Álihan tóre jáne zamana shyndyǵy

Tuǵyrly tulǵalar týraly jazý, shyny kerek, óte qurmetti, jaýap­ty ári kúrdeli mindet ekeni belgili. Biz osy nıetpen óz dáýiriniń ǵana emes, búgingi urpaqqa úlgi bolatyn tulǵanyń biri atanǵan Álihan tóre Shákirqojauly týraly, ol kisiniń ómiri, kúreskerlik joly men ǵumyrynyń sońǵy jyldary atqarǵan shyǵarmashylyq qyz­met­teri jóninde qazaq oqyr­man­daryna baıandap berýdi maqsat ettik.

Álihan tóre Soǵýnıı Shákir­qojauly 1885 jyly 21 naýryzda Túrkistan ólkesiniń Toqmaq sha­harynda ózbek otbasynda dú­nıege keledi. Úzdiksiz oqý men úı­rený, alǵa umtylýdyń arqasynda ol óz zamanynyń tereń bilimge ıe ǵula­masy dárejesine jetti.

Ázelden taǵdyr barsha zaman­nyń uly kóshbasshylaryna tuzaq tastaıdy. Keńestik júıeniń jón-josyqsyzdyǵyna qarsylyq kór­setýshi musylmandardyń azattyǵy jolyndaǵy qaıratkerlik qyzmeti synǵa iline bastaǵan soń, 30-jyl­darda Álihan tóre otbasymen Qy­taıǵa ótip ketedi. Sol tusta bul elde de jaǵdaı máz emes edi. Aqy­rynda 1937 jyly Álihan tóreni ómir boıy túrme jazasyna kesedi. Alaıda 1941 jyly Jaratqannyń járdemimen túrmeden bosap, «Bos­tandyq qoǵamyna» basshylyq ja­­saıdy. Sonymen Shyńjań ól­ke­sinde azattyq qozǵalysy bas­talyp, aqyrynda «Azat Shy­ǵys Túrkistan» respýblıkasy qu­ry­lady. Bul 1944 jylǵy kó­te­rilistiń nátıjesi edi.

Chan Kaı Shı jáne gomından­shylardyń júz myńǵa jýyq ás­kerine qarsy soǵysta jeńgen ult­­­­tyq áskerdiń bas qolbasshysy Áli­­han tórege marshal áskerı sheni berilip, Shyǵys Túrkistan Res­pýb­lıkasynyń birinshi prezı­denti bolyp saılanady.

Sonymen О́zbekstannan aýma­ǵy úsh ese úlken aımaqta taǵy bir ıslam memleketi ómirge keledi. Belgili memleket jáne qoǵam qaı­­ratkeri, ǵalym Muhtar Qul-Mu­hammed «Kıeli áýlet» atty ki­ta­bynda: «Res­mı túrde 1944 jyldyń 22 qa­rashasynda táýelsiz Shyǵys Túr­kistan Respýblıkasy jarııalanyp, onyń alǵashqy prezıdenti bolyp «Álıhan tóre» degen atpen tanylǵan tashkenttik ózbek Alıhan Shakırhodjaev saılandy. 1945 jyldyń 5 qańtarynda Shyǵys Túrkistan halyqtarynyń sezinde respýblıkanyń saıası deklarasııasy qabyldandy. Onda jańa qurylǵan memleket ózin álemniń barlyq elderimen, ásirese keńes odaǵymen dos retinde jarııa­lady», dep jazǵany bar.

Álem kartasynda jańa mem­lekettiń paıda bolýy, shyny kerek, keńes odaǵynyń basshylaryna múlde unaǵan joq. Stalınniń buıryǵymen Álihan tóreni kelis­sózge shaqyrý syltaýymen urlap áketedi. Otyz myń áskeri jáne mıllıondaǵan musylman halqy muńaıyp qala beredi. Bul jaǵdaı 1946 jyldyń 28 maýsymynda bolǵan edi. Jańa, jas memleket basshysy Álihan tóre Shákirqojauly Tashkentke jetkiziledi. Álihan tóre Tashkenttegi О́zbekstan KP Ortalyq Komıtetiniń baǵyna ornalastyryldy. Oǵan kúndiz-túni bas-kóz bolyp turý О́zbekstan kom­mýnısteriniń jetekshisi Ýsman Iýsýpovqa tikeleı mindetteldi. Sonymen taqýalyqtyń shyńyna shyqqan Álihan tóre saıasattan bas tartty.

Otyz jyl boıyna úı qama­ǵynda otyrý degenińiz azaptyń azaby ǵoı. Jan-dili qaıǵy-qa­siretke toly bul adam óziniń sa­byrlyǵymen qıyndyqtarǵa shydap, izgi maq­satynan bir sátke de aınymaıdy. Álihan tóre Tashkentte ótkizgen otyz jyl ómirinde óz otan­­dastarymen túrki tektes ult ókilderiniń aldaǵy ǵumyrynda rýhanı serik ári baılyq bolatyn, sol kezge deıin beımálim týyndylardy jaryqqa shyǵarý úshin beıneti aýyr tirlikke qulash urdy. Atap aıtý kerek, Álihan tóre Herman Vamberıdiń «Buhara nemese Maýrennahr tarıhy» kitabyn, Ahmad Donıshtiń «Navodırýl Vaqoe» shyǵarmasyn jáne Davrısh Alı Chagııdiń «Mýzyka» rısalasyn parsy tilinen tárjimalady. Sonymen qatar «Temir erejesi» shyǵarmasyn eski parsy tilinen aýdaryp, sol kezdegi «Gúlistan» jýrnalynda bastyrǵanyn (1967) aıta ketý kerek. Osy tamasha týyn­­­dynyń jaryqqa shyǵýy myń­da­ǵan oqyrmandy qýantsa, al bılik basyndaǵy bireýler Álihan tórege qarsy shabýylǵa shyqty. Jýrnaldyń bas redaktorymen birge Ortalyq Komıtette qyzmet isteıtin jaýapty azamattar da jazasyz qalǵan joq, jumystarynan bosatyldy. Álihan tóre Ámir Te­mirdi ózbek halqyna «tiriltip» berip ketti.

Osy oraıda esimizge túrik hal­qynyń uly shaıyry Júnis Emreniń: «Jolǵa shyq, joldan shyqpa» degen danyshpandyq eki aýyz óleń sózi orala beredi. Demek ótken babalar ustanǵan jol adas­tyrmaıdy eken deımiz. Álihan tóreniń álgi «Temir erejesi» kitap bolyp basylyp shyqty. Shyǵarma búgingi ózbek tiline laıyqtalyp, aýdarmashynyń janyna taǵy bir qalamgerdiń aty-jónin qosyp, «Álihan tóreniń aýdarmasy sapasyz, qateleri kóp, sóıtip, qaıtadan tárjimalandy» dep bir professor kirispe jazǵan. Sodan kelesi jyly ǵulamaǵa arnalǵan respýblıkalyq jı­ynda uly ustazdyń bir shá­kirti: «Ustazdyń dańq atyna min­gesipsiz, biraq ol kisini qaralap, synaýǵa sizge kim quqyq berdi, uly­lardyń kemshiligin izdeý úshin eń bolmasa solardyń dárejesine jaqyn bolý kerek», degende úlken zalda qozǵalys paıda boldy. Al el ardaq tutqan uly ustazdy sy­naǵan professordyń qandaı kúı keshkenin oqyrman ózi baǵalar.

«Árbir memleket basshysy, patshasy eger «Temir erejesinen» tolyq habardar bolsa ári soǵan laıyq amal qylsa, ol eń ádil, eń qudiretti jáne jeńilmes meml­e­kettiń patshasy bolmaq», degen eken Álihan tóre. Demek uly qol­basshynyń erejesin tereń, túsinip oqyǵan, sodan keıin osyndaı oı túıgen Álihan tóreniń myna sózi el bıleıtin tulǵalar úshin taptyrmaıtyn aqyl ekeni daýsyz.

Álihan tóre talantynyń taǵy bir erekshe qyry – emshilik qasıeti. Daýasyz dert – rak aýrýyna shal­dyqqandardy da emdegen. Keńes medısınasynda qolǵa alynbaǵan seksopatalogııa pániniń de naǵyz bilgiri edi. Uly bilimdar atanyń qalamynan birneshe kitap týdy. Biz bul jerde osy eńbekterdiń medısına salasyna arnalǵanyn atap ótpekpiz. Bul eńbekterde eki júz­ge tarta aýrý túri týraly baıan eti­ledi. Ári emdeý joldary jazylady.

Dańqty saıası qaıratker, óz ota­nyn sheksiz súıgen azamat Áli­han tóre aınalasy 4-5 jyl ishinde «Túrkistan qaıǵysy» atty tarıhı pýblısıstıkalyq shyǵarma jazyp, oqyrmandaryna usyndy.

Qaıratker qalamynan týǵan «Muhammedtiń tarıhy» kitaby jazylyp bitkenshe onyń qanshama qıyndyqqa tap kelgeni týraly osy teńdessiz eńbektiń jazylý barysynda basy-qasynda bolǵan balalarynyń aıtary kóp. Jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt ishinde, ıaǵnı dindarlar qýǵynda bolǵan kezeńde ol kisi bul baǵasyz eńbekti zaman talabyna laıyqtap, keleshek urpaqqa jetkizip berý úshin birneshe jyl jer astynda otyryp jazǵan. Jazylǵan qol­jazbalardy kerek bolsa un sa­lynǵan qaptarda saqtaǵan. Jer­tólede otyryp ja­zylǵan dúnıe ýaqyty kelip ja­ryqqa shyq­ty. Bul tarıhı kórkem týyndy ót­ken ǵasyrdaǵy qadaý-qa­daý shy­ǵarmalardyń biri sanalady.

Ataǵa qyzmet etýdi ómir­lik maq­sat etken uly Muhamme­dıar­han­tóreniń mamandyǵy dáriger bolatyn. Álihan tóreniń súıikti perzenti Muhammedarhantóre kún demeı, tún demeı atasynyń jaz­ǵandaryn aq qaǵazǵa kóshiretin edi. Husnı hatpen óte sulý etip jazatyn. Bala kezinen ata tárbıesin alǵan ol da tereń bilimdi azamat bolǵan. Taǵdyr oǵan nebári 46 jyl ómir syılady. Shyǵarmanyń ekinshi jartysyn qaıta kóshirýde kitap ıesiniń ózine shyn berilgen ǵalym dárejesine jetken shákirt­te­riniń biri Abdýlazız qary Mah­mýdov hazire­tiniń eńbegi de ólsheý­siz edi.

Álihan tóreniń «Túrkistan qaıǵysy» atty kitaby da – oqyrman tarapynan asa joǵary baǵa alǵan tamasha tarıhı eńbekterdiń biri. Jasy ulǵaıǵan shaǵynda ótken ómir joldarynan syr shertken ǵulama eshqandaı boıamasy joq zaman sýretterin ashyq baıandady. Atalǵan kitapta mynadaı jaqsy pikir men oı-tolǵam bar: «Maqsat etken nársege ıe bolý úshin ár ult­tyń barlyq quqyǵy sol ult­tyń óz qolynda bolýy shart».

Álihan tóre Shákirqojauly –  shyn maǵynasynda ǵalym bolyp, medısına, fılosofııa, geologııa, tarıh, matematıka pánderiniń je­tekshi ǵalymdaryna, professor, akademıkterge ustazdyq etken kisi. Olaı bolsa, ne sebepti bas­pasózde onyń aty atalmaǵan? Shyn­dyǵynda, keńes ókimeti bul kisiniń atyn baspasózde ataýǵa qoryqqan, yqylasty bolmaǵan.

Mynandaı bir qyzyq mysal keltireıik. Birde Sadyqov degen TashMI professory Álihan tóreniń úıine eski zamanda ja­zylǵan qoljazbany kóterip keledi. «Qoljazbany oqyp shyǵýǵa eshkimniń tisi batpaǵan, ıaǵnı saýaty jetpepti, – dep eske alady nemeresi Bahman der Shakır. – Atamyz úsh júz jyl buryn eski parsy tilinde jazylǵan qoljazbanyń medısına taqyrybyna arnalǵan eńbek ekenin aıtyp, aldymen arab tiline, sodan keıin túrki tiline aýdaryp, ıesine qaıtaryp bergeni bar edi. Professor myrza daıyn aýdarmaǵa kirispesóz jazyp, eńbektiń ár jerin bir túrtip, túzetken bolyp, óziniń atynan kitap etip bastyryp shyǵarypty. Osy jaǵdaıdan habardar bolǵan ata shákirtteriniń biri: «Álgi professor qoljazbany úlken broshıýra etip óziniń atynan shyǵarypty. Sizdiń aty-jónińizdi aýyzǵa da almapty», degende atamyz kúlip: «Iá, bárekeldi, kitap etip shyǵaryp pa, qansha dana etip bastyrypty? Halyq oqıtyn bolypty ǵoı, bereke tapsyn», degen eken. Mundaı keńjúrektilik ulylarǵa ǵana jarasady, olardyń myqtylyǵy da osynda.

70-jyldardyń basynda Álihan tóreniń úıine kembaǵaldaý kisi kelip, jaǵdaıyn aıtady. Osy kezde Álihan tóre nemeresimen birge dári daıyndap jatqan eken. Jaǵdaımen kelgen adam dastarqan basynda shaı iship otyrady. Sodan atanyń taǵy bir shákirti kelip, ataǵanym dep, qolyna áldebir qa­ǵazdy ustatyp ketedi. Nemeresine álgi búktelgen qaǵazdy ashtyrǵan ata, ondaǵy eki myń somdy sol kúıi jaǵdaı aıtyp kelgen kisiniń qolyna beredi, «qaryz emes, syılyq» dep shyǵaryp salady.

Ol kisiniń taǵy bir ereksheligi – joǵary mádenıettiligi men sa­ýattylyǵynda. Álihan tóre sóı­legende eń aldymen sabyr saqtap, keıin júzi nurlanyp, erekshe daýyspen áńgimesin bastaıdy eken. Taqyryptan aınymaı, kereksiz sózderdi paıdalanbaıtyn kórinedi. Atanyń súıikti shákirtiniń biri – saryaǵashtyq balalar aqyny, úlken táýip atanǵan, Qudaı degen kisiniń naǵyz ózi Áben Dúısekov degen ókil balasy edi. Áben aǵamen 1998 jyldyń jeltoqsan aıynda Tashkenttegi úlken kitap satatyn dúkenge barýǵa týra keldi. Alla násip etip, Álihan tóreniń «Tarıhı Mýhammadıı» kitabyn, taǵy basqa da kóp ádebı shyǵarmany satyp aldyq. «Tarıhı Mýhammadıı» kitabyn mańdaıyna tıgizip, qýa­nyp jylaǵan Áben aǵa úıine kelgen soń da Álihan tóre týraly kóp áń­gime aıtty. Aqyrynda uly usta­zynyń arýaǵyna baǵyshtap Quran oqydy.

Teńizdeı tereń bilim ıesi atanǵan Álihan tóreniń úıine ataq-dańqyna qanyq bolǵan Tegeran ýnıversıtetiniń eki professory qonaqqa keledi. Meımandar atamen qaı tilde sóılesýdiń ebin tappaı otyryp qalady. Muny baıqaǵan ata qonaqtarǵa qarap: «Menimen musylman tilinde sóı­les­seńizder bola beredi, meıli arab, parsy, túrki tilderinde áńgi­me aıtyńyzdar», deıdi.

Sodan eki professor óz til­de­rinde sóılesedi, al biraq ata mú­­dirmeıdi, áńgime barysynda Áli­han tóre eki professorǵa Ábil­­­qasym Ferdoýsıdiń «Shah­na­ma­syndaǵy» Rústemniń búgingi urpaq­tary eldiń qaısy ýálaıatynda ómir súredi, olardyń sany qansha degen suraq qoıyp, álgilerden jaýap bolmaǵan soń, suraǵyna ózi jaýap beredi. Tegeran ýnıversıtetiniń ǵalymdary atanyń tereń bilimine rıza bolyp, kózderine jas alyp, alǵystaryn aıtady, bastaryn ıedi, múbárak qolyn súıedi, bata suraıdy.

«HH ǵasyrdyń ımam Buharıi» atanǵan Álihan tóre jaıynda, rasyn aıtaıyq, biz­diń qazaq oqyr­mandary, sonyń ishinde zııaly qaýym ókilderiniń birshamasy habarsyz. Al Batys avtorlarynyń alty atasyna deıin tereń biledi, árıne, bul – jaman nárse emes.

Islam dininiń tarıhyn ashyq shyndyqpen, jalyndy júrekpen jazǵan Álihan tóreniń eńbegi ólsheýsiz. Ol kisi 1976 jyly ómir­den ótti. 1985 jyly Tashkentte ótken Álihan tóreniń týǵanyna 100 jyl tolýyna arnalǵan úlken basqosýda ol kisini Shyǵystyń jeti juldyzynyń qataryna qo­syp, segizinshi juldyz dep baǵa be­rilgenin óz qulaǵymyzben estige­nimizdi jasyr­maımyn. Uly ǵulama Naqshbandı áýletimen jal­ǵasatyn Álihan tóreniń tegi Shákir­qoja, Mu­hammedqoja, Mir­nııaz Qojauly bolyp jalǵasady.

On jetinshi ǵasyrdyń birin­shi jartysynda ómir súrgen na­mangandyq uly shaıyr Babarahm Mashrabtyń «Atań razy bolmasa, táýbeń qabyl bolmas seniń» degen jyry barsha musylman balasyna beriletin tárbıeniń bastaýynda turady. Babalar joly, mine, osylaı qaýzaı bersek, tereńnen tamyr tartady. Allanyń nazary túsken jerde bereke, baılyq bolady, tynyshtyq saltanat qurady...

Ázizhan ARTYQOV,

jýrnalıst

Túrkistan oblysy,

Túlkibas aýdany