Maǵjan «Pedagogıkasy» álemdik qundylyqqa teńelgen

1917 jylǵy qos tóń­keristen keıingi Túrkistan avtonomııasy men Alash avtonomııasy – saıası derbestiktiń baspaldaǵy edi. Sol jyly 5-12 jeltoqsan aralyǵynda Orynborda ótken Ekinshi jalpyqazaq sıezinde 10 másele kóterilip, sonyń ishinde «Oqý máselesi» bólek qaraldy. Bul týraly Mirjaqyp Dýlatuly baıandama jasap, sol kezdegi qazaq-qyrǵyz mektep-medresesi, oqytýshy hám ádebıet quraly azdyǵyn aıtyp, osy máseleni sheshý kerektigin kóterdi. Sıez Mirjaqyp baıandamasyn bap-babymen tekserip, ult mektebin kórkeıtýge eshkimniń talasy joq ekenin eske alyp, aldymen qazaq tilinde bastaýysh hám orta mektepte oqytatyn oqý quraldaryn ázirleý úshin bilikti adamdardan aıyryqsha komıssııa qurýdy usyndy. Jıynda sóıleýshilerdiń pikirin eskerip, mynandaı qaýly shyǵardy: «Qazaq-qyrǵyz tilin­de bastaýysh hám orta mektep­ter úshin oqý quraldaryn shyǵa­rýǵa 5 kisiden komıssııa quryl­syn; shet kisi­den komıssııa ózine joldas qosyp alýǵa erikti bol­syn». Oqý komıssııasyna: Ah­met Baıtursynuly, Maǵjan Juma­baıuly, Eldes Omaruly, Bıahmet Sársenuly, Teljan Shonanuly syndy tulǵalar saılandy («Qazaq» gazeti, 23 dekábir, 1917 jyl, №256). Komıssııaǵa ult mektepterine baǵdarlama jasaý, muǵalimderge arnap kitap jazý, tárbıe jaıynan kitap ázirleý, oqý isin júrgizý týraly joba shyǵarý, «Qazaq» emlesin tek­serip, túzetý sııaqty ulttyq oqý-aǵar­týǵa qatysty mańyzdy jumys júkteldi.

1918 jyldyń basynda Oryn­bordy bolshevıkter basyp alǵan soń, Alash avtonomııasynyń jetekshileri Semeıge ketýge máj­búr boldy. Azamat soǵysy bas­talyp ketip, Túrkistan avtonomııa­sy men Alash avtonomııasynyń derbestikke umtylǵan qadamy uzaqqa barmady. Bolshevıkter ókimeti ornap, Alashorda ulttyq avtonomııasy taratylǵan soń, qazaq bilimpazdary ulttyń qamy úshin jappaı qazaq tilinde oqýlyq jazý isi men halyq aǵartý salasyna kúsh jumsady.

Alǵashqy qazaq oqýlyqtary negi­zinen Qazan qalasynda basyldy. Bul iske talantty aqyn Bernııaz Kú­leev (1899-1923) jaýapty bolady. Ol Orynbor men Qazan qalasynyń ara­synda ári-beri toqtaýsyz júgirip júrip, myna oqýlyqtardy shy­­ǵarýǵa atsalysty: Ahmet Baıtursynulynyń «Baıan­shy» (30.000 dana), «Oqý quraly» (50.000 dana), «Til quraly I» (35.000 dana), «Til quraly II» (25.000 dana), Mirjaqyp Dýlat­ulynyń «Esep qural I» (25.000 dana), «Esep qural II» (25.000 dana), «Qıraǵat» kitaby (25.000 dana) bastyrýǵa berildi. Qaǵaz jetkilikti bolsa «Qyryq mysal» men «Abaı óleńderi» daıyn ekeni aıtyldy («Eńbek týy» gazeti, 7 dekábir, 1920 jyl, №2).

1921 jyly 31 qańtarda Oryn­bor qalasynda Ahmet Baı­tursynuly bas­taǵan bir top ult zııalysy bas qosady. Olardyń qatarynda Álıhan Bókeı­han, Júsipbek Aımaýytuly, Faı­zolla Ǵalymjanuly, Bıah­met Sár­senuly, Eldes Omaruly, Haı­retdın Bolǵanbaı, Sma­ǵul Sádýaqasuly, Sáken Seıfýl­lauly, Sabyr Aıtqojauly boldy. Kún tártibindegi negizgi másele – qazaq tilindegi oqýlyq daıyndaý edi. Jıylys sońynda 19 bapty qaýly qabyldanyp, mektepke qajetti 14 oqýlyq daıyndaý týraly sheshim shyǵarylady. Bir qyzyǵy, osy 14 oqýlyqtyń 3 oqýlyǵyn daıyndaý jumysy Maǵjanǵa júktelgen. Bul qaýlylar «Eńbek týy», «Qazaq tili», «Kedeı sózi», «Aq jol» ga­zet­terinde jarııalanǵan. Munyń úsh gazettegi nusqasyn taýyp, salystyryp oqyp otyrmyz. Sonda Maǵjan Jumabaıuly daıyndaıtyn oqýlyqtyń ataýyn keıbir gazetter oryssha berse, keıbiri qazaqsha usynǵan eken. Aqynǵa tapsyrylǵan 3 oqýlyq:

1) Tárbıe ǵylymy (Pedago­gıka)

2) Qazaq-qyrǵyz tarıhy

3) Ádebıet ǵylymy («Teorııa slovesnostı»)

(«Qazaq tili» gazeti, 23 mart 1921, №125).

Aldyna zor maqsat qoı­ǵan Maǵjan Jumabaıuly joǵary­daǵy kitaptardy jazýǵa kirisedi. Berilgen tapsyrmany muqııat oryndaǵan aqyn oqýlyǵy daıyn bolǵanda kirispesiniń sońyna «Maǵ­jan Jumabaev. 1922 jyl, 15 sentábir, Qyzyljar» dep jazyp, baspaǵa jibergen. Orynbordaǵy «Memleket baspasy» oqýlyqty arnaıy qaraýdy (qazirgishe resenzııa) tanymal qaıratker, qalamger Moldaǵalı Joldybaıulyna júktegen. Ol óz tarapynan kitaptyń júıesi men mazmunyna toqtalyp, oqýlyqtyń qazaq qoǵamyna asa qajettigin atap ótedi. Pikiriniń sońyna: «M. Joldybaev. 1922-nshi jyl, 28-nshi oktábir, Orynbor qalasynda» dep jazady.

Osylaısha, 1922 jyldyń sońyna qaraı sol kezdegi astana Orynborda «Memleket baspasynan» Maǵjan Jumabaı­ulynyń aıryqsha eńbegi – «Pe­dagogıka» oqýlyǵy 96 bet kóleminde tuńǵysh ret basylyp shyǵady. Kitaptyń alǵash basylymy týraly aqyn: «Bul kitap 2-3 jyl buryn qysqa ýaqyttyq muǵalimder kýrsynda oqylǵan dáristerden tizilgen edi. Bul kúnge sheıin basylyp shyǵyp, jaryq kóre almady. Bul aıyp menen emes. Búlingen za­mandiki» dep túsinik beredi. Osy oqýlyq bir jyldan soń, ıaǵnı 1923 jyly azdaǵan túzetýlermen Tashkenttegi «Túrkistan memleket baspasynan» 108 bet kóleminde 3 000 taralymmen qaıta jarııalanady. Bir qyzyǵy, eńbektiń bul basylymyna Moldaǵalı Jol­dybaevtyń resenzııasy – «Qa­rap shyǵýshydan» jazbasy kirmegen.

Keńes ókimetiniń sońǵy jyl­darynan (1989 jyldan) aqyn murasy dúrkin-dúrkin basyl­ǵanda, oǵan 1923 jylǵy «Peda­gogıkanyń» ekinshi basylymy engendikten, Moldaǵalı Jol­dybaevtyń «Qarap shyǵýshydan» jazbasy elenbeı qalǵan. Bul eńbekten ýaqyt taby sezilse de, astaryndaǵy shynaıy nıet, aqyn­nyń biligin túısiný anyq ańǵarylady.

Muratanýdaǵy osy «aqtań­daqty» qalpyna keltirip, 1922 jylǵy Maǵjan «Pedagogıkasyna» qosa usynylǵan resenzııany qalyń oqyrman nazaryna usy­nýdy jón kórdik. Sonymen birge aqynnyń oqýlyq basyndaǵy «Tar­týy» men «Sóz aldy» kirispesin faksımılesimen qatar usynamyz.

 

Abaı MYRZA,

muraǵattanýshy

 

Qarap shyǵýshydan

Ardaqty azamat Maǵjan Juma­baevtyń «Pedagogıka» kitabyn, joldastar «qarap shyq» dep tapsyrǵan soń, moınyma alyp qarap shyqtym.

Bala – úlbiregen gúl: qatty kútim, sheber tárbıe, artyq eńbek tileıdi.

Bala – ósip kele jatqan órteń, jas býyn, eldiń negizi bolǵandyqtan, tár­bıesi artyqsha mindetti, asa aýyr. Bala tárbıeleıtin jol salý, pán kitabyn jazý da – óte aýyr jumys.

Bas-aıaǵyn jıǵanda eki-úsh baspa kitaby bar, adamy tegisinen qara tanymaıtyn, minezi taǵy, aqyly aınalmasyz, sezimi topas, ornyqqan emilesi joq, tili óńdelmegen qazaq eli úshin kitap jazý, ıá basqa tilden aýdarý, ásirese «Peda­gogıka» kitabyn – taýdy ornynan qozǵaý, ınemen qudyq qazý.

Balasy mektep kórmegen, jas balany jún-jurqa orap, arqalap júrip sheshesi mal baǵatyn, jasy jeti-segizge kelgen soń 10 somnan pulyna jaldanyp balalary 14 saǵattan as joq, sý joq qoı baǵyp, qoı emip jalaq bolyp júretin adamnyń 90% aldynda mal, ústinde úıi joq baılardyń kúni bitpes quly bolyp júretin; obyr patshanyń teris saıasaty arqasynda jer-sýynan aıyrylyp, nadandyqta shirip, qara túnek, qarańǵy tumanda kóp zaman basy aınalyp jańa jaryq bostandyq dúnıesine aıaq basyp qol-aıaǵy jańa bosanyp «óńim be, túsim be?» dep meń-zeń bolyp turǵan sorly qazaqqa «Pedagogıka» kitaby – Injildeı, Maǵjan azamat – Aısa paıǵambardaı boldy.

Oqý jaıy, kitap jaıy joǵaryda aıtylǵandaı bolǵandyqtan Jumabaev­tyń kitaby qýlyqtyń qulynyndaı qyzǵa­nyshty, taldap qarap, pyshaqpen keskendeı baǵa berýden tıyldyq.

Bul kitaptyń negizi orys kitap­tarynan alynyp, orys shkoldarynda ne zamannan qoldanyp kele jatqan bala tárbıeleý joly. Bunda túgel hám durys jazylǵan.

Bizdiń zaman – tóńkeris zamany. Tóńkeris qoldanǵan jol, tutynǵan baǵyt­tyń asty-ústine shyǵyp qaınap qaıta jasalýy. Bala tárbıesi de – sol qaıta jasalǵandardyń biri.

Burynǵy tárbıe alatyn balalar baılardyń, eńbeksiz kisi kúshin jegip kúneltýshilerdiń balalary edi. Kók­seıtin maqsattary – «qoja bolyp qul jumsaýdy nyǵaıtyp ustaý» edi. Endi tóńkeristen keıingi tárbıelenetinder keshegi «qoı baǵyp júrgen jalaq sary balalar». Kókseıtin maqsattary – artyq kemdikti joıý, jalpy adam balasyn teń etip baqytty turmys ornatý. Sondyqtan pedagogıka eki túrli bolmaq:

Balany joqqa baǵyndyryp, basy-kózin dinmen, janmen, ult namysy, din namysy hám basqa osy sııaqty toqsan toǵyz túrli ótirik boıaýmen ýqalap, baıǵa baǵynǵysh etip ósiretin baılar pedagogıkasy (oryssha býrjýaznaıa pedagogıka). Dúnıedegi bolashaq nárseniń bar­lyǵy tek bolǵan zattan shyǵady, zatpen sabaqtas: jannyń da, dinniń de, patshanyń da, baıdyń da, myrzanyń da, shoranyń da tegi – zat. «Durys adam bolý úshin zatqa ıman keltirý kerek» degen beınetqorlar pedagogıkasy (proletarskaıa pedagogıka).

Jumabaevtyń kitaby – eski kitap­tar­dan alynǵan bolǵandyqtan, eski kitap, teginde bul zamanǵa dál kelmeıtin kitap.

Qaıyrshynyń súıer asyn kim beredi? – Bizdiń qolymyzǵa, zamanymyzǵa dál keletin kitap túsip tur ma? Zamanǵa dál jańa kitap shyqqansha maldanyp, odan keıin oqyp salystyryp qarap burynǵy jazýshylardyń adasqan jerin taýyp otyrýǵa Maǵjan «Pedagogıkasy» – izdese taptyrmaıtyn paıdaly tarıhı materıal.

Fılosofııadaǵy «materıalızm» degen jol – dúnıedegi barlyq nárseniń negizi «zat» degen jol.

Shóp-shóńke, qurt-qumyrsqa, ań, mal, adam – barlyǵyn «tiri dúnıe» deıdi. Bulardyń jaratylýy, ózgerýi bir qalyp­ta. Aıyrmasy – aqyldy adam men aqy­maqtyń aıyrmasy sııaqty.

Beıne biri ilingen ventter (tetik – Red.) saǵatty ıá basqa mashınalardy dup-durys júrgizip tur. Symsyz telegraf, telefondar zattyń kúshimen júrip tur. Aeroplan qyran qustaı ushqyr, kókte ushyp júr. Munyń biri de sıqyr ıá jan qýaty emes, zat qýaty, vent qýaty... adamnyń tula boıyn taldap qarasaq, birine-biri ilingen vent. Mashınanyń bir venti buzylsa – aeroplan syndy, denesiniń bir venti buzylsa – adam óldi. Túk aıyrmasy joq.

Adamnyń aqymaq bolýy, alańǵasar bolýy, májnún bolýy, qysqasy kem bolýy – tánniń saý bolmaýynan. Tánniń saý bolmaýy – qarǵystan, badduǵadan emes, bolmashy bir «zattyq» sebepten, tárbıesiniń kemdiginen. Mysal, jas bala kútimsizdikten basyn bir qatty nársege soǵyp alady; mı shaıqalady; mıdyń bir tamyry úziledi – óskende bul bala májnún bolyp shyǵady. Dúnıede bolatyn ózgeristerge, kórinisterge osy retpen qaraýdy «materıalızm» deıdi.

Bul materıalızm joly mıllıon ashyq dáleldermen ǵylym bazarynda aqı­qatqa shyǵyp otyr. Jan, rýh degen nárse anyq joq nárse. «Jan» dep júrgeni – zattar­dyń túrlishe qosylǵanda shyǵatyn álemetteri.

Maǵjan jazǵan kitabynyń tutyn­ǵan joly – tán bir basqa, jan bir bas­qa, biraq ekeýiniń baılanysy kúshti deıtin «ımperalızm» joly. Bul jol – áldeqashan mansuq bolǵan jol.

«Balany qorqaq etip ósirý, jyn-shaıtandy, basqa joq nárseni aıtyp sý júrek qylyp tárbıeleý jaramaıdy» deıdi Maǵjan. Biz bul pikirge qýanyp qosylamyz, bul – durys jol. Olaı bolsa jan basqa, tán basqa dep túsingen bala jandy ólimsiz máńgi nárse dep túsinedi. Jannyń bir zamanda tekserýge, azapqa dýshar bolatynyn da oılap ketý hám bul árekette er etip ósiretin qaharmanymyz qoıan júrek bolyp shyǵýy da múmkin. Bala jan qaıǵysyn qaıǵyrta bastamaq. Janǵa qul bolmaq, ózge bir ómir haqynda oılar oılamaq... Mine, sondyqtan muǵalimder oqytqan ýaqytta Maǵjannyń jazǵan kitabynyń eski ekendigin aıtyp, kitap­ta bulaı ja­zyla tursa da «durysy mynaý» dep ba­lalarǵa «materıalızm» jolyn aıqyn­dap, ashyp túsindirýi – zor mindet.

Kitapta taǵy bir qata másele – ult haqynda, ult tárbıesi haqynda. Qazaqta salynǵan tárbıe joly joq deýge bolady. Bola qalsa, negizderi – «betegeden bıik, jýsannan alasa bol» degen sııaqty, myq­tyǵa qul, nasharǵa qoja bol deıtin teris negizder. Ekinshi jaǵynan «ult» degen sózdi túsinýde de maǵyna bar: «bas – ultan, kóılek – dambal», bir qoıǵa jaldap alyp as bermeı qoı baqqyzǵan baı, sen qoı baǵyp, qoı emip jalaq erin bolyp sary dalada kúnge kúıip, zaryǵyp júrgende úkilep jorǵa minip, oqaly ton kıip, aıt aıttap, toı toılap júrgen baı balasy, bı balasy ult bolmaıdy.

Kimde-kim qazaq beınetqoryna muńdas bolsa, sol – ult. Qazaq beınetqoryna, qazaq jumysshylaryna dúnıe júziniń jarlysy beınetqory – ult. Baı, qandas, dindes Asannan kedeı, beınetqor qazaq-orys Agapon jaqyn. Dostyq, qastyq, alystyq, jaqyndyq (joǵaryda aıtyldy) tesik tamaqqa, atqa baılaýly. Bul sońǵy aıtylǵan ult týraly retter oqy­týshynyń qaperinde bolyp, oqýshynyń shyn maǵynasyna túsinýi asa kerek.

Sonymen osyndaı oqý kitabyna da, basqa kitaptarǵa da asa mesheý ýaqtymyzda azamat Maǵjan Juma­baevtyń kitaby – asa kerekti muqtajymyzdyń birin, kitaptyń tarıhı baǵasy budan da zor.

Qalyń qasirette kún ótkizip, jaryq dúnıege jańa aıaq basqan qazaq ju­mys­shyla­rynyń, qazaq beınetqor­larynyń, 10 somǵa 6 aı, kúnine 14 saǵat­tan qoı baǵyp, búginge deıin óner-bilimnen bos bolyp kelgen sherli qazaq balalarynyń, jasy 14-ke kelgen soń qolbala qatyn bolyp, jaýyz, maldy shaldarǵa, buzylǵan ıshan moldalarǵa maýyq basý, erik ashý bolyp kelgen, beti jaraly, kóńili qaraly qa­zaq qyzdarynyń atynan Maǵjan aza­mat­qa alǵys aıtyp, sóz bitirip qalam toq­tattyq.

 

M. Joldybaev

1922-nshi jyl. 28-nshi oktábir

Orynbor qalasynda

 

Tartý

Qazaqtyń qany bir, jany bir, jolbasshysy – muǵalim.

Elimizdiń az ǵana jyldyq oıaný dáýirine baǵa berý úshin alty Alashtyń balasy bas qossa, qadirli oryn – muǵalimdiki.

Birge oqysqan, birge oqytysqan, jul­dy­zymyz bir, jolymyz bir, qazaq muǵa­limderi!

Qolymnan kelgen osy eńbegimdi senderge tartý qyldym.

Nıetimniń tazalyǵy úshin tartýymdy qabyl kórip alyńdar.

 

Maǵjan Jumabaev

 

Sóz aldy

Bul kitap 2-3 jyl buryn qysqa ýaqyt­tyq muǵalimder kýrsynda oqylǵan dáristerden tizilgen edi. Bul kúnge sheıin basylyp shyǵyp, jaryq kóre almady. Bul aıyp menen emes. Búlingen zamandiki.

Kitapty bir orys kitabynan týra tárjima deýge bolmaıdy. Aldyma bir kitapty jaıyp qoıyp, burylmastan jele bergenim joq. Tárbıe ǵalymda­rynyń pikirlerin tańdap alýǵa umtyl­dym. Shamam kelgenshe qazaq janyna qabystyrýǵa tyrystym (kóp paıda­lanylǵan Rýbınshteın, Skvorsov, Smır­nov­tardyń pedagogıka týraly eńbekteri).

Bizde buryn jasalǵan pán tili bolma­ǵandyqtan, túrli termınderge tap basqandaı qazaqsha sóz tabý kóp kúsh­ke tıdi. Qalaıda, kýrstarda oqyǵan muǵa­limderdiń járdemimen taza orys sózderi qazaqshaǵa aınaldyryldy. Al endi, jıhan tili bolyp ketken shet sóz­derdi qazaqshaǵa aýdaram dep azaptanýdy tıisti tappadym.

Men pedagogıka maıdanynda báıgi alyp júrgen júırik emespin. Kitaptyń qurylysynda, tilinde, túrli at qoıýda, hatta, kitaptyń jalpy negizinde kóp kemshilikter bolýǵa múmkin. Muǵalimder tekserip oqyp, qata jerlerin kórsetse, sansyz rahmet aıtar edim.

 

Maǵjan Jumabaev

1922 jyl 15 sentábir,

Qyzyljar