Ak-taban – shýbyryndy» (Velıkıe bedstvııa ı velıkıe pobedy kazakov) dep atap, ony akademık V.V.Bartoldtyń qur­metine dostary men shákirtteriniń ar­nap shyǵarǵan jınaǵynda jarııalaı­dy (Ty­nyshpaev M. V.V.Bartoldý Týr­kes­­tanskıe drýzıa, ýchenıkı ı pochıtate­lı. Tashkent, 1927. – XII. 57-68 str.). Ke­ńes­­­tik kezeńde ıdeologııalyq turǵyda alash qaıratkeriniń esimin ataýǵa tyıym sa­ly­n­ǵandyqtan Alash ardaqtysynyń eńbek­te­rin de paıdalanýǵa tyıym sa­lyn­ǵany bar­shaǵa aıan. Táýelsizdik jyldary ǵana olar­dyń muralary halqymen qaýysha bastady, jańa býyn zertteýshileri onyń eńbekte­rin tolyq paıdalanýǵa múmkindik aldy.

Jınaqtyń alǵysózinde ony shyǵa­rý­shylar esimi álemge áıgili akademık V.V.Bartoldtyń tarıh ǵylymy boıyn­sha doktorlyq dıssertasııa qorǵaýy­nyń 25 jyldyǵyna arnap 1925 jyldyń kúzinde eńbek jazýdy josparlaǵanyn aıtady. Maqala jazýshylar qataryna M.Tynyshpaev, H.Dosmuhameduly sekildi avtorlar engiziledi. M.Tynyshpaevtyń maqalasy «Tarıh» atty bólimge tórtinshi maqala bop enedi. XX ǵasyr basyndaǵy ult zııalysy atalǵan maqalasynyń alǵash­qy sóılemin «Osydan 200 jyl buryn qazaq halqy basynan aýyr jaǵdaıdy ót­kerdi, odan keıin ulttyq rýhtyń jappaı kóterilgeni jáne tarıhı jaý – qalmaqtar­ǵa qarsy erlikpen kúrestiń júrgeni baı­qal­dy...», dep bastaıdy. Kólemi 15 betten turatyn maqalanyń jartysynan asta­my 1723-1726 jyldardaǵy jońǵar shap­qyn­shylyǵynan týǵan aýyr jaǵdaıdy baıan­daýǵa arnalsa, qalǵan bóligi Bulanty men Ańyraqaı shaıqastaryndaǵy qazaq halqynyń jeńisteri týraly aıtady. Osy maqalasynda avtor halyq esinde XVIII ǵasyr basyndaǵy qaıǵyly oqıǵalardyń «Aqtaban shubyryndy» ataýymen qatar Kishi júzde «Saýran aınalǵan», Uly júz ben Orta júzde «Alqakól sulama» dep atalatynyn, halyq aýzynda taǵy bir ataý – «Qaıyń saýǵan» degen ataýdyń bar eken­digin aıtady.

Bizdińshe, «Aqtaban shubyryndy, Alqa­kól sulama» qasireti halyqtyń jadynda máńgi saqtalsa da, ol oqıǵanyń 50, 100, 150 jyldyǵyna eshqandaı ma­­­qala jazylǵan joq. Tipti, ony sol aý­ma­ly-tókpeli zamanda elep, esine al­ǵan adam bolmaǵan da sekildi. Al 200 jyl­­­dyǵyna arnalǵan jalǵyz maqa­la­ny alash qaıratkeri ári ult zııalysy M.Ty­­nyshpaev qana jazdy. Jazyp qana qoı­maı, ataýdy ǵylymı aınalym­ǵa engizdi, orys tildi ǵylymı ortaǵa ta­nys­­­tyrdy. Ortaǵasyrlyq Túrkistan tarı­­hy­nyń alǵash zertteýshisi, akademık V.V.Bartoldqa arnap shyǵarylǵan jınaqqa M.Tynyshpaev maqalasynyń enýi – qazaq tarıhynda osy máseleniń bar ekendigin bir kórsetse, ekinshiden máseleniń ózektiligin taǵy dáleldeıdi. Osy maqaladan bastap «Aqtaban shubyryn­dy, Alqakól sulama» qasireti elimizdegi barlyq oqýlyqtar men akademııalyq basylymdarǵa enedi.

Osylaısha, halyqtyń basynan ótker­gen aýyr oqıǵalar Alash ardaqtylary­nyń arqasynda el aýzynan jınaqtalyp, tarıhqa engiziledi, búkil ǵylymı jurt­shylyqqa tanystyrylady.

Endi osy oqıǵanyń alǵysharttaryna, sebepterine jáne barysyna toqtalaıyq.

«Aqtaban shubyryndy» qasiretiniń alǵysharttary men basty sebepteri el tarıhyndaǵy XVII ǵasyrdyń sońy men XVIII ǵasyrdyń alǵashqy eki on jyl­dyǵynda qalyptasa bastaıdy. Sol kezdegi Qazaq eliniń ishki saıası jaǵdaıynyń kúrt nasharlaýy qazaq-jońǵar qatynasy barysynda osy oqıǵalarǵa tikeleı ákelip soqtyrdy. Al syrtqy saıası jaǵdaı qalaı áser etti degen suraqqa jaýap izdep kórelik.

Úlken geosaıası turǵydan qarastyr­ǵanda XVII ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XVIII ǵasyrdyń basynda Eýrazııa qurlyǵynyń Azııa bóliginde eki úlken memleket – Reseı ımperııasy men Sın áýleti bılegen Qytaı ımperııasy bir-bi­rine jaqyn qonystanǵan-dy. Olardyń ortasynda halqynyń basym bóligi kóshpe­li mal sharýashylyǵymen aınalysatyn Joń­ǵarııa men Qazaq handyǵy turdy. Áldi­niń álsizdi jutyp jatqan zamanynda Orys memleketi shyǵysqa qaraı jyljı tústi. Al Qytaı bolsa bytyrańqy moń­ǵol taıpalarynyń jerlerin birte-birte baǵyndyrýǵa kiristi. Batys mońǵoldyq oırat odaǵy nemese Jońǵar handyǵy buǵan qarsylyq kórsetip, soǵan baılanysty birinshi (1688-1690-1697 j.) jáne ekinshi oırat-sın (1717-1722 j.) soǵystary boldy. Birinshi soǵys nátıjesi boıynsha Halha mońǵoldary Qytaı bıligin moıyndady. Ekinshi oırat-sın soǵysy Týrfan, Hamı, Tıbet úshin júrdi. Jońǵarlar dál osy jyldary bir mezgilde eki maıdanda: shyǵysynda – Qytaıdan óz jerlerin qorǵaý úshin, al batysynda – qazaqtardyń jerlerin basyp alý úshin soǵys júrgizdi.

Qazaq handyǵynyń shyǵysynda 1635 jyly Jońǵarııanyń qurylýymen qazaq-jońǵar qatynastary qalyptasyp, damı bastaıdy. Osy qatynastar Batyr hontaıshy (1635-1653 j.), Senge (1653-1671 j.) jáne Galdan Boshoktý (1671-1697 j.) hontaıshylar tusynda qazaqtarǵa qarsy tonaýshylyq sıpatta júredi. Birinshi oırat-sın soǵysynda birtalaı jerinen aıyrylǵan jońǵarlar onyń esebin batys baǵytta qazaq jerleri arqyly qaıtarýdy kózdeıdi. Bul saıasatty jańa hontaıshy Sevan Rabdan (1697-1727 j.) 1798 jyldan bastap júrgize bastaıdy. 1715 jylǵa deıin jońǵarlar tarapynan qanshama joıqyn joryq jasalǵanymen, qazaqtar jaǵy olarǵa toıtarys berip otyrady. Al keı jyldary qazaqtar jaǵy jońǵarlarǵa qarsy birneshe joryq uıymdastyrady. О́ıtkeni bul kezderi Qazaq elinde de mem­lekettik basqarý júıesi, bıliktiń basqarý ınstıtýttary jumys istep turǵan edi. Memleket úshin mańyzdy syrtqy sharalar han Jarlyǵymen júzege asyryldy. Táýke han qaıtys bolǵanǵa deıin Qazaq handyǵy bir ortalyqtan basqarylatyn memlekettik júıege sáıkes óz jeri men halqyn basqynshylyqtan qorǵap tura aldy. Al 1715 jyly Táýke han qaıtys bolǵannan keıin jaǵdaı kúrt ózgerdi.

Táýke han bıliginiń sońǵy jyldary baıqala bastaǵan ortalyq bıliktegi bytyrańqylyq úderis ol qaıtys bol­ǵan­nan keıin birden órshı tústi. Qaıyp han (1716-1718 j.), odan keıin Bolat han (1718-1723 j.) ortalyq handyq bılikti saqtaı almady. Qazaq elindegi osyndaı ishki saıası jaǵdaı kórshi memleketke málim-tu­ǵyn. Batystan entelep kele jatqan Reseı de, shyǵystan álsin-álsin joryq jasap otyrǵan Jońǵarııa da qazaq qoǵamynda qalyptasqan saıası jaǵdaıdy óz múddesine paıdalanýdy kózdeıdi. Dál osy kezeńdegi qazaq qoǵamyndaǵy saıası jaǵdaıdy orys tilinde jazylǵan bir qujattyń qysqasha mazmuny bylaısha kórsetedi: «...40 myń tútinnen turatyn qazaqtardy Ábilqaıyr han basqarady, taǵy da Baraq jáne Ábil­­mámbet degen eki hany bar. Olar Uly­taý men Kishi taýdy, Syr, Sarysý jáne Tor­ǵaı ózenderin, Qaraqum dalalaryn bash­qurttardan bir aılyq jerde kóship-qo­nyp júredi. Qazaqtardyń taǵy myna­daı qala­lary bar: 1. Basty qalasy – Tashkent, onyń bıleýshisi Jolbarys han, 2.Túrkistan, onda Sámeke han otyr, 3. Saı­ram, onda Kóshek han bılik qurady...» (Kazahsko-rýsskıe otnoshenııa v XVI-XVIII vekah (Sbornık dokýmentov ı materıa­lov). Izdatelstvo Akademıı naýk Kazahskoı SSR. Alma-Ata, 1961. 35-36 str.).

«Aqtaban shubyryndy» qasireti qar­sańynda burynǵy birtutas Qazaq han­dyǵy aýmaǵynyń ákimshilik bólikte­rin­de bir-birine baǵynbaıtyn birneshe jeke, derbes handyq, olarǵa da baǵyn­baı­­tyn birneshe derbes sultan bıligi or­nyqty. Osynyń saldarynan 1716 jyly qazaqtardyń jońǵarlarǵa jasaǵan jo­ry­ǵy sátsizdikke ushyrasa, 1717 jyly joń­ǵarlardyń qazaq jerine qarsy júrgizgen joryǵy jeńispen aıaqtalady. Jekele­gen handar men sultandardyń qarsy jo­ryqtary birshama sátti aıaqtalǵanymen, onsha tegeýrindi bolmady. Árıne, munyń sebepteri jońǵar bıleýshilerine túsinikti edi. Qazaqtarǵa qarsy bir joıqyn jo­ryq jasalsa, qazaq jerleriniń biraz bóli­gin baǵyndyrýǵa bolatynyn hontaıshy Savan Rabdan birden túsinip, yńǵaıly sátti kútedi.

1715 jyldan beri Jońǵarııa men Sın ımperııasy Týrfan, Hamı óńirleri úshin soǵys júrgizip jatqan edi. Tarıhta bul soǵysty «ekinshi oırat-sın soǵysy» dep ataıdy. 1722 jyldyń 20 jeltoqsanynda jasy kelgen ımperator Sıýan E qaıtys bolyp, soǵysýshy eki jaq ýaqytsha bitimge keledi. Jońǵar bıleýshisi osy bitimdi paıdalanyp, qolyndaǵy bar áskerı kúshin qazaqtarǵa qarsy baǵyttaıdy. Basqasha aıtqanda, birtutas, bir ortalyqtan basqa­rylatyn Jońǵar memleketi óziniń bar áskerı qýatyn bir judyryqqa jumyl­dyryp, bytyrańqy, shashyrańqy qazaq handyqtaryna shabýyl jasaıdy.

«Aqtaban shubyryndy» qasiretiniń alǵysharttary men sebepteri osyndaı. Eń basty sebep – Qazaq eliniń saıa­­sı bytyrańqylyqta bolýy syrtqy jaý­­ǵa toıtarys jasaýǵa múmkindik ber­medi. Onyń zardabyn eń aldymen, jer­gilikti ha­lyq kórdi. Mine, tarıhtan alar sa­baqtyń biri osy. Qaı zamanda da memle­ket­tik bıliktiń joǵary tizginin usta­ǵan tulǵanyń basty mindeti – halqy men jerin syrtqy jaýlardan qorǵaý. О́kinish­ke qaraı, XVIII ǵasyrdyń 20-jyldary ­saıası bytyrańqylyqqa baılanysty bul mindetti júzege asyratyn tulǵa bolmady. Nátıjesinde, halyq qyrǵynǵa ushyra­dy. Tarıhtyń ashy sabaǵy osy. Al jońǵar faktory – qosymsha sebep.

Jońǵarlar joryǵy 1723 jyly qys­tyń sońynda, erte kókteminde bastalady. Qazaq taıpalary bul kezde dıspersııalyq zańdylyqqa saı qysqy jaıylymdardy tıimdi paıdalanýǵa oraı bir-birinen alys qonystanatyn. Sol sebepti de kórshi qonysta ne bop jatqanynan habarsyz kúıde, tek kóktem shyǵa, kún jylyna bas­taǵan kezde kórisetin, qaýyshatyn. Sol sebepti de jaýlar qazaq jurtyna qysta ne qystyń sońynda joryq jasaıtyn. Sevan Rabdan da joıqyn joryǵyn 1723 jyldyń qysynyń sońynda bastap jiberedi.

Jońǵarlar qazaq dalasyna jeti túmen áskermen jeti baǵytta basyp kiredi. Bir baǵyt – Balqash, odan ári Qarataýǵa bet alsa, kelesi baǵyttar – Altaı jáne Kóktal ózenine; Nura ózeniniń alabyna; Shelek ózeni alqabyna; Ystyqkól baǵytyna; Shý ózeni baǵytyna; Ile men Jetisýdyń ońtústigine qaraı baǵyttalady. Jońǵarlar óz jolyndaǵylardy jylansha jalmap, qynadaı qyrady. Qys jutynan ábden qajyǵan qazaq rýlary kúshti qarsylyq kórsete almady. Jaý Tashkent, Saıram, Túrkistan sekildi iri qalalardy basyp alady. Sol kezdiń jazba derekterinde ár baǵyttaǵy jaýlaýshylardyń 3-5 myń­daı otbasyn tutqynǵa alynǵandyǵy týra­ly aıtylady. 1723-1725 jyldar araly­ǵyndaǵy shapqynshylyqta qazaq jeriniń shyǵysy, ońtústigi men ońtústik-shyǵys óńirleri, ortalyq óńirdiń jartysyna jýy­ǵynda jońǵarlar bıligi ornaıdy.

«Aqtaban shubyryndy» qasiretiniń alǵashqy jyldarynda Edil boıynda­ǵy qalmaqtar hany Aıýke men shyǵystaǵy oırattar bıleýshisi Sevan Rabdan arasynda elshilik baılanys óte jıiledi. Eki jaqty qatynas alǵashynda týystyq baılanysty nyǵaıtýǵa arnalǵanymen, odan ári oırat-qalmaq áskerı odaǵyn qurý josparlanady. Mundaı jospar qazaq halqyna óte qaýipti edi. Tarıhshy I.V.Erofeevanyń pikirinshe, osy qaýipti eń aldymen Kishi júz hany Ábilqaıyr túsinip, 1723 jyldyń jaz aılarynda Aral mańynan 20 myń qolmen Jaıyq jaqqa attanyp, tamyzdyń basynda Ja­ıyq mańynda qalmaq ulystaryn talqandap, ­2 myń otbasyn tutqynǵa alady. 1723-1724 jyldary Ábilqaıyr hannyń jekele­gen batyrlary Edil men Jaıyq araly­ǵyn­da urys júrgizedi. Sóıtip, qazaq halqy úshin eń qıyn-qystaý bolǵan kúnderi Ábil­qaıyr hannyń batyl jáne jedel is-áreketi arqasynda Jaıyqtyń sol ja­ǵyna ótip, jońǵarlarmen jaqyndasa bas­taǵan Edil qalmaqtarynyń ulysy tal­qandalyp, Jaıyqtyń arǵy jaǵyna qaraı yǵystyrylady. 1724 jyldyń kúzinde Túrkistan qalasy men óńirin jońǵarlardan azat etip, aımaqty jarty jyldaı ustap turady. 1725 jyldyń kúzinde ǵana Syr óńirinen ketýge májbúr bolady. Kóp uzamaı Ańyraqaı shaıqasynda Ábilqa­ıyr han bas qolbasshy retinde úlken ról atqarady. Al «Aqtaban shubyryndy» jyldary zor bedelge ıe bolǵan Ábilqaıyr han qazaq qoǵamyndaǵy jetekshi saıası tulǵa bolyp tanylady.

Tarıhı ádebıetterde osy kezdegi qazaq halqynyń basynan keshkenin avtorlar sýrettep jazady. Solardyń bir-ekeýine toqtalsaq.

Sh.Ýálıhanov osy jyldardaǵy qazaq halqynyń jaǵdaıyn bylaısha sıpat­taǵan edi: «XVIII ǵasyrdyń alǵashqy on­jyl­dyqtary qazaq halqy úshin óte qıyn ýaqyt boldy. Jońǵarlar, Edil qal­maqtary, Jaıyq kazaktary jáne bash­qurttar qazaqtardyń ulystaryn jan-jaqtan talap, maldaryn aıdap áketip, adam­daryn otbasylarymen birge tutqynǵa alyp ketip otyrdy. Qystyń aıazy men ashtyq qudaıdyń jibergen synaǵy tárizdi, halyqtyń qasiretin odan ári qıyndatyp jiberdi. Orynborda bolǵan qazaqtyń bir rýbasy halqynyń jaǵdaıyn bir top tazydan qashyp kele jatqan qoıanǵa teńegen» (Ýálıhanov Sh.Sh. Kóp tomdyq shy­ǵarmalar jınaǵy. 2-basylym. – Almaty: «Tolaǵaı grýpp». 2010. T. 4. – 119 b.).

Al jazýshy-ǵalym M.Maǵaýın osy qyr­ǵyndar týraly bylaı dep jazady: «...Budan burynǵy soǵystarda ábden qansyraǵan, berekesi ketip, quty qashqan, basshysy joq jetim el oırat shapqynyna eshqandaı qarsylyq kórsete almaıdy... Qarý ustar azamaty túgelge jýyq qyrylǵan panasyz jurt adam aıtqysyz shyǵynǵa ushyraıdy, qonysynan bezip, halyq tarıhynda «Aqtaban shubyryndy» dep atalatyn zobalań apatqa túsedi». «О́lgender-sháıit. Tiriler arýaq kebine túsken edi. 1725 jylǵy jańa shapqynnan soń jan qınalmaı ólýdiń ózi arman bolady. Túrkistan, Tashkent, Saýrannan, búkil Ońtústik óńirden aıyrylǵan qazaq tuıaq toqtatar budyr tappaıdy, búkil Maý­rennahrdy kókteı ótip, Arqaǵa qaıy­rylady, ordaly jurtymen shubyryp, bos­qyndaǵan beti Jem men Jaıyqqa jetip áreń toqtaıdy. Attyly, jaıaý shu­byr­ǵan, ashtyqtan, aýrýdan álsiregen qazaq­ty Buqar da talaıdy, bashqurt pen Edil qalmaqtary da shabady». Odan ári qy­rylǵan halyq sanyn mólsherlep, «...Qalaı yqshamdasaq ta eki mıllıonnan erkin asqan uly halyqtyń teń jary­my qyryldy», dep jazady (Maǵaýın M. Qazaq tarıhynyń álippesi.- Almaty: «Er-Dáýlet», 1994. – 133 b.).

Shoqannyń XVIII ǵasyrdy qazaq hal­qynyń «batyrlyq ǵasyry» degen sózi beker aıtylmaǵan. Qazaq qoǵamyndaǵy saıası bytyrańqylyqqa baılanysty memlekettik joǵary bıliktiń ókili joq bolǵandyqtan jońǵar basqynshylaryna qarsy kúres qazaq batyrlarynyń ıyǵyna túsedi. Alǵashqy jeńisti 1726-1727 jyly ortalyq Qazaqstandaǵy Bulanty ózeni mańynda Kishi júz batyry Taılaq pen Uly júz oshaqty taıpasy tasjúrek rýynyń batyry Sańyryq bastaǵan qazaq jasaqtary ákeledi. «Aqtaban shuby­ryndydan» keıingi alǵashqy jeńis týraly habar búkil qazaq dalasyna tez tarap, úsh júzdiń ortaq jaýǵa qarsy kúsh biriktirýine alyp keledi. Kóp uzamaı úsh júzdiń birikken áskerleri Ańyraqaıda jońǵarlardy jeńip, Ileniń arǵy jaǵyna deıin yǵystyrady.

1727 jyly Sevan Rabdan qaıtys bolyp, Qaldan Seren atty hontaıshy 1727-1745 jyldary bılikke otyrady. Ol qaıtys bolǵannan keıin qazaq jerindegi saıası bytyrańqylyq Jońǵarııaǵa aýysady. Muny paıdalanǵan qazaqtar Abylaı hannyń basshylyǵymen qazaq jerlerin tolyq azat etse, Sın ımperııasy 1755-1759 jyldary Jońǵarııany birjolata joıyp, halqyn qyrǵynǵa ushyratyp, jerin óz aýmaǵyna qosyp alady. Bul da tarıhtyń ashy sabaǵynyń biri.

Osylaısha, XVIII ǵasyr basynda qazaq tarıhynda bolǵan «Aqtaban shuby­ryn­dy, Alqakól sulama» qasiretiniń 300 jyldyǵyn eske ala otyryp, mundaı aýyr jaǵdaı halyqtyń basyna sol kezde elde ishki saıası birliktiń joqtyǵynan, ortalyq atqarýshy bıliktiń bolmaýynyń tikeleı saldarynan týyndady deımiz. Bul oqıǵa bizdi, XXI ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamyn únemi birlikte bolýǵa, memlekettiń tutastyǵyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa shaqyrady. Tarıhtan sabaq alý degen osy bolsa kerek.

Bereket Káribaev,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory,

UǴA akademıgi