Batys Qazaqstan oblysynyń qıyr shetinde, Oral qalasynan 550 shaqyrymda ornalasqan tarıhı nysan – Han ordasy aýyly dep atalady. Bul – Kishi júzde bılik qurǵan Nuraly hannyń uly Bókeı hannyń Edil men Jaıyq arasynda shańyraq kótergen, keıin onyń uly Jáńgir han dáýirletken Ishki qazaq ordasynyń astanasy bolǵan kıeli meken. Kúlli qazaq dalasynda sán-saltanatyn joımaı saqtalǵan jalǵyz han ordasy da osy jer. Búginde «Han ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq murajaı-qoryǵy» atalyp, búkil bir ólkeniń jylnamasyn jıyp otyrǵan úlken mekemeniń basshysy, «О́ner salasynyń úzdigi» Ǵaısa Maqymovqa jolyqqan edik.
– Ǵaısa Temirbolatuly, Han ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq murajaı-qoryǵy – Batys Qazaqstan oblysy ǵana emes, kúlli Qazaqstanǵa áıgili, jalpyulttyq kıeli nysan qataryna kiretin mekeme ǵoı. Áýelgi áńgimeni osy murajaı-qoryqtyń tarıhynan bastasaq.
– Iá, Bókeı Ordasynyń shejireli tarıhyn jınaqtap, batys óńiriniń qundy jádigerlerin saqtap, tarıhı muralardyń baǵa jetpes qundylyǵyn kópshilikke nasıhattap júrgen Batys Qazaqstan oblystyq Han Ordasy mýzeı-qoryǵynyń qurylǵanyna 60 jyldan asyp barady.
Mýzeı – ólkeniń tarıhy, halyqtyń qazynasy. Mýzeı isi eldiń tarıhyn, murasyn urpaqqa jalǵastyrýshy bolǵandyqtan árdaıym basty nazarda. Sonaý han bılegen zamanǵa úńilsek, Bókeı hannyń uly Jáńgir 1828 jyly ózi saldyrǵan saraıynyń bir bólmesine qarý-jaraq palatasyn uıymdastyryp, sol kezeńde mýzeı isin bastap ketken eken. Zamannyń qym-qıǵash ýaqytynyń ózinde ólkemizden shyqqan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Seıitqalı Meńdeshev 1917 jyly halyqtyń rýhanı murasyn – jádigerler men etnografııalyq týyndylardy, shejirelerdi jınaý jóninde bastama kótergen. Al 1919 jyly qoǵam qaıratkeri Mustafa Kókebaev Bókeı Ordasynda «Halyq murajaıyn» ashý týraly úndeý tastaǵan. Osyndaı zııalylardyń mýzeı ashý jóninde kótergen maqsat-oılaryn resmı túrde júzege asyrǵan – osy óńirde týyp-ósken, halyq aǵartý salasynyń ardageri Qazaq KSR-ine eńbek sińirgen ustaz Ahmetfaıyz Iýsýpuly Tajetdınov edi. Mýzeı 1962 jyly 15 jeltoqsanda qoǵamdyq negizde selolyq kitaphananyń janyndaǵy bir bólmede Ordadaǵy revolıýsııa tarıhyn beıneleıtin 55 eksponatpen ǵana ashylyp, «Orda tarıhı-revolıýsııalyq mýzeıi» dep ataldy.
Mýzeı 1967 jyly memlekettik mýzeıler sanatyna engizildi. 1969 jyly HIH ǵasyrdyń tarıhı-arhıtektýralyq eskertkishi Kaznacheıstvo ǵımaratyna kóshirildi. 1997 jyldan bastap Orda tarıhı-revolıýsııalyq mýzeıi «Orda tarıhı mýzeıi» dep atala bastady. 2002 jyly «Bókeı ordasy aýdandyq tarıhı-mýzeılik kesheni» dárejesine kóterildi. 2003 jyly mýzeılik keshen Halyqaralyq IKOM músheligine alynyp, Parıjde tirkeldi. 2005 jyly Bókeı ordasy aýdandyq tarıhı-murajaı kesheni Batys Qazaqstan oblystyq mádenıet basqarmasyna berilip, «Bókeı ordasy tarıhı-murajaı kesheni» memlekettik kommýnaldyq qazynalyq kásiporny bolyp ataldy. Mýzeı 2014 jyldan «Kaspıı qaqpasy» klasterine engizilip, 2017 jyly «Qazaqstannyń 100 kıeli nysany» tizimine qosyldy. 2018 jyly Qazaqstannyń respýblıka kóleminde tarıhı-mádenı mańyzy bar nysandardyń ansambli retinde Memlekettik reestrge tirkeldi. 2018 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ishki jáne kelý týrızmin damytýdyń» 2019-2023 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyna engizildi. 2019 jyly mýzeılik keshen Batys Qazaqstan oblystyq Han Ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵy MKQK bolyp ózgertildi. 2019 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysymen Han Ordasy mýzeı-qoryǵy óńirlik deńgeıdegi týrıstendirý kartasy obektileriniń tizbesine (TOP-50) endi.
– Qazir murajaı-qoryq aýmaǵynda qansha ǵımarat, nysan, qansha jádiger bar? Onyń ishinde eń qundysy, erekshesi dep qaı nárseni aıtar edińiz?
– Búginde Han Ordasy mýzeı-qoryǵy quramyna respýblıkalyq mańyzy bar memlekettik reestrge tirkelgen 16 tarıhı-arhıtektýralyq eskertkish, sonyń ishinde 13 ǵımarat, 3 kesene kiredi. HIH ǵasyrda salynǵan Kaznacheıstvo mekemesi ǵımaratynda – «Bókeı ordasy tarıhy mýzeıi», Han saraıynyń saqtalǵan shyǵys bóliginde – «Qarý-jaraq palatasy mýzeıi», Han Saraıynyń ortalyǵy men batys bóliginde – «Han Saraıy» mýzeıi, dáriger A.A.Sergachev turǵan úıde – aqyn «Sháńgereı Bókeevtiń ádebı-memorıaldyq mýzeıi», Qyzdar ýchılıshesi ǵımaratynda – «Halyqqa bilim berý mýzeıi», Han meshitinde – «Han meshiti» memorıaldyq mýzeıi, mektep ınspektorynyń úıinde – «Tuńǵysh qazaq baspahanasy mýzeıi» ornalasqan. Tarıhı Tarǵyn mektebi jáne Han saraıynyń batys bóligin ákimshilik jáne qyzmetkerler keńsesi retinde paıdalanyp otyrmyz. Onyń syrtynda 6 tarıhı mańyzdylyǵy bar ǵımarat taǵy bar. Mýzeı-qoryq quramyndaǵy panteon Han Ordasynan 3 shaqyrym jerde ornalasqan. Munda Han Jáńgirdiń, kúıshi Dáýletkereı Shyǵaıulynyń jáne etnograf ǵalym Muhamed-Salyq Babajanovtyń keseneleri bar.
Mýzeı-qoryq qorynda saqtalǵan jádiger sany 19 myńǵa jýyq. Qundy buıymdardyń arasynda HIH ǵasyrdan saqtalǵan Isataı Taımanulynyń sarbazy Shotuly Arenge syılaǵan qanjary, Isataı-Mahambet kóterilisine qatysqan Toqpan batyrdyń naızasy, Shynaly Baıtileýovtiń qońyraýly naızasy, jylanbas júgen, syndyrmaly dombyra, 300 jyl burynǵy bal shelek, kaznacheıstvo mekemesiniń móri men seıfi, Ordadaǵy túrmeniń móri, kúmis áshekeı buıymdar, ydystar, t.b. zattardy aıtýǵa bolady. Degenmen Han Ordasyna kelgen adam murajaı jádigerlerinen ǵana emes, tarıhı mekenniń ózindik aýrasynan – kóne ǵımarattardan, sýsyǵan qumnan, kók tiregen qaraǵaı ormannan, zeńgir kókten, tunyq aýadan da erekshe áser alary anyq. Jasqus qumnyń qoınaýyndaǵy ár jutym aýanyń ózi tarıhqa tolyp tur der edim.
– Sońǵy jyldary murajaı «qoryq» mártebesin alǵanyn bilemiz. Bul siz basqaryp otyrǵan mekemege qandaı qosymsha múmkindik beredi?
– Iá, bizdiń mekeme 2019 jyly murajaı-qoryq dárejesin alǵanyn aıttyq. Bul iste osy mekemeni 1978-2009 jyldar aralyǵynda basqarǵan meniń ákem Temirbolat Maqymulynyń eńbegin aıtpaı ketýge bolmas. Táýelsizdik jyldary mýzeıdi zaman talabyna saı qaıta quryp, ásirese memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda Han saraıynyń saqtalmaǵan ortalyǵy men batys jaq betin qaıta qalpyna keltirýge zor úles qosty. 2005 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynda Mádenıettiń saqtalýy jáne damýyn zańdyq qamtamasyz etý» máselesi boıynsha parlamenttik tyńdaýǵa qatysyp, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń áleýmettik-mádenı damý jónindegi komıssııasyna Bókeı ordasy mýzeılik keshenin tarıhı-mádenı, tabıǵı qoryq mýzeıine aınaldyrý jóninde usynys túsirdi. Tarıhı oqıǵalardyń birneshe kýáger oryndary saqtalǵan, tabıǵaty erekshe Han Ordasy aýyly ashyq aspan astyndaǵy mýzeı, týrıstik oryn bolýǵa laıyqty meken ekenine kóptiń nazaryn aýdartty.
Murajaı-qoryq mártebesi bizge tyń serpin berdi. Endi tek bir mýzeı sheńberinde ólke tarıhyn nasıhattap, jádigerlerdi kórsetip otyrmaı, aýyl ishindegi HIH-HH ǵasyrlardan qalǵan tarıhı-arhıtektýralyq eskertkish ǵımarattardy saqtaý úshin qorǵaýǵa alyp, nasıhattaýǵa, sol arqyly týrısterdi qyzyqtyrýǵa, osynda týrızmdi damytýǵa úlken múmkinshilik berip otyr. Qazir mýzeı-qoryq aýmaǵyn keńeıtip, velotýrızm, atty týrızm, sport alańdaryn, etnoaýyl, kórme alańyn, is-sharalar ótkiziletin jazǵy klýb, demalys oryndaryn jasaqtaýǵa kiristik. Murajaı-qoryq qyzmetkerleri úshin ákimshilik ǵımarat, kelýshilerge aqparattyq qyzmet kórsetetin vızıt-ortalyq qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn.
– Murajaı-qoryq aýmaǵynda birneshe jańa ǵımarat salynyp, birneshe ǵımaratqa restavrasııa jasalǵan eken. Sol týraly aıtsańyz.
– Sońǵy jyldary kóptegen oń ózgeris boldy. 2010 jyly oblystyq bıýdjetten keshen aýlasy janyndaǵy burynǵy mektep qalashyǵynyń 5 úıin alýǵa jáne jádigerler satyp alýǵa qarjy bólindi. Osy úılerdiń birinde 2013 jyly «Tuńǵysh qazaq baspahanasy mýzeıi» ashyldy. Munda qazaq zııalylarynyń sonaý 1911 jyly bas biriktirip, tuńǵysh ulttyq basylym – «Qazaqstan» gazetin shyǵarǵanynan bastalatyn tarıh qamtylǵan. Al 2015 jyly Han saraıynyń ortalyq bóliginde «Han saraıy» memorıaldyq mýzeı-úıiniń kórmesi ashylyp, qyzmet etip jatyr. Bul jerden Baıtoq jyraý jyrlaǵan «Atadan asa týǵan Jáńgir han, Ekinshi Ismaıyldan alǵyr han, Arǵy túbin boljaǵan, Atanyń almaǵan qonysyn alyp, Annan saraı saldyrǵan. Atadan artyqshylyǵyn annan bilemin: Ol saldyrǵan saraıdyń Aınalasy aıshylyq, Kóldeneńi kúnshilik, Kórgender kózi qıyp kete almas» dep jyrlaǵan «alpys bólme, júz esikti» han saraıynyń sáýletin kóre alasyz.
2019 jyly HIH ǵasyrda salynǵan dáriger A.A.Sergachev turǵan úıde aqyn Sháńgereı Bókeevtiń ádebı-memorıaldyq mýzeıi ashyldy. Sháńgereıdiń aqyndyǵy, aǵartýshylyǵy, aýyl sharýashylyǵyndaǵy jańashyldyǵynan bólek, qazaqtan shyqqan tuńǵysh fotograf bolǵanyn osy mýzeıge kelgen adam tanyp-kórip, tań-tamasha bolary anyq.
Al 2021 jyly «Han meshitinde» memorıaldyq mýzeı jasaqtaldy. Meshittiń tarıhı ǵımaraty saqtalmaǵanymen, irgetasy tabylyp, dál sol jerge fotosýreti arqyly aınytpaı qaıta kóterilgenimen de qundy. Bul mýzeıden Bókeı ordasynyń tuńǵysh ahýny Jabbar Hamadovtyń jeke Quran kitabyn kórýge bolady.
Sonymen qatar memleket jáne qoǵam qaıratkeri Seıitqalı Meńdeshev turǵan, 1842 jyly salynǵan úı men 1852 jyly Ordada ashylǵan aýrýhananyń kóne ǵımaratyna 2021-2022 jyldary jańǵyrtý jumysy jasaldy.
Respýblıkalyq mańyzdy tarıhı-arhıtektýralyq eskertkishterdiń memlekettik reestrine engizilgen mýzeı-qoryq quramyndaǵy ózge de ǵımarattar kezeń-kezeńimen qalpyna keltiriletin bolady.
– Ordany áýelden «Tuńǵyshtar mekeni» dep ataıtynyn bilemiz. Solardyń keıbirine toqtalsańyz?
– Bıyl jyl basynan beri bizdiń Han Ordasy mýzeı-qoryǵynda 80-nen asa is-shara ótken eken. Bul is-sharanyń barlyǵy da ólkemizden shyqqan ataqty tulǵalardyń, eleýli oqıǵalardyń mereıtoılyq datalaryna arnalǵan.
Mysaly, bıyl 17 mamyr kúni mýzeı-qoryqtyń qor saqtaý bólimi ór rýhty aqyn, daýylpaz kúıshi, qazaq tarıhynan oıyp oryn alǵan biregeı tulǵa, týǵanyna bıyl 220 jyl tolyp otyrǵan Mahambet О́temisulyna arnalyp «Daýylpaz aqyn – el maqtany» atty Mahambet oqýlary ótti. Bul dástúrli sharaǵa aýyldaǵy túrli mekeme qyzmetkeri men jastar belsene qatysty. Al joǵaryda aıtylǵandaı, mýzeı ekspozısııasynda aqynnyń ómirbaıanyna, ult-azattyq qozǵalysyna qatysty málimet molynan qamtylǵan.
Bókeı ordasy – Ordada qurylǵan qazaqtyń I-atty ásker polkiniń sarbazy Ǵabıt Sarybaevtyń jáne ǵalym, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty Shamǵalı Sarybaevtyń da týǵan jeri. Osy tulǵalardyń 135 jyldyǵyna oraı «Aǵaıyndy Sarybaevtar» taqyrybynda kórme uıymdastyrdyq. Bul kórmede mektep oqýshylary Ordada atty ásker polkiniń qurylý tarıhy, polk quramy, sonyń ishinde Ǵabıt Sarybaevtyń joryq joldary, azamat soǵysynan keıingi ustazdyq joly, ómiriniń sońǵy jyldary Almaty qalasynda ótken ómiri týraly tanysty. Sonymen qatar oqýshylarǵa Shamǵalı Sarybaevtyń ómirbaıany, alǵan bilimi, alǵashqy eńbek joly, tilshilik, jýrnalıstıka salasyn meńgerýi, bilim salasyndaǵy jetistikteri týraly tolyq jetkizildi.
– Han Ordasy kesheni oblys ortalyǵynan 500 km ústinde shalǵaı jatyr. Alys-jaqynnan kelýshi týrısterdiń sany qansha? Sońǵy 5 jyldyń dınamıkasyn aıtyp ótseńiz. Qazir salynyp jatqan kúrejol bitken kezde kelýshiler sany kúrt kóbeıýi múmkin be? Oǵan daıynsyzdar ma?
– Bıyl jyl basynan beri bizdiń mýzeıge kelýshiler sany 21 myńnan asypty. Jyl saıyn bul kórsetkish shamamen bes paıyzǵa ósip keledi. Árıne, keler jyly oblys ortalyǵymen aradaǵy jol qurylysy paıdalanýǵa berilse, búkil Bókeı ordasy aýdany úshin ekinshi tynys ashylary anyq. Biz ol kúndi asyǵa kútip otyrmyz.
– Han Ordasy – kezinde Ishki orda nemese Bókeı ordasy dep atalǵan erekshe ulttyq-aýmaqtyq qurylymnyń astanasy bolǵany belgili. Ol Bókeı ordasynyń aýmaǵy búginde elimizdiń Atyraý, Batys Qazaqstan oblystary men Reseı Federasııasynyń Astrahan, Volgograd, Saratov oblystaryna shashylyp ketti. Bókeı hannyń zıraty, Jáńgir hannyń jazǵy stavkasy qazir shekaranyń syrtynda jatyr. Sol tarıhı topyraqpen, ol jerdegi qandastarmen qarym-qatynas bar ma?
– Sheteldik mýzeılerden kórshiles Astrahan oblysy, Volodar aýdany, Altynjar aýylyndaǵy Qurmanǵazy atyndaǵy óńirlik mádenı ortalyǵymen jáne Volgograd oblysynyń óńirlik qazaq ulttyq-mádenı avtonomııasymen tyǵyz baılanystamyz. Jalpy, túpki tarıhymyz ortaq bolǵandyqtan shekaralas jatqan óńir turǵyndarynyń Han ordasy mýzeıine yqylasy erekshe. Bul mádenı áriptestik jol qurylysynyń aıaqtalýymen de jańa satyǵa kóteriledi degen oıdamyz.
– Áńgimeńizge rahmet, murajaı-qoryqtyń mártebesi bıikteı bersin!
Áńgimelesken –
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy