Temir aýdany Shılisý ózeni boıynda HIH ǵasyrdyń sońynda Aqtóbe óńirinde birneshe jerden meshit-medrese salǵan kórnekti rýhanı ustaz, din qaıratkeri Dosmuhamed (Dosjan) ıshan Qashaqulynyń memorıaldyq kesheni ashyldy. Elimizdiń batys ólkesinde dinı-aǵartýshylyq qyzmetpen aınalysyp, elge ustaz bola bilgen júzdegen haziret, ahýn, ıshan esimderi otarlaý kezeńinde tasada qaldy.
Solardyń biri – Dosjan Qashaquly. Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin Aqtóbe óńirinde 200-ge jýyq meshit bolsa, qazirgi zamanǵa tek Aqtóbe qalalyq jáne Oıyl men Temir meshitteri ǵana bútin jetti. Osy úsh meshit – 1903 jyly tatar úlgisimen salynǵan tas qurylys. Dosjan ıshan meshiti, medresesi bolǵan jerge óz ósıetimen jerlengen. Memorıaldyq keshen ashylǵan kúni Temir aýdanynyń ortalyǵy – Shubarqudyqta Dosjan Qashaqulyna arnalǵan zııaly qaýym ókilderi qatysqan jıyn ótti.
Qazaqstan Musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, bas mýftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly rýhanııatqa qyzmet etken qazaqtyń ıshandar mektebiniń iri ókilderi – Dosjan Qashaquly (1815-1890), Nurfaıys haziret Baıǵarauly (1826-1880), Jumaǵalı ahýn Orazalyuly (1860-1904), Aldııar ıshan Nııazuly (1839-1888), Jıenaly ıshan Izbasaruly, Bekmaǵambet haziret Sembaıuly, Jıenǵalı Jumaǵalıulynyń (1880-1943) qaıratkerligi halyq sanasynan óshpegeni týraly aıtty. Ol: «Bastaýyn VIII-HIV ǵasyrlarda qalyptasqan baptyq-sheıhtyq múrshıdtik mektepterden alǵan ıshandar qazaq dalasynda ıslam mádenıeti men bilimin ornyqtyryp, dinı sala men dástúrlik tanymdy ushtastyrdy. Bertin kele qazaq qoǵamynda ár óńirdiń óz ıshany, ıaǵnı rýhanı ustazy qalyptasyp, olar eldegi mádenı-aǵartýshylyq, ekonomıkalyq-saıası, ıdeologııalyq máselelerdi sheshýge aralasty. Jalpy, qazaq jerindegi ıshandar mektebi Táýke han zamanynda qalyptasa bastady. Sol tusta «Jeti Jarǵyny» daıyndaýǵa aralasqan ıshandardyń dárejesin kóterip, eldiń dinı turaqtylyǵyn saqtaýǵa jaýapty etti. Meshit ashyp, medresede bala oqytyp, qoǵamda izgilikti nasıhattaǵan osy din ókilderiniń arasynan talaı ǵulama ǵalym, emshi, baǵban, synyqshy, aǵartýshy, sóz ustasy shyqty», dedi bas múftı.
Ishandar mektebiniń iri ókili – Dosjan Qashaquly Aqtóbe oblysynda 1815 jyly dúnıege kelgen. Alǵashqy dinı bilimdi ákesi Qashaq moldadan alyp, odan Buhara medresesin támamdap elge oralǵan soń jıyrma jyl bala oqytýmen aınalysqan. О́mirinde qajylyqqa úsh ret barǵan. Máshhúr Júsip Kópeıuly «Qazaq shejiresi» eńbeginde 1874 jyly Mekkege qajylyqqa barǵan qazaqtyń yqpaldy adamdarynyń ishinde Nurpeıis haziret pen Dosjan halfeniń bolǵanyn aıta kele, «Buryn qazaq bulaı bas qosyp qajylyqqa barmaǵan eken» dep túıindeıdi. Osy topta Jáńgir hannyń uly Ǵubaıdolla sultan, hakim Abaıdyń ákesi Qunanbaı О́skenbaıuly, jyr alyby Jambyldyń aǵasy Táıke Jaqaýuly da bolǵan. Qazaq qajylary osy jerde qazaq jerinen keletinder úshin Mekkede tákııa (qonaq úı) salýǵa ýaǵdalasady. Shákárim qajy Qudaıberdiuly «Qazaq, qyrǵyz hám handar shejiresi» eńbeginde bylaı dep jazǵan: «Men paqyr 1905 jyldan 1906 jylǵa qaraı, qajylyqqa barǵanda tákııany kórdim. Menen buryn qajylar kirip qalǵan eken, olardy renjitpeı páter alyp tústim. Biraq Sultan aıtty: Tákııa bul kúnde Dosjan hazirettiń atyna jazylǵan eken».
Qonaq úıge jer alý ońaıǵa túspeı, Mekke qalasynyń basshysy qazaqtardyń musylmandyǵyn dáleldeıtin qujat suratady. Dosjan ıshan jolǵa shyǵyp, Qazan qalasynan suraǵan qujatty taýyp, ony Buharaǵa zańdastyryp, Mekkege der kezinde jetkizedi. Ishannyń eńbegin eskergen Qunanbaı bastaǵan qajylar qıyndyqpen alǵan jerdi Dosjan hazirettiń atyna jazdyrady.
Dosjan haziret 1888 jyly qazaqtyń óz múftıligin ashý týraly Orynbor gýbernatoryna birneshe ret aryzdanǵan. Sol ýaqytta qatty kúsheıgen shoqyndyrý saıasatynan qazaqtyń dinin kúsheıtý tásilimen qorǵanbaq bolǵan haziret talaby eskerýsiz qaldy. Aqyn Ábýbákir Kerderi Dosjan haziretti «Asyl sózdi, keń kókirek, orta boıly, tereń oıly, jumsaq minezdi, sabyrly, berekeli, dáýletti, Qudaı jolynda kóp eńbek etken, dushpanǵa da pále oılamaǵan, buqaraǵa sózi em bolǵan; sabyrda – Aıýb paıǵambarǵa, maqamda – Dáýit paıǵambarǵa uqsas, pıǵylda – Rasýlymdaı jaıly, dáýlette – haq Súleımendeı saltanatty bolǵan» dep sıpattaıdy.
Jıynda jazýshy Smaǵul Elýbaı Dosjan haziret bastaǵan dindarlardyń qazaqtar úshin derbes múftılik ashý talaby ult zııalylarynyń Qarqaraly petısııasynan keıingi erekshe saıası qımyly dep baǵalady. «Iаsaýı mektebiniń shákirtteri el-jurtynyń ıgiligi úshin qyzmet etýdi birinshi orynǵa qoıdy. Jeke múddesin oılamaı, el-jurtynyń múddesi úshin qaterge basyn tigý áýlıelerge tán qasıet. Mundaı qasıet Dosjan ıshannyń boıynan tabyldy», dedi belgili qalamger.
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń prorektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Rahym Beknazarov orys etnografy S.Dýdınniń 1907 qazaq jerin aralaı júrip, «Qazaqtyń ár aýylynda eldiń dinı saýatyn ashatyn moldalar bar» dep jazyp ketkenin aıtty. Muraǵattarda Dýdınniń kıiz úıde, moldadan sabaq alyp otyrǵan qazaq balalaryn túsirgen fotosýretteri saqtalǵan. HIH ǵasyrda Reseıden tatar, bashqurt moldalary arqyly kelgen aǵym men Buhara, Hıýadan kelgen aǵymdardyń yqpaly Yrǵyz ben Jem ózenderi arasyndaǵy eski meshit qurylystarynan da baıqalady. Ońtústik beldeýden Jem ózenine deıingi meshitterde ıshandar dástúri saqtaldy. Iаǵnı ıshandar meshitinde bıik munara men úlken terezeler bolmasa, qazirgi Aqtóbe oblysynyń soltústik aýdandarynda tatar men bashqurt úlgisine uqsaıtyn súıir, bıik munaraly, úlken terezeleri bar meshitter salyndy. Ishandar úlgisi Qarabutaqtaǵy Samurat meshitinde, Jem ózeniniń boıy – Qojasaıdaǵy Kókmeshitte, Yrǵyzdaǵy Dúısenbi ahýn, Qaıraqtydaǵy Dilmaǵambet ıshan meshiti qurylystarynan baıqalady. Qazaqtyń sopy dindarlary sán-saltanaty asqan meshitterdi asa unatpaǵan tárizdi.
Dosjan ıshannyń alǵashqy meshitin Ústirt boıyndaǵy Tasastaý, Qaınar degen jerde salǵan. Bul qazirgi Mańǵystaý, Atyraý, Aqtóbe oblystarynyń shekarasynda ornalasqan tóńkeriske deıingi qazaq aýylynyń jurty. Tastan, shymnan salynǵan eski úıler, tas qudyq, birneshe meshit pen medrese úıleri, jataqhana, kitaphana oryndary saqtalǵan. Meshittiń ishki qabyrǵasyndaǵy boıaýy men oıý-órneginiń izderi áli bar, tóbesinde sýaǵary saqtalǵan. Ústirttegi tas qaladaǵy meshit-medrese birneshe munaraly «jelkendi meshit» úlgisimen turǵyzylǵan. Bul arabtardan kelgen dástúr. Dosjan ıshannyń meshitterin Birman Kóshimqululy degen usta turǵyzǵan. Ol 1922 jyly qaıtys bolǵan. Urpaqtary Qobda aýdanynda turady.
Qazaqstan Musylmandary dinı basqarmasy ýaǵyz-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi, PhD Batyrjan Mansurovtyń aıtýynsha, sol zamanda ıshan mártebesine jetý úshin uzaq jyl bala oqytyp, óz eńbegińmen kún kórý kerek eken. Dosjan ıshan ıhsan ilimin ustanǵan, sopylyq jolda bolǵan. «Búkil ǵumyryn Alla jolyndaǵy qulshylyqqa arnaǵan ıhsan ilimin ustanǵandar shynaıylyq, adaldyq pen ádildikti baǵdar etip, óz halqyna adal qyzmet etýge tıis. Búginde jalǵan sopylar shynaıy sopylyq jolǵa kedergi bolyp otyrǵan kezde olarǵa ıhsan ilimi arqyly ǵana tosqaýyl jasaımyz. Sol úshin de elge adal qyzmet etetin shákirtter tárbıeleı bilgen Dosjan haziret sııaqty ıshan, halfe, ahýndardy nasıhattaýymyz kerek», dedi Batyrjan Mansurov.
О́lketanýshy Bekarystan Myrzabaıuly belgili ǵalym, marqum Ábý Tákenovtiń 1997 jyly Temir aýdanyna Mustafa Shoqaıdyń emıgrasııaǵa bara jatyp, jasyryn kezdesken din adamdary týraly derek aıtty. Qaıratker 1918 jyly hazirettiń ulymen kezdesken bolýy kerek. О́ıtkeni Dosjannyń jolyn jalǵastyrǵan Abdolla, Aqqubash esimdi uldary 1937 jyldary atylyp ketken. Bekarystan Myrzabaıuly: «Baıǵarauly Nurfaıys, Qashaquly Dosmuhamed ıshan men onyń atqosshysy – О́táli qajy, aǵaıyndy Appaz ben Myrqy, Qasynbek datqa, Shábden 1875 jyly Mekkege qajylyqqa barǵanda, ortalarynan qarjy shyǵaryp, qonaqúı saldyrady. Mekkedegi osy 7 adamnyń qarjysyna salynǵan úıge 1957 jyly NKVD adamdary kelip bir qaǵazǵa qol qoıǵyzyp alyp ketkeni týraly Baıǵarauly Nurfaıys hazirettiń nemeresi Ábdirahman aqsaqaldan estidim. Arheolog ǵalym Serik Ájiǵalı 1979 jyldan bastap el ishinen Dosjan ıshan týraly aýyzsha derekterdi jınastyrdy. Al osydan bes jyl buryn atyraýlyq Muhamedqalıuly Reseı muraǵatynan Dosjan ıshannyń Shılidegi meshitiniń 1904 jyly túsirilgen fotosýretin tapty. Sol zamanda meshittiń jeti kúmbezi bolǵan», dep málimet berdi Bekarystan Myrzabaıuly.
Qartaıǵan ıshan saıası senimsiz adam retinde Orynbor gýbernatorynyń qupııa tiziminde turǵan. Bekarystan Myrzabaıulynyń aıtýynsha, Dosjan ıshannan buryn Jem boıyndaǵy dindarlardyń eń yqpaldysy – Asan qoja qazaq dalasyna din taratýǵa kelgen Baqsaıys áýlıeniń urpaǵy eken. Asan qoja HIH ǵasyrdyń bas kezinde jastaryn Hıýa, Buharaǵa kóshiredi de, úlkenderi Jemniń boıynda qalady. Qazir bul jer Qojasaı dep atalady. Ertede qazaqtyń ár aýylynda meshit bolǵan. Máselen, keńes ókimetiniń alǵashqy jyldary Aqtóbe oblysynyń Temir ýezinde 50-ge jýyq, Yrǵyz ýezinde 37 meshit bolǵan.
Ǵalym О́mirzaq Ozǵanbaev HIH ǵasyrda qazaq rýhanııatyna zor eńbek sińirgen Dosjan Qashaqulynyń ǵıbratyn Halel Dosmuhameduly, Baqytjan Qarataev, aǵaıyndy Jubanovtar tyńdap ósti degen pikir aıtty. Dosjan ıshannyń medresesin myńnan astam shákirt támamdasa, olardyń arasynan ult rýhanııatyna qyzmet etkender kóp shyqty. Dosjannyń Jıenǵalıǵa deıingi urpaqtary – sol kezdegi shoqyndyrý saıasatyna qarsy tura bilgender. «HIH ǵasyrda Reseı ımperııasy quramyndaǵy barlyq ulttardy shoqyndyrý saıasaty belsendi júrdi. Shirkeý adamdary basqa ulttyń jetim balalaryn shirkeý janynda ashylǵan mektepterge jınap, tegin ózgertti, oryssha oqytty. Halyq taǵdyry qyl ústinde turǵanyn erekshe sezingen eldegi ıshan-moldalar medreselerge joq-juqa, jetim balalardy tegin qabyldap, olardyń as-sýyn, basqa qajeti úshin sharýashylyqpen aınalysty. Dosjan ıshan Orynbor gýbernatorynyń qabyldaýyn úsh jyl kútip, Shılisý boıynan baý-baqsha ósirýge 10 gektar jer surap alǵan. Sol jerge jemis aǵashtaryn egip, ónimin kúzde Orynbor, Troısk qalasynyń kópesterine kótere satyp, túsken qarjyny medresedegi kedeı otbasylar men jetim balalardyń qajetine jumsaıdy. «Tóńkeriske deıingi qazaq medreseleriniń ult azamattaryn tárbıeleýdegi róli áli zerdelengen joq. Máselen, Kókshetaýda Naýan hazirettiń medresesinde eńbek tárbıesine erekshe mán bergen. Medrese janynda bir otar qoı ustap, oqýshylar malǵa kezekpen kútim jasaǵan. Haziret sharýashylyqtan túsken tabysty muqtaj shákirtterdiń qajetine jumsaǵan», dedi О́.Ozǵanbaev.
Din ókilderiniń qazaq rýhanııatyna sińirgen eńbegi ólsheýsiz bolsa da, olardyń ómirbaıandyq derekteri júıelengen joq. Keńes ókimeti aıaýsyz janshyǵan qazaq dinbasylarynyń tarıhtaǵy rólin zerdeleý, medreseler men aýyl mektepteri týraly zertteý jumystaryn júrgizý – búgingi ǵylymnyń abyroıly mindeti dep sanaımyz.
Aqtóbe oblysy,
Temir aýdany