Atyraý oblysyndaǵy «Teńiz» kenishine jıi jol túsedi. Ár kelgen saıyn quddy muhıttyń ústinde turǵandaısyń. Kókjıegine kóz jetpeıtin kádimgi muhıt emes, munaı muhıty... Qazaqtyń keń jazıraly dalasyndaǵy mol munaıdyń muhıty 1899 jyly osy óńirdegi «Qarashúńgil» atalatyn jerden tabylǵan. Sodan beri bul óńir munaı muhıtynyń merıdıany sekildi. О́ıtkeni mundaǵy «Teńiz», «Qashaǵan» ken oryndarynda «qara altynnyń» ǵalamat qory bar. Qazaqtyń baǵyna qaraı eki ken orny da elimiz táýelsizdigin alǵan soń ashylǵan.
Kenish týraly kirispe
«Teńiz» tereńindegi mol munaıdy ıgerý máselesi ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynan jeli tartady. Alaıda bul is birden qolǵa alynbaı, biraz jyl talqyǵa túskeni daýsyz. Sol kezdegi «Embaneft» óndiristik birlestigi basshylarynyń usynysymen Volgograd burǵylaý basqarmasynyń burǵyshylary 1976 jyly 24 maýsymda №1 uńǵymany burǵylaýdy bastaǵan. Munaıshylar ken ornyna synaqty úsh jyldan soń júrgizgen. Sóıtip, 1979 jyldyń 18 jeltoqsanynda tuzasty qabatynan táýligine 475-600 tekshe metr munaı alynatyny jóninde qorytyndy jasalypty. Biraq munaıshylardy «qara altyn» quramynyń kúrdeligi biraz oılandyrǵanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni mundaǵy kúkirt mólsheriniń 25 paıyzǵa jetetini anyqtaldy.
Álemde kúkirt mólsheri mol, sondaı-aq qabat qysymy joǵary mundaı ken orny joqqa tán. Sol sebepten «Teńiz» ken ornynan munaı alýǵa asyǵys qadam jasalǵan joq. Buǵan áser etken bir derek bar. Sáıkestik pe, kezdeısoqtyq pa, 1985 jylǵy 24 maýsymda №37 uńǵymanyń 4 467 metr tereńinen gaz atqylap, alapat apatqa ulasqan órt tutandy. Aspanǵa atqylaǵan gaz alaýy 398 táýlikke ulasyp, 1986 jyldyń 26 maýsymyna deıin janyp turǵan. О́ıtkeni atmosferalyq aýa temperatýrasy +400-den +500°C, al topyraq temperatýrasy +260-tan +320°C shamasynda bolǵan. Bir jyldan astam laýlaǵan alapat órt kezinde 5 mln tonna munaı, 3,3 mlrd tekshe metr ilespe gaz jáne 660 mln tekshe metr kúkirtti sýtek órtengen.
Kompanııanyń bas dırektory Kevın Laıonnyń málimetine súıensek, «Teńiz» kenishindegi barlanǵan munaı qory 3,2 mlrd tonna (25,5 mlrd barrel) bolsa, al Korolev ken alańyndaǵy «qara altyn» 200 mln tonna (1,6 mlrd barrel) shamasynda boljanǵan. Atalǵan ken oryndarynan alynatyn kómirsýtekti shıkizattyń kólemi 890 mln-nan 1,37 mlrd tonnany (7,1-10,9 mlrd barrel) qurap otyr. Taǵy bir derek, «Teńiz» kollektorynyń eni – 20 (12 mıl), uzyndyǵy – 21 shaqyrym (13 mıl).
Qazir atalǵan ken oryndaryn ıgerip jatqan «Teńizshevroıl» aksııalarynyń 50 paıyzyna «Shevron» ıelik etedi. Al «EksonMobıl Qazaqstan Venchýrs Ink.» – 25%, «QazMunaıGaz» UK AQ – 20%, «LýkArko» kompanııasynyń 5% úlesi bar.
Bul ken ornyn «Teńizshevroıl» JShS ıgeredi. Sheteldik ınvestorlarmen birlesken bul kásiporyn 1993 jylǵy 6 sáýirde qurylǵan. Alaıda ken ornyn ıgerý 1991 jylǵy 6 sáýirde bastaý alǵan. Dál osy kúni T8 uńǵymasy iske qosylyp, munaı men gazdy bólip aıdaıtyn birinshi keshendi tehnologııalyq jelige alǵashqy munaı jiberilgen. Osylaısha, «Teńiz» munaı-gaz kesheni iske qosylyp, munaıdy ónerkásiptik óndirý bastaldy.
Pıramıda pishindes polıgon
Atyraý qalasynan ońtústik-shyǵysqa qaraı 160 shaqyrymda ornalasqan «Teńiz» ken ornynda Qazaqstannyń ár óńirinen kelgen myńdaǵan jumysshy turatyn 100-ge jýyq vahtalyq qalashyq pen óndiristik keshen ornalasqan. «Teńiz» ken ornynda alystan qaraǵanda pıramıda pishindes kóp fýnksıonaldy polıgon bar. TShO bas dırektorynyń orynbasary Kóńilqosh Súıesinovtiń aıtýynsha, jalpy aýmaǵy 100 gektardy quraıtyn alań 2004 jyly paıdalanýǵa berilgen. Munda óndiristik jáne ákimshilik ýchaskelerden jınalǵan qaldyqtardy qabyldaý, ýaqytsha saqtaý, taratý, qaıta óńdeý iske asyrylady.
Kompanııanyń óndiristik qyzmetiniń, ilespe ınfraqurylymnyń nátıjesinde 63 túrli qaldyq jınalady. Onyń 35-ten astamyn derbes nemese bógde kásiporyndar arqyly qaıta óńdeý kózdelgen. Máselen, 2015 jyldan byltyrǵa deıingi kezeńde ózge kásiporyndaǵy qaıta óńdeý úshin 700 myńnan astam qaldyq berilgen.
Rasynda, qaldyqtardy qaıta óńdeýge basa nazar aýdarylyp otyr. Taǵy da derekke júginsek, 2016-2022 jyldary qaıta óńdeý úshin jiberilgen plastıkalyq bótelkeniń salmaǵy 2 259 tonnaǵa jetken. Odan plastıkalyq jáne PET túıirshikteri bar basqa da taýarlar shyǵarylǵan. Sondaı-aq 5 861 tonna qaǵaz ben karton sekildi býyp-túıý materıaldary men basqa da taýarlar qaıta óńdeý óndirisine jiberilgen. Al 99 542 tonna beton qaldyǵy qurylys materıaly retinde paıdalaný úshin «úshinshi tulǵalarǵa» berilipti.
Ken ornyndaǵy óndiristik alańdar men vahtalyq kentterde, basqa da nysandarda qaldyqtar úshin túrli-tústi tańbalanǵan arnaıy konteınerler ornatylǵan. Onda plastıkalyq bótelkeler, karton, keńse qaǵazy, shyny, kondısııalyq emes metall jáne ózge qaldyqtar bólek jınalady. Máselen, 2019 jyly plastıkalyq bótelkelerdi suryptaý jáne berý 11 esege ósken. Al kartondy qaıta óńdeý 8 ese artyp, 1,5 myń tonnadan asqan.
Úshinshi býynnyń úlesi
Bas dırektor Kevın Laıonnyń málimetinshe, elimizde óndiriletin munaıdyń úshten biri «Teńiz» ken ornynan alynady. Kompanııa 30 jylda el ekonomıkasyna 70 mlrd dollar ınvestısııa quıyp, bıýdjetke 160 mlrd dollardan astam kiris ákelgen. Otandyq taýarlar men qyzmetterdiń 70 paıyzyn jergilikti ónim jetkizýshilerden satyp alady. Byltyr bul maqsatqa 15,6 mlrd AQSh dollary jumsalǵan.
– «Teńiz» ken ornynda 1993 jyly shamamen 1 mln tonna munaı óndirildi. Al 2020 jyldyń sońyna taman ónim óndirýdiń jyldyq kólemi 26,5 mln tonnaǵa ósti. Bul Qazaqstanda óndirilgen munaı kóleminiń shamamen 35 paıyzyn quraıdy, – dep málim etti Kevın Laıon.
Munaı muhıtynyń merıdıanyna balanǵan ken ornynda jalpy quny 45 mlrd dollardy quraıtyn eki joba iske asyrylyp jatyr. Onyń biri – Keleshek keńeıý, ekinshisi – Uńǵyma erneýindegi qysymdy basqarý jobasy. Halyqaralyq sıpat alǵan iri jobanyń ereksheligi kóp.
Birinshiden, áne-mine iske qosylatyny josparlanǵan bul jobalarǵa 300-ge jýyq otandyq kompanııa merdigerlikke tartyldy. Ekinshiden, jobaǵa qajetti 408 modýldi júk jetkizildi. Árqaısysynyń salmaǵy 500-den 1 800 tonnaǵa jetken modýlder Qazaqstanda, Ońtústik Koreıa men Italııada daıyndalyp, Reseıdiń ishki sý jolymen tasymaldanǵan. Barlyq modýldik júktiń jalpy salmaǵy – 280 myń metrıkalyq tonna.
Úshinshisi – «Teńiz» ken orny mańyndaǵy Prorva túbegindegi termınal. Kaspıı jaǵalaýyndaǵy termınalda uzyndyǵy 71 shaqyrymdy quraıtyn teńizge kirý arnasy, júk túsirý, saqtaý qondyrǵylary men kirme joly salyndy.
Tórtinshiden, jobany iske asyrýdyń údemeli kezinde 120-dan astam keme paıdalanylǵan. Onyń ishinde 40 keme jańadan qurastyrylyp, keıbiri osy joba úshin arnaıy jańǵyrtýdan ótkizilgen. Kemeler Qazaqstan men basqa núkteler arasynda 140 myń shaqyrymnan astam qashyqtyqty júzip ótti.
Bul joba ne úshin qajet? «Teńiz» tereńindegi «qara altyndy» óndirý kólemin arttyra ala ma?
– TShO seriktesteri 2016 jyly «Teńiz» ken ornynyń óndiristik qýatyn arttyrý úshin keleshek keńeıý jobasy men uńǵyma erneýindegi qysymdy basqarý jobasyn (KKJ/UEQBJ) qarjylandyrýǵa baılanysty qorytyndy sheshimdi qabyldady. Sodan beri qazaqstandyq taýarlardy, jumystar men qyzmetterdi satyp alýǵa 16,9 mlrdtan astam AQSh dollary jumsaldy. Eki joba iske qosylǵan kezde «qara altyn» kólemi jylyna shamamen 39 mıllıon tonnany quraıdy. Al uńǵyma erneýindegi qysymdy basqarý jobasy kenishtegi qysymdy tómendetedi. «Teńiz» ken ornyndaǵy alty tehnologııalyq jeliniń jumysyn tolyq qýatta ustap turady, – deıdi bas dırektor K.Laıon.
Atyraý oblysy