Qazir dúnıe júzindegi azyq-túlik qaýipsizdigi kókeıkesti sıpatqa ıe bolyp otyr. Azyq-túlik máselesi men oǵan degen suranystyń artýy kún ótken saıyn ótkir sezilýde. Sondyqtan Qazaq eli úshin de agroónerkásip keshenin damytýǵa basymdyq berilýi asa mańyzdy. Qazaqtyń tarıhı tamyry aýylda ekenin eskersek, aýyl sharýashylyǵynyń órkendeýi – Qazaqstannyń órkendeýimen para-par.
Memleket kartasyna zer salsaq, ulan-ǵaıyr keń dalamyzda agrarlyq sala sheshýshi orynǵa suranyp-aq tur. Jeriniń keńdigi jóninen álem elderiniń arasynda 9-oryn alsa da, halqynyń sany jóninen 64-oryndaǵy Qazaqstannyń iri agrarlyq-ındýstrııalyq memleketterdiń qataryna kirýge múmkindigi bar. Iаǵnı el ekonomıkasynyń basym salasy aýyl sharýashylyǵy bolýy tıis. Jalpy, aýyl sharýashylyǵy joǵary ekonomıkalyq áleýeti men múmkindigi mol, udaıy óndiristik jáne áleýmettik mándi negizgi salanyń biri sanalady. Qazirgi kezde aýylda Qazaqstan halqynyń 40,8 paıyzy, ekonomıkalyq belsendi halyqtyń úshten bir bóligi turady. Oǵan qosa, aýyl sharýashylyǵy – qazaq halqy úshin dástúrli atakásip.
Prezıdentimiz aýyl sharýashylyǵyn damytýdy Qazaqstannyń strategııalyq maqsaty retinde aıqyndap, Eýrazııa qurlyǵyndaǵy basty agrarlyq ortalyqtyń birine aınalý mindetin qoıdy.
О́tken ǵasyrda Qazaqstannyń dúrildegen aýyl sharýashylyǵy táýelsizdik jyldary quldyrap ketkeni tarıhı shyndyq. 1990-jyldardyń basynda burynǵy keńestik sharýashylyq júıesiniń buzylýy, jańa naryqtyq qatynastar men qurylymdardyń tolyq qalyptasyp úlgermeýi, sharýa-ekonomıkalyq baılanystardyń úzilýi men basqa da kóptegen faktorlarǵa baılanysty otandyq aýyl sharýashylyǵy daǵdarysqa uryndy. Tórt túlik maldyń sany birneshe ese azaıyp, egictik kólemi de edáýir qysqaryp ketti. Aýyldardy jappaı jumyssyzdyq jaılap, aýyl halqy qalalarǵa qonys aýdara bastady. Iаǵnı aýyl sharýashylyǵy sanaýly jyldardyń ishinde-aq buryn qol jetkizgen áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishteriniń kóbinen aıyrylyp, turalap qaldy.
«Resýrstardyń qarǵysy» uǵymyn ǵylymı aınalysqa endirgen Rıchard Aýtıdiń aıtýynsha, qonystanyp otyrǵan atamekeniniń asty-ústi tabıǵı en baılyqqa toly bolǵanymen, bıleýshileri qolda bardy uqsatyp ıgere almasa, ondaı el «resýrstardyń qarǵysyna» ushyraıdy. R.Aýtı «Resýrsqa táýeldi elderdegi turaqty damý: resýrstyq qarǵystyń problemasy» atty eńbeginde ekonomıkasy mıneraldy resýrstarǵa táýeldi memleketterdi salystyryp zerttegen. Ol Brazılııa, Meksıka sııaqty jeri keń, qazba baılyqtary mol, halqynyń sany da kóp elderdi Taıvan, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr sııaqty tabıǵı resýrstary az eldermen salystyryp, damýyndaǵy aıyrmashylyqtaryn kórsetýge tyrysqan. Osy arqyly taýar óndirisi, jańa tehnologııalardy damytý, týrızm men erkin saýda jasaýdy durys jolǵa qoıý, bilim berý men densaýlyq saqtaýdy, qurylys pen aýyl sharýashylyǵyn jańasha órkendetýden túsetin tabys tabıǵı qazba baılyqtardy shıkizat kúıinde satýmen salystyrǵanda áldeqaıda kóp tabys ákeletinine kózi jetedi. Tipten shıkizat satýshy elder ózderi satqan shıkizattan óndirilgen taýarlardy birneshe ese qymbat baǵamen qaıta satyp alyp tutynatynyn kórsetedi. Sondyqtan Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev usynyp otyrǵan jańa ekonomıkalyq úlgi óte ózekti, otandyq ekonomıkany shıkizatqa táýeldilikten aryltý men ártaraptandyrýǵa serpin beretin tyń qadam.
Bul turǵyda Prezıdentimiz aýyl sharýashylyǵy salasynda iri kompanııalar kóbirek bolsa, naqty serpilis jasaýǵa bolady, eksportty ulǵaıta otyryp, ishki naryqty da ustap tura alatyn jaǵdaıda bolamyz deýi qısyndy. Orta jáne shaǵyn sharýa qojalyqtarynyń qoly qysqa, olar agroónerkásiptik keshen retinde qyzmet etýge qaýqarsyz. Sondyqtan otandyq agrofırmalardyń iri kompanııalar qataryna kirýi, ózara tıimdi sharttar negizinde halyqaralyq korporasııalardy belsendi túrde tartý arqyly et, sút, astyq ónimderin tereń óńdeý jáne óndiristik jylyjaı sharýashylyqtaryn damytý sııaqty elimiz úshin bolashaǵy zor baǵyttarǵa basymdyq bergen abzal.
Sonymen qatar mynadaı mindetter de sheshimin tabýy qajet:
– aýyl sharýashylyǵynda jaǵymdy ınvestısııalyq ahýal jasaýǵa baǵyttalǵan keshendi is-sharalardy júzege asyrý;
– qysqa merzimde kapıtal quıylýyna jáne ınvestısııalyq jobalardyń iske asyrylýynda ony utymdy paıdalanýǵa qajetti ınfraqurylym qurý, aýyl sharýashylyǵynyń erekshelikterin eskeretin jetilgen ınvestısııalyq jobalar jasaý;
– tarıhı tájirıbede óziniń tıimdiligin kórsetken aýylsharýashylyq kooperasııalary men memleket kómegimen mashına-traktor stansalaryn naryqtyq qatynastarǵa saı beıimdep quryp, qaıta jańǵyrtý;
– aýyl sharýashylyǵyna aralas josparly-naryqtyq qatynasty qatar engizý.
Jeriniń jalpy aýmaǵy – 2,7 mıllıon sharshy shaqyrym, ókinishke qaraı, onyń basym bóligi aýyl sharýashylyǵyna jaramaıtyn shól, shóleıtti, taqyr jáne sortań jerler. Sý resýrsy – elimizdegi ózekti máselelerdiń biri. Sondyqtan sý sharýashylyǵyn retteý men damytý asa mańyzdy. Buryn óz aldyna derbes mınıstrlik bolǵan sý sharýashylyǵy salasy «bıýdjettik qarajatty únemdeý», «ońtaılandyrý», «ákimshilik reforma» sııaqty túrli jeleýlermen usaqtalyp, birneshe mınıstrliktiń quramyna bólshektelip enip ketken bolatyn.
Agroónerkásiptik keshendi damytý – Qazaqstannyń ekonomıkalyq saıasatynyń negizgi basymdyqtarynyń biri. Bul – bir jaǵynan, bos jatqan aýylsharýashylyq jerlerin, iske asyrylmaǵan óndiristik qýattardy utymdy paıdalaný, ishki naryq pen álemdik naryqtardaǵy suranysty qanaǵattandyrý degen sóz. Ekinshi jaǵynan, agroónerkásipti jetildirý, aýylsharýashylyq ónimderin óńdeý, otandyq taýar óndirýshilerdi, onyń ishinde aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerdi qoldaý myńdaǵan jumys oryndaryn ashýǵa kómektesedi. Al Qazaqstan halqynyń jartysyna jýyǵy aýyldyq jerlerde turatynyn eskersek, bul kóptegen mańyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdiń sheshilýine yqpal eteri sózsiz.
Seıilbek MUSATAEV,
saıası ǵylymdar doktory
ALMATY