El ekonomıkasynyń jebeýshi perishtesine aınalǵan Ulttyq qordyń aktıvi 60,8 mlrd dollarǵa (27,96 trln teńge) jetipti. 2023 jyldyń 8 aıynda qorǵa 3,2 trln teńge túsken. 2022 jyldyń qańtar-tamyzymen salystyrǵanda túsim 29 paıyzǵa azaıdy. 2021 jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda 2,4 ese ósim kórsetken. Bir qyzyǵy, bıyl 8 aıda qorǵa 3,2 trln teńge túskenimen, osy 8 aı ishinde qordan 2,9 trln teńge keri alynypty. Eki toqsannyń qorytyndysy boıynsha jınaqtalǵan ınvestısııalyq tabys 839 mlrd teńgeni (byltyr osyndaı kezeńde teris kórsetkish – mınýs 635 mlrd teńge bolǵan) quraıdy.
Ulttyq qorǵa qatysty túıtkildi Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda da aıtty. «Ulttyq qordyń qarajaty kútpegen syn-qaterlerge tap bolǵan jaǵdaıda qarjy turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge edáýir kepildik beredi. Degenmen qordaǵy qarajattyń belgili bir bóligin Qazaqstannyń bolashaǵyn aıqyndaıtyn strategııalyq jobalardy qarjylandyrý úshin paıdalanýǵa bolady. Tipti qazirden bastap soǵan jumsaý kerek. Ulttyq qor álden-aq birqatar iri jobany qarjylandyryp jatyr. Alaıda sol jobalardy irikteý isinde júıelilik jetispeıdi. Sondyqtan Ulttyq qordyń árbir teńgesi aıtarlyqtaı paıda ákelýi úshin barlyq usynysqa jan-jaqty saraptama jasalýyn qamtamasyz etý qajet», dedi Prezıdent.
Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaevtyń aıtýynsha, bıyl qor aktıvi ósiminiń táýir dınamıkasy baıqalady.
«Byltyr munaıdyń ortasha baǵasy jyl boıy 90 dollardan joǵary boldy. Bıyl 7 aıdyń qorytyndysy boıynsha 80 dollar deńgeıinde tur. Tómendeýdiń sebebi sondyqtan (túsimniń tómendeýi – red.). Árıne, mundaı jaǵdaıda byltyrǵydaı túsimniń bolmaıtyny túsinikti. Degenmen bıyl ósim dınamıkasy júrip jatyr», dedi mınıstr.
Onyń sózinshe, jyl basynda Ulttyq qor aktıvi 55 mlrd-tan az bolǵan, al qazir 60 mlrd-qa jetip otyr. Úkimet aldynda bul kórsetkishti 2030 jylǵa taman 100 mlrd dollarǵa jetkizý mindeti bar.
О́z kezeginde Ulttyq bank qor qarajatyn AQSh-tyń uzaqmerzimdi qazynashylyq oblıgasııalaryna jáne táýekeldi aktıvterge ınvestısııalaýdy josparlap otyr. Bul kóbirek tabys tabýǵa múmkindik bermek. UB tóraǵasynyń orynbasary Álııa Moldabekovanyń aıtýynsha, qordyń jańa ınvestısııalary damyǵan elderde shyǵarylǵan ınvestısııalyq emes deńgeıdegi korporatıvtik qaryzdardy, sondaı-aq tikeleı jáne jyljymaıtyn múlikke ınvestısııalardy qamtıdy. Maqsat – hedjqorlarǵa ınvestısııany qosatyn «balama quraldarǵa» 2,5 mlrd dollar bólý. Qor kiristiligin arttyrýdy kúsheıtý aıasynda alǵash ret ártúrli damýshy naryqtaǵy kompanııa oblıgasııalaryna da aqsha salynbaq. Osy árekettiń bári 2030 jylǵa taman qor qorjynyndaǵy aktıv qunyn 100 mlrd dollarǵa jetkizý úshin jasalady. 7 jylda jınaqty 60-tan 100 mlrd dollarǵa jetkizý múmkin be?
Bul oraıda munaı-gaz salasynyń sarapshysy Nurlan Jumaǵulov Ulttyq bankke bylaı dep keńes beredi.
«Ulttyq bankke kómek nusqaý, aıtaıyq, Teńizshevroıl (TShO) munaı úshin eksporttyq kedendik tólemderdi (EKT) qaıta baǵyttaýdy doǵarý kerek. TShO roıaltı ornyna EKT tólep otyr, bul tólem Ulttyq qordy aınalyp ótip, respýblıkalyq bıýdjetke aýdarylady. Kompanııa keler jyldan bastap munaı óndirisin jylyna 39 mln tonnaǵa deıin arttyrmaq. EKT mólsherlemesi (80 dollar) kezinde munaıdyń qazirgi baǵasy jaǵdaıynda TShO-dan Ulttyq qorǵa túsetin tikeleı túsim 20 mlrd dollardy quraıdy. О́z-ózimizdi, anyǵyn aıtqanda, óz balalarymyzdy aldaýdy qoıý kerek. Ulttyq qorda aqsha kóp bolǵan saıyn, balalardyń da jınaǵy sonshalyqty kóbeıedi», deıdi sarapshy.
Sarapshy Aıbar Oljaıdyń aıtýynsha, Ulttyq qor aktıvin 100 mlrd dollarǵa jetkizýdiń ońtaıly tetikteri bar. Tek sony ret-retimen qoldana alý abzal.
«Qazir Ulttyq qorda 59,1 mlrd dollardyń aktıvteri bar. Qalǵan 40 mlrd dollardy qaıdan alamyz? Osy kúzde Qazaqstan Qashaǵan daýynda sońyna deıin baryp, ınvestorlardan qosymsha 13 mlrd dollardy silkip almaq. Osy jospar oryndalsa jáne aqshany Ulttyq qorǵa baǵyttasaq, onda aktıvterdi 73 mlrd dollarǵa jetkizýge bolady. О́z kezeginde Ulttyq bank qordyń ınvestısııalyq saıasatyna ózgerister engizdi. Bul boıynsha konservatıvti passıvti ınvestısııalaýdan ketip, kishkene tabysy kóbirek joldarǵa bet buramyz. Biraq táýekeldiń de sál artatynyn eskerý kerek. Bul endi sheberlikke baılanysty. Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysy artatyny anyq jáne onyń jartysyn balalar alady», deıdi A.Oljaı.
Onyń sózinshe, qordy toltyrýdyń basty joly – odan aqshany az alyp, kóbirek salý. Bekitilgen bıýdjettik qaǵıdaǵa saı 2024 jyly qordan alynatyn kepildendirilgen transfert 2,2 trln teńge bolýǵa tıis.
«Onda 3,6 trln qaıdan shyqty? Úkimet transfert túrin kepildendirilgen jáne maqsatty dep ekige bólip qoıǵan. Maqsattysyna esh shekteý joq jáne ol túrli manıpýlıasııaǵa jol ashady. 2022 jyly qorǵa túsken qarjy alynǵan aqshadan nebári 600 mlrd teńgege artyq boldy. Bıyl odan sál kóbirek bolýy kerek. Biz qyrkúıekten jańa ekonomıkalyq saıasat kútip otyrmyz. Biraq erteńgi bıýdjetimizdi boljap qoıdyq. Onda jaqsy jaǵyna ózgerýge qanshalyqty manevr alańy bar degen suraq týyndaıdy. Qor qarjysy tek naqty qaıtarymy bar, bizdiń ekonomıkalyq ósimdi jyl saıyn 10 paıyzdan joǵary qylatyn áleýetti jobalarǵa baǵyttalýy kerek. Ondaı áleýetti jobany ázirge tek jylyjaılar, logıstıka, porttar men temirjoldy keńeıtý, taýar tasýdan kórip turmyn», deıdi sarapshy.
Ekonomıst Maqsat Halyqtyń aıtýynsha, elge qaıtarylatyn sheteldik aktıvter de basqa qorǵa emes, Ulttyq qorǵa aýdarylýǵa tıis. Bul rette onyń pikirimen Merýert Mahmutovanyń da oıy bir jerden shyǵady.
«Buǵan deıin de shetelden qaıtarylǵan aktıvter Ulttyq qorǵa aýdarylǵan edi (Qazaqgeıt zertteýi esterińizde shyǵar). Bul joly da jańa qor quryp áýrege túsýdiń qajeti shamaly. Jyl saıyn Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke 9 mlrd dollarǵa jýyq qarjy aýdarylyp, bıýdjet shyǵyndary, sonyń ishinde áleýmettik shyǵyndarǵa jumsalady. Ekinshiden, Ulttyq qor aktıvterin basqarý úshin syrttan basqarýshylar tartylady. Zań jobasynda jańa qordy (shetelden qaıtarylatyn aktıvter aýdarylatyn qor – red.) basqarý úshin sondaı jospar qarastyrylyp otyr. Sol sebepti basqarýǵa ketetin shyǵyndardy shoǵyrlandyrý qajet dep sanaımyn», deıdi M.Mahmutova.
Sondaı-aq ekonomıst Ulttyq qor qyzmetine aýdıtorlyq esep júrgizilýi kerek dep esepteıdi.
«Bizge jańa aktıvterdi óteý týraly zań jobasy boıynsha jańa qordyń aýdıtin júrgizýge ýáde berdi. Qaıtarylǵan aktıvterdi qoldanystaǵy Ulttyq qorǵa engizý aýdıtke jumsalatyn shyǵyndardy ońtaılandyrady. Mysaly, 2022 jyly Ulttyq qordy tekserý jáne basqarý quny 22 mlrd teńge boldy. Ulttyq qor qurylǵan 22 jyl ishinde Ulttyq qordyń birde-bir aýdıtorlyq esebi resmı jarııa etilgen emes. Bizge fıskaldyq konsolıdasııa qajet. Meniń oıymsha, HVQ-nyń kelesi mıssııasy Úkimetke dál osyny eskertedi», deıdi ekonomıst.
О́kinishke qaraı, qazirgi ýaqytta Ulttyq qordyń kiristiligi tek munaıdan túsken tabysqa táýeldi. 2022 jyldyń qorytyndysynda munaı óndirý sektory eldiń shoǵyrlandyrylǵan bıýdjetine 9 trln teńge salyq túsirgen. Bul – bıýdjet pen Ulttyq qor enshisine buıyrǵan búkil túsimniń (21,2 trln teńge) 42,5 paıyzy.
«Eger MО́Z, munaı-gaz qubyrlary, munaı servıstik kompanııalarynyń salyq tólemderin esepke alar bolsaq, onda búkil túsimniń 50 paıyzyn munaı-gaz salasy qamtamasyz etken bolyp shyǵady. El bıýdjetin munaı túsimderinsiz elestetý múmkin emes. Biz tek birer jyl ishinde Ulttyq qordaǵy jınaǵanymyzdy taýysyp tastar edik. Ári qaraı oılaýdyń ózi qorqynyshty. Jalpy, táýelsizdik alǵaly elimizde 1 trln 931 mln tonna munaı óndirilgen. 2001 jyldan beri munaıshylar Ulttyq qorǵa 200 mlrd dollardan asa qarjy túsirdi», deıdi sarapshy Nurlan Jumaǵulov.
«Atameken» UKP tóraǵasynyń orynbasary Tımýr Járkenov Ulttyq qor qarajatyn paıdalanýda basqalaı baǵyt ustanýǵa shaqyrady.
«Eger bıýdjettik shyǵyndardyń barlyq qurylymyn qaraıtyn bolsaq, onda shyǵyndardyń basym bóligi bilim, medısına júıesine jumsalatynyn baıqaımyz. Bul – qalypty nárse. Alaıda osy shyǵyndar úshin qorlandyrý qaıdan alynyp otyr degen saýal týady. Aqsha qaıdan kelip jatyr? Qazirgi ýaqytta bul aqsha – salyq túsimderi. Belgili bir deńgeıde shaǵyn jáne orta bıznesten. Meniń ustanymym boıynsha Ulttyq qor qarajatyn ınvestısııaǵa baǵyttaý kerek. Biraq baǵaly qaǵazdarǵa ǵana emes. Ulttyq qordan balalarǵa, jastarǵa ınvestısııa jasalǵany jón: balabaqsha, mektep, muǵalim, joǵary oqý oryndary degendeı. Eń kúshti ınvestısııa osy der edim. Sáıkesinshe, bıýdjetti de qazirgiden basqadaı qurylymdaýǵa bolady», deıdi ol.
2024-2026 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly zań jobasyn tanystyrǵan Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev 2024 jylǵy túsim 20,4 trln teńge deńgeıinde boljanyp otyrǵanyn málimdedi. 2025 jyly – 20,1 trln teńge, 2026 jyly – 21,2 trln teńge. Kelesi jyly Ulttyq qordan 3,6 trln teńge transfert qarastyrylmaq. Mınıstrdiń aıtýynsha, atalǵan qarajat áleýmettik mańyzdy jáne ınfraqurylymdyq jobalarǵa jumsalady. Olar negizinen – avtomobıl joldarynyń modernızasııasy, jylý, gaz jáne sýmen jabdyqtaý, ınjenerlik jelilerdi jóndeý, sonymen qatar «Jaıly mektep» jáne «Aýyldaǵy densaýlyq saqtaý salasyn modernızasııalaý» jobasy aıasynda atqarylatyn birqatar áleýmettik nysannyń qurylysy.
2024 jylǵy bıýdjet tapshylyǵy ishki jalpy ónimniń 2,6 paıyzy deńgeıinde boljanady. Ol 2026 jylǵa qaraı 2,3 paıyzǵa deıin tómendemek.