Alash taqyrybyn keshendi qaraǵanda ult-azattyq qozǵalystyń qazaq halqyn saıası, mádenı, rýhanı damýdyń belgili satysyna kótergenin aıtamyz. Patshalyq otarshyldyq ezgige qarsy kúsh retinde paıda bolǵan Alash qozǵalysy ultty uıystyryp, saıası-azamattyq sanany oıatyp, atamekenniń birtutastyǵyn qorǵaýǵa jol ashty. Sondaı-aq ult tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan qozǵalys qazaq halqynyń týǵan tilin, baba dinin, ulttyq bolmysyn saqtaýǵa septesti.
Alash qaıratkerleriniń ultty oıatyp, aǵartý maqsatynda qolǵa alǵan jemisti eńbeginiń ishinde jazǵan oqýlyqtary men oqý quraldaryn erekshe ataımyz. Qaı zamanda bolsa da, ulttyń rýhanı damýy saýat ashýda, oqý-bilimde ekenin jaqsy túsingen Alash bilimpazdary kúrdeli tarıhı kezeńde oqý-aǵartý baǵytyndaǵy eńbekterdi nasıhattaýdy, aýdarýdy, keıin ózderi de oqý quraldary men oqýlyqtardy jazyp daıarlaýdy maqsatty túrde qolǵa aldy.
HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda qazaq tilinde jaryq kórgen oqýlyqtar, oqý quraldary týraly birqatar derek saqtalǵan. Ádebıet zertteýshisi T.Ákim kórsetilgen tarıhı kezeńde qazaq tilinde mynadaı oqýlyqtardyń jaryq kórgenin jetkizdi: Y.Altynsarın «Qazaq hrestomatııasy» (1879), «Maktýbat» (1899); Qashafýddın Shahmardanuly «Kel, balalar, oqylyq» (1898), «Minez» (1898); A.Jandybaev «Jas ǵumyrym» (1907); M.Káshimov «Ádep» (1907), «Aqyl kitaby» (1908); Ǵ.Múshtaq «Týmysh» (1911); «Ǵalııa» medresesinde oqıtyn shákirtterdiń qurastyrǵan oqýlyǵy «Álippe ıakı tóte jazý» (1911); S.Kóbeev «Úlgili bala» (1912); K.Syrǵalın «О́nege», «Qazaq balalaryna járdem» (1913); A.Mametuly «Ábrııat» (1916); Ishanǵalı Beısenuly «Qazaqsha durys jazý qaǵıdalary» (1914); Muhamedjan Dıberdıev «Qazaq balalaryna qyraǵat kitaby» (1910); Muhametoraz Nurbaev «Qazaqsha álippe» (1910); Zaqarııa Erǵalıuly «Qazaq álippesi» (1910).
Alashtanýshy ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory S.Smaǵulovanyń «Ult zııalylarynyń baspa isindegi róli jáne oqýlyqtary» atty maqalasynda qazaq jerinde oqýlyq daıarlaý isiniń tarıhy baıandalyp, bul jumystyń patshalyq Reseı kezinde qolǵa alynǵany, musylmansha oqýdyń ornyn oryssha bilim alý júıesiniń almastyrý jaǵdaıy, onyń astaryndaǵy tarıhı, saıası-áleýmettik jaǵdaıattardyń sebebi kórsetiledi. Maqalada patsha zamanynda jaryq kórgen aǵartýshylyq mazmundaǵy oqý quraldary men oqýlyqtardyń ishinde myna eńbekter atalady: «1917 jylǵy Aqpan tóńkerisine deıingi aralyqta qazaq mektepterine, medreselerine arnalyp jádıttik baǵytta birneshe oqý kitaptary men oqý quraldary basylyp shyqqan. Bul rette biz Ǵabdolkárim Májıtovtiń «Qazaq shákirtterine hádııasyn» (1910), Muhammedoraz Nurbaıulynyń «Ýsýl saýtııa tártibinde qazaqsha álippesin» (1910), «Kórgendi bala, úlgili ana» oqýǵa daıyn bolǵan qazaq jáne qyrǵyz bastaýysh balalaryna arnalǵan oqý kitabyn (1911), S.Kóbeevtiń «Úlgili bala» qazaqsha oqý kitabyn (1916), Ahmet Baıtursynulynyń «Oqý quralyn» (1912), «Til quralyn» (1914-1916 jyldary), «Álipbıin» (1912), Mustaqym Maldybaevtyń «Qazaqsha eń jańa álippesin (tóte jazý)» (1912) jáne «Qazaqsha oqý kitabyn» (1912), Kenjeǵalı Ǵabdolla Serǵalıdiń qurastyrýymen shyqqan «Qazaq balalaryna járdem: Qazaqsha álippe kitaby» (1913) men «О́nege ıakı namýne: Qazaqsha kıraat kitaby. Birinshi ıbtıda-ı qazaq balalaryna» (1913), Mirjaqyp Dýlatulynyń «Bastaýysh mektepte ekinshi jyl oqylatyn esep quralyn» (1914), Ishanǵalı Beısenulynyń «Qazaqsha durys jazý qaǵıdalaryn» (1914) jáne taǵy da basqa oqýlyqtar men oqý quraldaryn ataýymyzǵa bolady».
Atalǵan oqý quraldary negizinen álippe, saýat ashý mazmunynda basylǵanyn baıqaımyz. M.Dýlatulynyń «Bastaýysh mektepte ekinshi jyl oqylatyn esep quralynan» basqasy oqýǵa, jazýǵa úıretetin saýat ashatyn kitaptar ekenin kóremiz. Demek, HH ǵasyrdyń basynda qazaq halqynyń eń zárý máselesiniń biri eldiń saýatyn ashý, ony oqýǵa beıimdeý bolǵan.
Qazaqtyń aǵartýshy-pedagogi Y.Altynsarınniń 1879 jyly kırıll qarpinde jaryq kórgen «Qazaq hrestomatııasy» ult tarıhyndaǵy jańa mazmunda jazylǵan alǵashqy oqý-ádistemelik eńbek retinde baǵalanady. L.N.Tolstoıdyń «Álippe jáne oqý quralyn», D.I.Tıhomırovtyń «Grammatıkanyń qarapaıym kýrsyn», K.D.Ýshınskııdiń «Balalar dúnıesin» qazaq balasyna oqý quraly retinde usynyp, mıssıonerlik jolda júrgen orys ǵalymdarynyń pıǵylyn áýelde ańǵarmaı, ultyna rııasyz qyzmet istegen aǵartýshynyń esimin qazaqqa týǵan tilinde alǵash tanystyrǵan – oqymysty, keıin Ult keńesi – Alashorda úkimetiniń múshesi bolǵan Otynshy Áljanuly (1872-1918). O.Áljanuly «Dala ýálaıatynyń gazetinde» jaryq kórgen «Qazaqtarǵa paıdaly kitaptar» atty maqalasynda (1894 jyl, №39) jańa eńbektiń maqsaty – oqyrman qaýymdy orys tilin úıretetin, qazaqtar úshin paıdaly kitappen tanystyrý dep kórsetti. Maqala «Orynborda ýchebnyı okrýgtegi orystardan zaty bólek... gospodın Katarınskıı» dep bastalady. «Orystardan zaty bólek» degen sóz maqalanyń oryssha jaryq kórgen nusqasynda berilmegen. Orynbor qalasynda Katarınskıı degen adam qazaq moldalarymen birigip, «Jazýǵa úıretetuǵyn kitap» jáne «Orys tiliniń áýelgi oqıtuǵyn bólimi» atty eńbekter shyǵarǵan. Kitapty avtor qazaq arasyna orys ǵylymyn jaıyp, qazaqtarǵa orys tilin, orystarǵa qazaq tilin úırenýge birden-bir oqýlyq dep baǵalady. Kitaptardyń qundylyǵy – sózderi orys árpimen jazylǵan. 70-jyldardyń ishinde ataqty bolǵan Altynsarın qazaq kitaptaryn orys árpimen shyǵaryp edi dep qazaq halqynyń tuńǵysh aǵartýshysyn aýyzǵa alyp, zamany qajet etken progresshil ıdeıany qozǵaıdy. «Olaı aıtpasaq ta, bul kitaptardyń jaqsylyǵy, Altynsarınniń aıtýynsha, qazaq kitaptaryn tolyqtyratuǵyn arab hám noǵaı sózderinen qazaq tilin tazalaýǵa úmit etedi. Gospodın Katarınskıı kitaptarynyń tili anyq, ońaı, túzý. Bulardyń ishinde qazaq, noǵaıdyń kitaptaryndaǵy anyq bolmaı jazylǵan sózder tipti joq», dep kórsetedi.
Bul jerde aıtaıyn degeni – eger qazaq sózderi orys árpimen jazylsa, tilde qaptap ketken arab, parsy, noǵaı sózderine tosqaýyl bolady, qazaq tili tazalanar ma degen oı. Osy kúni bul máseleni ádebı til dep atap, tildik normaǵa týra sondaı talap qoıamyz. Kitaptardyń tili anyq, ońaı, túzý degeni de qyzyǵýshylyq týǵyzbaı qoımaıdy. Mysal retinde alynyp, ádet, ǵıbadat úshin jazylǵan kishkentaı áńgimelerdiń baryn aıtqany kitaptyń tárbıelik maqsatyn kórsetkeni. Sol ýaqytta jaryq kórgen Neklıýdov degen adamnyń aty ataqty bolsa da, bir jaqsy nársesi joq, uǵymsyz kitabymen salystyra kelip, «Bul kitaptyń jaqsylyǵy hám arzandylyǵy, bizdiń oıymyzsha, qazaqtardyń ǵylym úırenýin durys kórgen kisilerdiń hám qazaqsha ıakı bolmasa tilin úırenem degen adamnyń kóńilin bursa kerek», dep oıyn tujyrymdaıdy. Maqalada kóterilgen másele – qazaqqa qajetti kitapty nasıhattaý.
HIH ǵasyrdyń sońynda jaryq kóre bastaǵan qazaq baspasóziniń alǵashqy qarlyǵashynyń biri «Dala ýálaıatynyń gazetindegi» Alash qozǵalysynyń kórnekti qaıratkeri O.Áljanulynyń maqalasynda ultqa qajetti oqýlyq máselesi kóteriledi. Mektepke kerek oqý quraly orys tilinen aýdarma arqyly jasalǵany quptalady. Kitaptyń orys qarpimen shyqqany maqul sanalady. Sonymyn qatar Alash qaıratkeriniń maqalasynan búgingi shyndyqpen sabaqtasatyn jaǵdaıdy baıqaımyz. Osy kúni bizdiń qoǵam qazaq tili úshin orys qarpinen bas tartyp, latynǵa aýysý jaǵdaıynda turǵan kezde HIH ǵasyrda da alfavıt aýystyrýdyń saıası-áleýmettik, rýhanı-aǵartýshylyq astary bolǵanyn ańǵaramyz. Alash qaıratkeri maqul kórgen orys alfavıtinen biz búgin elimiz ben ultymyzdyń bolashaǵy úshin sanaly túrde latynǵa kóshkenimiz durys degen pikirdemiz.
Alash oqýlyqtary taqyryby alashtanýshy ǵalymdardyń, sala boıynsha izdenýshi mamandardyń maqalalarynda, jeke zertteýlerinde, ensıklopedııalyq jınaqtarda, anyqtamalyqtarda birshama qarastyryldy. Alash termınologııasy týraly qundy ǵylymı zertteý jazǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory Sh.Qurmanbaıulynyń bul taqyrypty tereń zerttegen. Ǵalymnyń «Alash jáne termıntaný» atty monografııasynda ult zııalylarynyń oqýlyq jazý tarıhy, ásirese termın jasaý isi jan-jaqty taldandy. Alashtanýshy ǵalymdar E.Tileshov pen D.Qamzabekulynyń «Alash qozǵalysy» ensıklopedııalyq anyqtamalyǵynda «Alash oqýlyqtary» atty jeke taqyryp berilgen. Onda 1911 jyldan bastap Alash qaıratkerleri qýǵyn-súrginge ushyraǵan otyzynshy jyldardyń sońyna deıingi aralyqta jazylǵan oqýlyqtardyń kóbi kórsetildi. Tarıh ǵylymdarynyń doktory H.Ábjanov «Alash jáne kitap álemi» atty maqalasynda Alash qaıratkerleriniń qalamynan týǵan kitaptardy jazylý maqsatyna, mazmunyna, janrlyq-qurylymdyq sıpatyna baılanysty birneshe topqa bólip, bylaısha júıeledi: «Alash zııalylarynyń kitap isindegi ǵylymı-tájirıbelik murasyn, paıym-tujyrymdaryn, qyzmetin áldeneshe salaǵa jikteýge bolady. Olar: 1. О́zderiniń qalamynan týǵan, jaryqqa shyqqan tól týyndylary; 2. Qazaqsha nemese basqa tilde jarııalanǵan kitaptardy tanystyrýy, jarnamalaýy; 3. Resenzııalary; 4.Taıaý-alys elderde jaryq kórgen kitaptardy qazaq tiline aýdarýy; 5. Kitap shyǵarý isiniń erejeleri men talaptaryn tııanaqtaýy; 6.Kitap avtory týraly oı-pikirin bildirý, málimet taratý; 7.Kitaptyń qazaq taǵdyryndaǵy, ulttyq til men kodty saqtaýdaǵy, t.b. mıssııasyn ashýy».
Alash bilimpazdarynyń tól týyndylary, aýdarmalary, resenzııalary, kitap avtorlary týraly oı-pikiri dep salalanǵan eńbekterdiń ishinde halyqtyń saýatyn ashýǵa baǵyttalǵan oqýlyqtar men oqý quraldarynyń orny bólek ekenin atap ótken jón. Qolyna qalam alǵan Alash zııalysy kúrdeli tarıhı kezeńde qaıratkerlik kúrestiń ortasynda júrip, kórkem shyǵarma jazýmen, baspa isin uıymdastyrýmen, gazet pen jýrnalǵa maqala basýmen, sondaı-aq eldiń saýatyn ashýdy kózdegen aǵartýshylyq jumyspen qatar aınalysty. Ámbebap qyzmet atqarǵan olardyń jazǵan oqý quraldaryn keshendi zertteý isi elimiz táýelsizdik alǵan kezeńde qolǵa alyna bastady.
Halyq aǵartý komıssary A.Baıtursynulynyń tóraǵalyǵymen 1921 jyldyń 31 qańtarynda Orynbor qalasynda qazaq bilimpazdarynyń májilisi ótti. Jıynda qaralǵan basty másele birinshi hám ekinshi býyn mektepter úshin oqýlyq daıarlaý isi boldy. Májiliske Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Eldes Omaruly, Haıretdın Bolǵanbaı, Smaǵul Sadýaqasuly, Faızolla Ǵalymjanuly, Bıahmet Sársenuly, Júsipbek Aımaýytuly, Sadýaqas Seıfollauly, Sabyr Aıtqojauly jáne basqa azamattar qatysty. Qorytyndysynda belgili pánder boıynsha tómendegi azamattar shuǵyl arada oqýlyq daıarlaýǵa tartylýy kerektigi kórsetildi: Arıfmetıka – M.Turǵanbaıuly (t); Geometrııa – B.Sársenuly (t); Estestvoznanıe – E.Omaruly, Q.Kemeńgeruly (t); Fızıka – Ǵalymjanuly; Geografııa – Á.Bókeıhan; Qazaq-qyrǵyz tarıhy – M.Jumabaı (t); Jalpy tarıh – H.Bolǵanbaı; Mektepte gıgıena – J.Tileýlın; Algebra (bastaýysh) – E.Omaruly; Pedagogıka – M.Jumabaı; Dıdaktıka – J.Aımaýytuly; Hrestomatııa – S.Seıfýllın, J.Aımaýytuly; Qazaq tiliniń ahýaly – A.Baıtursynuly; Teorııa slovestnostı – M.Jumabaı (t). Bul arada (t) dep berilgeni – tárjime arqyly ázirlenetin oqýlyqtar.
Tarıhı derekte qazaq zııalylary oqý quraldaryn jazyp, tárjimelep, 1921 jylǵy maýsymnyń birine deıin bitirý kerektigi, kitaptardyń keler oqý jylynyń basynda daıar bolyp turýy, ony jazatyn azamattar aıyna eki ret jınalyp, jumystarynyń mán-jaıyn baıandap otyrý qajettigi týraly A.Baıtursynuly qol qoıǵan sheshim bar. Alasapyran ýaqytta oqýlyq daıarlaý isine Á.Bókeıhan (astronomııa, dúnıe qurylysy, aýyl sharýashylyǵy), A.Baıtursynuly (til bilimi, ádebıettaný, mádenıettaný), M.Dýlatuly (esep quraly), J.Aımaýytuly (psıhologııa, tárbıege jetekshi), H.Dosmuhameduly (tabıǵattaný, bıologııa, janýarlar álemi, aýyz ádebıeti), Á.Ermekuly (matematıka), E.Omaruly (til bilimi, esep quraly, ádisteme, fızıka), M.Joldybaıuly (til bilimi), S.Qojanuly (matematıka), M.Jumabaı (pedagogıka), J.Kúderiuly (tarıh, botanıka, aýyl sharýashylyǵy), T.Shonanuly (qazaq tili, tarıh), Q.Kemeńgeruly (tarıh, til bilimi, aýyl sharýashylyǵy, hımııa), M.Áýezov (ádebıet, jer jaratylysy), A.Baıtasuly (janýarlar álemi), M.Esboluly (mádenıet), J.Tileýlın (medısına, gıgıena), B.Sársenuly (fızıka), H.Bolǵanbaı (tarıh), S.Sadýaqasuly (tarıh, ádebıet) sekildi qazaq oqyǵandary jumyldyryldy.
Alash oqymystylary saıası kúreste alǵashqy ult basylymdaryn, rýhanııat oryndaryn uıymdastyra júrip qoǵamdyq-gýmanıtarlyq, dúnııaýı pánder boıynsha oqýlyqtar men oqý-ádistemelik eńbekterdi jazyp qaldyrdy. Qýǵyn-súrginge ushyrap, eńbegi men esimi ondaǵan jyldarǵa mansuqtalsa da, olar qazaq ǵylymynyń irgetasyn qalady. Sol arqyly otandyq ádisteme, pedagogıka, kóptegen ǵylym salalary boıynsha ult tilinde alǵashqy termın úlgilerin týdyryp, qazaq tiliniń ǵylym tili bolýynyń negizin qalady. Eger Alash dáýirine deıin qazaq tili aýyzeki sóıleý jáne ádebı til retinde ǵana qyzmet atqaryp kelse, endigi kezekte ol baspasóz tili, resmı qujat tili jáne ǵylym tili bolyp qalyptasty. Qazaq tilinde ǵylymı eńbek, oqý quraly, oqýlyq jazylyp, onyń fýnksıonaldyq qyzmet kórsetý aıasy keńeıdi.
Alash jáne oqýlyqtar taqyrybynyń búgingi qoǵamdaǵy mańyzdylyǵyn kótere otyryp, qazaq zııalylarynyń qıyn-qystaý zamanda tanytqan qajyrly eńbeginiń praktıkalyq máni men ónegeli joly bar ekenin kóremiz. Atalǵan taqyrypty tereń zertteý keregin uǵynyp, mynadaı tujyrym jasaýǵa bolady. Alash qaıratkerleri HIH ǵasyr sońynan bastap qazaq ultyn oqý-aǵartýǵa úndegen orys ǵalymdarynyń oqý-ádistemelik eńbekterin ult múddesi turǵysynan nasıhattady; HH ǵasyr basynda dinı-aǵartýshylyq sıpatta jáne jańa oqý tártibine laıyqty «Paıǵambar zamany», «Álippe», «Oqý quraly», «Esep quraly» syndy oqý-ádistemelik eńbekterdi jazdy; Alashtyń rýhanı kósemi A.Baıtursynulynyń uıymdastyrýymen HH ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynyń basynan bastap mektepke qajet tárjime jáne avtorlyq oqýlyqtar, oqý quraldary baspaǵa daıyndaldy. Olardyń kóbi Alash qaıratkerleri qýǵyn-súrginge ushyraǵanǵa deıin jaryq kórip úlgerdi; Alash dáýirinen jetken túrli ǵylym salalary boıynsha termınder bizge búgin negiz bolýǵa tıis; Alash kezinde jazylǵan oqýlyqtaǵy, oqý-ádistemelik quraldaǵy ult muraty men eldik máseleni joǵary qoıatyn kózqaras pen ustanym, ulttyq múdde basty qaǵıdatqa aınalýy kerek.
Búgingi tańda Qazaq eli reformalyq ózgeristerdi bastan keshý ústinde. Ol ózgerister bilim jáne ǵylym salasynda da júrip jatyr. Mektepke deıingi, orta, joǵarǵy bilim berý júıesinde, oqýlyq daıarlaý isinde áli de sheshimin kútken máseleler bar. El Úkimeti Bolondyq bilim berý júıesin qabyldap, endigi kezeńde sol júıeniń talabynan shyǵýǵa tyrysyp jatyr. Iаǵnı álemdik bilim berý úrdisine qosylý úshin qoıylǵan talaptardy oryndaýǵa umtylady. Osy tusta taǵy da ulttyq qaýipsizdik, memlekettik táýelsizdik máselesi bárinen joǵary turýy kerek dep sanaımyz. Eldigimizge, ulttyq qundylyqtarymyzǵa qaıshy keletin batystyq júıeniń keıbir olqy tustaryn zańdyq turǵydan jóndeýge árekettengenimiz oryndy. Týǵan topyraǵymyzda dúnıege kelmegen ol júıeniń astarynda sony oılap tapqan elderdiń kózdegen qandaı da bir materıaldyq paıdasy nemese basqa da pıǵyly baryn jasyra almaımyz. Al osyndaı jaǵdaıda biz taǵy da Alash qaıratkerleriniń ulttyq múddeni, eldik muratty joǵary qoıǵan ustanymyn basshylyqqa alýǵa umtylamyz. Memleket isinde, sonyń ishinde bilim júıesinde Alashtan alystamasaq, táýelsizdigimizdi de baıandy etemiz. «Bul kezde bizdiń qazaqtyń nadan bolyp turǵan sebebi – oqýdan qashqannan emes, halyqqa kereginshe shkol, mektepterdiń joqtyǵynan. Eger zemstvo ashylyp, qazaq óz isin ózi bılep júrgize alsa, biz bul kúıimizde qalmaımyz. Oqýly, ónerli jurttyń qataryna kiremiz. Qazaqtyń basqalardan sany az bolǵanmen, oqymysty bolsa, qaı jurtpen bolsa da qatar tirshilik ete almaıdy deýge bolmaıdy. Bizde maqal bar: «Bilegi jýan – birdi, bilimi jýan myńdy jyǵady» degen». Alash arysy M.Dýlatulynyń osy asyl sózin qaperde ustap, ekonomıkasy damyǵan, bolashaǵy baıandy el qurýdy eshýaqytta esimizden shyǵarmaımyz.
Alash qaıratkerleriniń oqý quraldary men oqýlyq daıarlaý tájirıbesin zertteý isi – alashtanýdyń ózekti baǵyty. Kúrdeli tarıhı kezeńde qaıratkerlik saıası kúreste júrgen zııalylar halyqty aǵartý salasynda zor eńbek sińirdi. El muratyn, ult múddesin joǵary qoıa bilgen Alash qaıratkerleriniń qajyrly qyzmeti, taǵylymy men ónegesi, bilim berý baǵytyndaǵy kózqarasy búgingi kún shyndyǵymen sabaqtastyryla áli de tereń zerdelený kerek dep bilemiz.
Qaıyrbek KEMEŃGER,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi