Eýropany azat etýshiler sapynda

Barlaýda

Soǵys bastalǵan jyly ákem Qar­saqbaı mys qorytý zaýytynda jumys istep júredi. Jasy 18-ge tolmaı óz erkimen suranyp, maıdanǵa attanady. Ol «Elimdi, jerimdi qorǵaý – meniń mindetim» dep túıdi.

Soǵystyń alǵashqy kúnderi maı­dannyń aldyńǵy shebinde 353-pý­­lemettik-artılerııalyq ba­talonnyń jaıaý ásker hımııalyq barlaý vzvody quramynda urysqa kiredi... Tereńdigi belýardan kele­tin okop qazyp, kúzdiń yzǵarly túninde batpaqqa batyp, sý keship túni boıy jaýdy ańdıdy. Okoptyń ishi tań atqansha keýdesine deıin sýǵa tolyp qalady. Okoptan basyn sál kóterse, oqqa ushady. Ákemiz osylaı tún qatyp, muz jastanǵan. Nemis basqynshylaryna qarsy jaý tylynda da soǵysady. Sondaı bir barlaý tapsyrmasyn oryndaý úshin Elman kóliniń janyndaǵy Staryı Rýsso qalasynyń túbinde jolsyzben, mı batpaqty keship, úsh jaýyn­ger maıdan shebin kesip ótip, jaý tylynda mına qoıylǵan qaqpannan ótedi. Nemister sol mezette olardy baıqap qalyp, pýlemetten, mınametten oq jaýdyrady. Aldy – oq boran, arty – mına alańy. Jaýyngerler janqııarlyqpen alǵa umtylady. Ákem oq tıip qulaǵan kezde aıaq astyndaǵy mına da qosa jarylady. Aýyr jaralanyp, es-tússiz qalǵan ákemdi qarý­lastary dalada ornalasqan ar­mııa­lyq gospıtalǵa jetkizedi. Sodan soń ony Kostroma qalasyna at­­tan­­dyrypty. Jaraqatynyń tym aýy­r­lyǵyn eskerip, Chýsovoı qala­syna jóneltedi. Denege qadalǵan kóp­tegen mına jaryqshaǵyn alý qıynǵa soǵady, temirdiń qansha jaryqshaǵy denege darysa, sonsha ret etin kesip, ota jasalady. Tek ókpege qadalǵan oq jarqynshaǵyn ǵana alý múmkin bolmaıdy. Sol oq soǵystan keıin de ákemniń keý­desinde saqtalyp, bir­ge jer qoı­nyna ketti... Ákemniń dene­sinde eti tilim-tilim kesilip alyn­ǵan oqtyń oıyq ornynan saý jer joq edi, ony kózimiz kórdi... Úsh aılyq uzaq emdelýden soń denesi qyryq jamaý sarbaz 19-jattyǵýshy tanki polkiniń mektebine jiberiledi de, ony T-34 tankiniń zeńbirek komandıri laýazymynda belgilengen ýaqytynan buryn úzdik bitiredi...

Otqa oranǵan doǵa

Ákem Kýrsk doǵasynda tankiler betpe-bet tiresken eń iri qandy shaı­qastyń bel ortasynda bolady. Prohorovka selosy mańynda eki jaqtan myń jarymǵa jýyq tank qatysqan qandy qyrǵynda shoıyn tankilerdiń ózi shoqtaı bal­qyp, ottaı janady. Úsh kún, úsh tún qa­ta­­rynan oq boraǵan qara tú­nek­tiń astynda ot jalyndaǵan qııa­met­ti basynan ótkeredi... Tank snarıad atqan saıyn onyń ishi qalyń tú­tin­ge tolyp, ekıpajdyń tynys alýy qıyndaı túsedi. Otqa oranǵan dala álem-tapyryq. Aspan aınalyp jerge túskendeı. Qalyń órt, esh­teńe kórinbeıtin qoıý qara tútin. Tankilerdiń gúrili men jarylǵan bombanyń dúrsili qulaq jarady. Jan-jaqty baǵdarlaý múmkin emes. Ákem taza aýa jutaıyn dep tankiniń joǵarǵy lıýk qaqpaǵyn ashyp, basyn sál qyltıtqany sol edi, qulaqtyń túbinen shyń etken qatty soqqy jarylystan esi tanyp, ishke qulap túsedi. Esin jıyp qarasa, jaýdyń snarıady tankiniń joǵarǵy lıýgin julyp áketken eken. Eger qas-qaǵym sát keshikkende ajal qushatyn edi.

Qaptaǵan jaýdyń qalyń tanki­le­riniń ishinen zeńbiregimen kóz­deýge oq boıyna yńǵaılanyp zymyrap kele jatqan «Tıgrdi» kóredi. Átteń snarıad joq. Soǵys zańy – tek sen birinshi qımyldaýyń kerek, áıtpese qurydyń! Ákemiz dereý sheshim qabyldaıdy, ormannan shyǵa kelip, qatty jyldamdyqpen nemis tankisin búıirden soǵyp, aýdaryp tastaıdy... Sońǵy kúshin jınap, janyp jatqan tankiden ázer shyǵyp úlgeredi. Qulaq tundyrar qatty soqqydan kontýzııa alady, odan keıin ne bolǵany belgisiz. Esin jıǵan kezde sanıtarlyq bólim­de jatqanyn biledi...

Kýrsk qyrǵynynan aman shyq­­qan soń, ákemiz T-34 tankisi­men Ýkraı­na jerindegi Jı­to­mır, Chernovısa, Kamenes-Po­dolsk, Berdıshev, Kozıa­tın qala­laryn azat etýge qaty­sa­dy. Pol­shanyń astanasy Varsha­vany bas­qy­nshy­lardan bosatady. Gdynıa, Danseg qalalarynyń tú­bin­degi, Frı­drı­hefelde, Karl­horst, Bır­ken­ber­der qalalaryndaǵy ólis­peı beris­peıtin qorǵanystaǵy fa­shıs­ter­di  talqandaýǵa da qatysqan.

Sandomır bekinisin buzý

Keńes áskeriniń Polshany azat etip, Germanııaǵa shabýyl jasaýy­na strategııalyq jol ashatyn Vısla ózeniniń jaǵasynda Sandomır bekini­sinde jaýdyń iri qorǵanysyn buzý úshin úsh kún, úsh túnge sozylǵan qan­dy shaıqastyń ishinde ákem so­ǵys­qan tank brıgadasy da boldy. Nemisterdiń oq atatyn zeńbirek núk­telerin anyqtap barlaý úshin ákem bastaǵan úsh tankini «qarmaqqa jem salǵan sııaqty» aldyn ala alǵa maı­dan shebine jiberedi. Olar jan-jaq­tan zeńbirekterdiń atqylap jaý­dyrǵan oq boranynyń  ótinde ádeıi bógelip, ólimge sanaly túrde bas ıip, jaýdyń nazaryn ózderine aýdarady. Bir kezde tankige snarıad tıip, lapyldap otqa orana bastaıdy. Ekıpajdyń radıst atqyshy men mehanık júrgizýshisi de oqqa ushady. Qatty jaraqat alǵan ákem bar kúshin salyp, janyp jatqan tankiden syrtqa shyǵady. Ústindegi laýlap janǵan kıimin sabalap sóndirip, bir­sha­ma jerge baryp, esinen tanyp qulaıdy... Esin bir jıǵan kezde nemisterdiń daýsyn estıdi. Olar maıdan alańynda qozǵalýǵa shamasy joq, ja­ralanǵan jaýyngerlerdiń tiri jatqandaryna oq atyp júr eken. Endigi kezek ákemdiki... Áke­miz qolyna «lımonka» granatyn alyp, saqınasyn aǵytyp, ony bar­ma­ǵymen qysyp ustap, keýdesine basyp, «Janyma taıanyp kelse, ózimdi de, olardy da birge qosyp jaryp jiberemin» degen oımen olar­dyń kelýin kútip jatady... Kóz aldyna týǵan aýyly, ákesi, she­shesi, baýyrlary elestep «qosh bol elim, jerim, týysqandarym...» dep jaryq dúnıemen qosh aıty­syp jatyp, ábden qansyrap, qal­jyra­ǵan ákem esinen tanyp, kózi ilinip ketedi... Qansha ýaqyt jat­qany belgisiz, keýdesine qatty batyp ketken granattan aýyrsy­nyp oıanady. Kózin ashsa, aınala qap-qarańǵy, tym-tyrys, alys­tan atylǵan oqtyń tyrsyly emis-emis estiledi, nemister kórin­beıdi. Keýdesine qatty batqan grana­ta­nyń saqınasy aǵytýly ekeni esine túsedi, saqınany orny­na qaı­tadan bekitedi. «Esimdi bil­me­gen kúıde baıqamaı keýdeme bas­qan saqına ilgen barmaǵymmen birge ala­qanymdy ashyp jibersem, nemisten buıyrmaǵan oqsyz-aq óz granatammen birge jarylyp ketetin edim ǵoı...» degen oıdan qatty shoshyp, jalma-jan esin jıyp alady.

«Endi ne de bolsa jaý tyly­nan shyǵý kerek» degen oıǵa kele­di. Maıdan shebi alys emes eke­nin emis-emis atylyp jatqan pýle­mettiń dybysynan boljaıdy. «Endeshe, sol atylyp jatqan oq­tyń dybysy baǵytyna qaraı júrý kerek» dep baýyrymen eń­bekteı jóneledi. Maıdan shebine jaqyndaǵan kezde, aınalany bir sátke jaryq qylyp jiberetin atylǵan raketanyń jarqy­lynan nemisterdiń pýlemetteri orna­tylǵan tóbeshik núkteleriniń qalaı ornalasqanyn baıqap qalady. Qolynda eshqandaı qarýy joq, jalǵyz granatasy ǵana bar. Oıy – «Qalaı da jaý shebiniń artqy jaǵy­nan bildirtpeı ótý kerek...». Bir-­­bi­ri­ne tym jaqyn ornalasqan eki pý­lemet núktesiniń arasynan ótse, bireýi bolmasa, ekinshisi mindetti túrde báribir baıqap qalýy múm­kin. Ne isteý kerek? «Pýlemet núktesiniń bireýiniń ústinen shabýyldap ótý kerek»­ dep sheshim qabyl­daıdy. Sóıtip, júgirgen boıy nemis pýlemetshileriniń arty­nan bildirmeı kelip, qolyn­daǵy jalǵyz granatasyn pýlemet núk­tesin kózdep laqtyryp jiberedi. Gr­anata jarylǵan kezde alǵa qaraı bar kúshin salyp júgire jó­neledi. Qansha ýaqyt júgir­geni belgisiz, qansyrap, ábden áli qu­ryǵan ákem qarańǵydaǵy jantalasta súrinip ketip, qulap túsedi... Biraz ýaqyttan soń, kózin eptep ashady, kópke deıin qandaı kúıde ekenin túsine almaı jatady... Tań atyp, aınala jaryq bola bas­ta­ǵan kez sekildi. Esin jıyp, jan-jaqqa qaraıdy. Maıdan shebinen aman-esen ótkenine kózi jetedi... Keńes áskerleriniń maıdan shebine qaraı bet alyp, «ýralap» shabýylǵa shyq­qanyn kóredi... Eptep qozǵalyp, qan­ǵa malynǵan denesin súıretip, kelesi kúni óziniń áskerı bólimin taýyp alady. Bólim shtabyna kelse, ákemdi «erlikpen qaza tapty» dep eline «qara qaǵaz» jibereıin dep jatyr eken...

Jeńis jaýyngeri

Ákem Berlınge shabýyl jasaý kezinde ataqty qolbasshy gene­ral M.E.Katýkov basqarǵan 1-gvardııalyq tank áskeriniń quramynda nemistiń astanasyna eń alǵash­qy basyp kirgenderdiń qa­taryn­da bolady. Bul endi eń sońǵy sheshýshi shaıqas! Jaý ólispeı berispeıtinin kórsetti.

«Berlınge kirgennen bas­tap, onyń árbir kóshesi úshin eń aýyr shaıqas bastaldy. Shabýyl maıdanynyń shebi ımperııalyq kanselıarııa men Reıhstagtan alys emes «Tırgaren» parkine tireletin Vılgelmshtrasse kóshesi arqy­ly ótip jatty. Tankilerge faýstat­qyshtar kedergi jasady, nemister kanalızasııalyq qudyqta nemese úıdiń jertólesinde otyryp alyp-aq kóshege shyqqan tankilerdi ata bastady. Qaı jaqqa qaraý kerek ekenińdi bilmeısiń, úılerdiń terezelerinen nemese esikterinen faýstatqyshtar tankilerimizge oq jaýdyrdy. Tankiler janyp jatty. ...Tankiniń ishinde otqa oranasyń, syrtta oq boran tútep tur. Oq pen ottyń arasynda bir ǵana tańdaý – tek alǵa umtylý, Reıhstagqa taban tirep, jeńis týyn jelbiretý... Biz de faýstatqyshtar otyrǵan jerlerdi aıamaı atqylaımyz. Tipti tankide ekıpajdyń bireýin ǵana qaldyryp, jaıaý ásker shekpenin jamylyp, avtomatpen, granatpen qarýlanyp, kópqabatty úılerdiń jer­tólesindegi faýstatqyshtardy izdeımiz. Úılerdiń terezesinen atqyshtar kórinip qalsa boldy, tank zeńbiregimen shrafneldi jáne jarqynshaq snarıadty jaýdy­ramyz. Buryn bir snarıad­ty nemis­terdiń bir top jaıaý ás­keri­ne jum­sasaq, endi ony bir faýstat­qyshqa jumsaýǵa týra keldi. Úı­ler­diń terezelerin atqylap otyryp, Ber­lınniń kóshelerimen kún sa­ıyn júz qadam ǵana jyljımyz... Kóshe ishindegi aýyr shaıqastarda tan­kilerimizdiń osylaısha shabýyldary irkilis jasap otyrdy... Bizdiń tankimiz Reıhstagtyń irgesine ke­lip tirelgen kezde eki jaq ta bir-bi­rine úzdiksiz oq jaýdyrýyn bir mezet te toqtatqan joq. ...Tanki­niń radıoqabyldaǵyshy ar­qyly 2 mamyr kúni tańerteń armııa qolbasshysynyń oq atýdy dereý toqtatý týraly buı­ryǵyn tyńdadyq. Bul qýanyshty habar edi. Ábden qajyǵan jaýyngerler men ofıserler máz bolyp, bir-birin qushaqtaýǵa umtyldy. Árkim árqalaı pıstoletten, vıntovkadan, avtomattan, zeńbirekten aspanǵa oq atqylap, bas kıimderin joǵary laqtyryp jatty. Jeńistiń qurmetine salıýt attyq. Jaý jeńilgenin moıyndap, birjola berildi. Berlın ot bolyp janyp jatty...» – dep ákem jan dosy, ardager jýrnalıst Sútemgen Búkirovke aıtyp bergen eken.

Maıdanda kórsetken erligi úshin gvardııa serjanty – ákem Bek­taı Ábsattarov eki «Qyzyl Juldyz», «III dárejeli Dańq», «II dárejeli Otan soǵysy», «I dáre­jeli Otan soǵysy» ordenderi, «Ger­manııany jeńgeni úshin», «Var­shavany azat etkeni úshin», «Ber­lındi alǵany úshin», «Shaıqastaǵy eńbegi úshin» áskerı medaldermen  marapattalǵan.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan ardagerlerdiń saýsaqpen sanarlyqtaıy ǵana qaldy. Júregi elim dep soqqan meniń ákem de búgin bul ómirde joq, bıyl onyń ómirge kelgenine 100 jyl tolady. Maıdanger ákelerdiń erligin oqyp-bilý – búgingi urpaqtyń qasıetti paryzy. Meniń de ákemniń erlik isteri, elimizdiń órkendeýine qosqan eren eńbegi  týraly ónegeli áńgimelerdi búgingi urpaqtyń bilgeni abzal.

Mútalap ÁBSATTAROV,

memlekettik qyzmet salasynyń ardageri