Túrkiler tarıhyn tolǵaǵan

Bul roman – kóptiń kóńilinde júrgen taqyrypty qozǵaǵan, oqyǵan kisini beıtarap qaldyrmaıtyn eńbek. Osy jerde kitap avtory týraly bir aýyz sóz qys­tyra ketkendi jón kórdim. Imanǵazy Nurahmetuly jap-jas bala kezinde meniń qolyma keldi, aspırantýrada oqydy. «Qazaq ádebıetiniń tarıhyn dáýirleý máselesi» degen taqyryp berdim. 2005 jyly sol taqyryppen kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Bizdiń ádebıetimizdiń kóne tarıhy týraly buryn aıtylmaı kelgen óte kúrdeli máselelerdi qozǵap, Túrki halyqtarynyń kóne ádebıeti saqtar dáýirinen bastaý alatynyn tarıhı derektermen dáleldep, sol zamannan búginge deıingi úzilmeı kele jatqan arnasyn ashyp berip, ádebıettaný ǵylymyna az da bolsa olja salǵany bar. Jankeshti eńbek adamy ekenin sonda baıqaǵan edim. Arada 25 jyldaı ýaqyt ótkende «Ot pen sý» romanyn berip otyr.

Móde han – túrki halyqtarynyń ta­rı­hyndaǵy eń uly qolbasshy, saıa­sı qaı­ratker retinde teńdesi joq, qaıta­lan­bas tulǵa. Shyǵysta Tynyq muhıt jaǵalaýyna, batysta Kaspıı teńizine, soltústikte Baıqal kóline, Eneseı boıy­n­a ońtústikte Qytaı qorǵanyna, batys-ońtústikte Úndistanǵa deıingi ulan-baıtaq dalany mekendegen kóshpelilerdi bir tý astynda jınap, qýatty memleket quryp, tutas Azııa qurlyǵyna ámiri júrgen patsha. Ol kezde Qytaı patshalary ǵundarǵa salyq tólep turǵanyn tarıhtan bilemiz. Arǵy-bergi tarıhymyzda Módedeı yqpaldy bıleýshi bolǵan emes. Alaıda onyń ómiri men saıa­sı kúresteri tolyq zerttelgen joq. Bul taqyrypqa qalam tartýshylardyń az bolýy – zańdy qubylys. Sebebi buǵan úlken daıyndyq jáne ýaqyt kerek edi. Ásirese taqyryptyń kúrdeliligi men derekterdiń azdyǵy zert­teýshi­lerge qolbaılaý bolyp kelgeni anyq. Azdy-kópti jazylǵan ǵylymı, pýblı­sıstıkalyq eńbekter bolsa belgili bir derekterdi qaıtalaýdan aspady. Al Mó­deniń obrazyn somdaǵan kórkem shyǵar­maǵa kelsek, Túrik jazýshysy Ahmet Haldun Terzioğlu-nyń «Mete han» atty romanynan basqa túrki halyqtary ádebıe­tinde kisi tushynyp oqyrlyq shyǵarma jazylǵan joq. Ol romanda da derekter tolyq qamtylmaǵan. «Ot pen sý» osy bir olqylyqtyń ornyn toltyryp turǵandaı.

Birinshiden, romanda tarıhı derek­ter barynsha mol qamtylǵan jáne shyǵar­­mashylyq turǵydan ıgerilgen. Sonyń ar­qasynda eski derekter tarıhı shyndyqty tiriltýge qyzmet etken, ıaǵnı derekterdi búgingi tilmen sóıletip, 2000 jyldyń al­dyndaǵy halyqtyń ómirin oqyrmannyń kóz aldyna ákelip otyr.

Ekinshiden, kóne etnografııa men salt-dástúrlerdi keıipkerler ómirine si­ńirip bergen. Ádette etnografııalyq de­­rekter men salt-dástúrler – ǵylymı tur­ǵydan qansha jaqsy baıandalsa da, oqyr­man sanasyna qona qoımaıtyn shetin másele. Romannan eski etnografııa men salt-dástúrlerdi ǵundardyń qalaı oryndaǵanyn kózińizben kórgendeı bolasyz. Til qoldanysy jatyq, oqıǵalardy baıandaýy men sýretteýleri asa qyzyqty. Avtordyń aýylda ósip, kóshpeli ómirdi kózimen kórgendigi kóshpelilerdiń bolmysyn ashýda, ómirin sýretteýde kóp paıdasyn tıgizgen. Keıipkerlerdiń sóıleýi, oılaýy, ózara qarym-qatynasy shyǵarma taqyrybyna jáne kóne zamanǵa saı, kitapty oqyǵanda kóz aldyńyzda ǵundar zamanynyń kórinisi kartına bolyp ótip jatqandaı áser alasyz.

Úshinshiden, romanda tarıhı oqıǵalar men etnografııalyq derekterden basqa eski ańyzdar men táńirlik senimderge de kóp oryn beriledi. Mysaly, Ǵun ata­synyń sadaǵy týraly, Qydyr ata týraly, Táńir taýynyń paıda bolýy týraly, Su­myraı qus týraly el esinen umyt bol­ǵan eski ańyzdardy jańǵyrta otyryp, as­­tar­ly kóp oıdyń ushyǵyn ustatatyny bar.

Budan basqa avtordyń ózindik bir erekshe qoltańbasyn dıalog, monologterinen baıqaımyz. Dıalogterge barynsha mán bergen, el ıesi aqyldy adamdarda kóp sózdilik joq, óz ustanymdaryn oıly, astarly qysqa sóılemdermen jetkizedi. El bılegen úlken adamdardyń sóz sóıleý mashyǵy men ózin-ózi ustaýyn jaqsy kórsete alǵan. Keıipkerlerdiń aýzynan qysqa-qysqa oı tujyrymdar berip oty­ratyny bar. «Budun ustaıtyn kisi estigeniniń bárine jaýap bermeıdi, ózi jaýap bergisi kelgenine ǵana jaýap beredi» nemese «júrekke qan qatqan soń kek qýǵan erlik emes, sol qandy qatyr­maǵan erlik» degen sııaqty máńgilik mánin joǵaltpaıtyn tujyrymdardyń tórkininde oqyrmanǵa oı salar astarly tereń mán jatyr. Osyndaı úlken fálsafalyq tolǵamdy tujyrymdary maqal-mátel sekildi júrekke qona ketedi.

Sıýjet qurýda, oqıǵany órbitýde ózin­dik tyń izdenister jasaǵan. Kóne zaman adam­darynyń ınformasııa alý tásilderin de jaqsy beretinin aıta ketken jón. Erte zaman adamdary sonyń ishinde kóshpeliler kóbinde ishki túısigine súıenip, onan qalsa, túsine senip sheshim qabyldaıtyn bolǵanyn jaqsy bilemiz. Soǵan baılanysty adamdardyń ishki túısigi men tús kórý jáne ony jorý qabileti barynsha damyǵan ǵoı. Kóshpelilerdiń osy qasıeti kóp shyǵarmalarda ashylmaı qalyp jatatyn, «Ot pen sýda» buǵan ereshke nazar aýdarylǵan. Romanda avtory oqıǵaǵa syrttan qarap oı jotamen baıandamaı, ózi de, oqyrmanyn da keıipkerlerimen birge ómir súrgize bilgen. Keıipkerleriniń boıyn­da izgilik te, pendeshilik te jeterlik. Túmenniń kishi áıeli Súmáránniń zulym­dyǵyn, qaskúnemdigin kórip, ashýlanyp, tipti kektenesiń, solaı bola tura onyń aqyldylyǵyna tánti bolasyń. Mó­deniń (Surapyldyń) ustazy Destiniń er­ligine, adamgershiligine súıine otyryp, qaty­gezdigine ishiń ashıdy, biraq aıyptaı al­maısyń. Tarıhı romandarda kóp kezdese beretin aranǵa ań qamaý nemese batyrdyń erligin kórsetý úshin jyrtqyshpen alys­tyrý sııaqty jaýyr bolǵan epızodtar joq. Bas keıipkerge bar jaqsylyqty jınap beretin syńarjaqtylyqtan aýlaq. Av­tor keıipkerine jaqtas, tileýles bolmaı, beıtarap kúıde qalǵan. Módeni zama­ny­men birge ósirip, kemeldendirip kele jatyr.

Qysqasy, «Ot pen sý» romanyn oqy­ǵanda Ǵun zamanyna baryp qaıtqandaı áser alasyz. Ár epızodtyń óz mindeti, oqyrmanǵa syılar áseri, sanada jańǵyrys týdyrar qýaty bar. Romanda oqıǵa barynsha tyǵyz, bir jerde bastalǵan oqıǵa aıaq astynan joǵalyp, taǵy bir jerden burq etip shyǵyp jatady, bir epızodty, bir paraqty attatyp oqýǵa kónbeıdi. Bul kitap ǵundar ómirin jan-jaqty qamtyǵan. Aka­demık Dosmuhambet Kishibekov «Ot pen sý» romany týraly: «Túrki ha­lyq­ta­rynyń kóne tarıhyn jan-jaqty sýret­tegen en­sıklopedııalyq eńbek», degen eken.

«Ot pen sý» buǵan deıin eshbir jazýshy qalam tartpaǵan tarıhı taqyrypty qozǵaýymen de, orasan zor etnografııalyq materıaldar toptastyrylǵan tarıh úshin de, ádebıet úshin de asa qundy eńbek. Ǵundardyń memlekettik qurylymy, el basqarýdyń sol zamanǵa laıyq jol-josyqtary, ǵun bıleýshileri arasyndaǵy saıası kúrester oqyrmandy yntyqtyryp ózine tartyp otyrady. Men «Ot pen sýdy» tarıhı taqyrypqa jazylǵan búgingi za­mannyń jáne keleshektiń romany der edim. Avtor bul romanǵa úlken ja­ýapkershilikpen barǵan jáne taqyryptyń salmaǵyn kótere alǵan.

Kórkem shyǵarmanyń máni jazýshy­nyń neni jazǵanynda emes, qalaı jaz­ǵanynda. Dese de tarıhı romandy kór­kem­dik turǵydan ǵana baǵalaý ádilet­tilik bola bermeıtini belgili. Imanǵazy bul ta­qyryptyń qupııasyn asha bilgen, jazýdyń ádisin tapqan.

Al «Ot pen sý» romanynyń kórkem­dik deńgeıi qandaı ekenin ýaqyt kórseter, baǵasyn patsha kóńil oqyrman ózi bere jatar. Qamtylaǵan tarıhı jáne etno­grafııalyq derekterdi aıtsaq ta, bul roman – tarıhyn syılaıtyn, ultyn súıetin ár­bir túrki balasynyń tórinde turýǵa tıis­ti eńbek.

Bizdiki súıinshi habardy estip, av­torǵa aq jol tilep, bata berý.

Qalamyń muqalmasyn, jazaryń taý­sylmasyn. «Ot pen sýdyń» oqyrmany kóp bolsyn.

Mekemtas MYRZAHMETULY,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty,

professor, abaıtanýshy