Osy jyldyń kókteminde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń (ÁMAT) tizimindegi birqatar ónimderdiń baǵasy tómendeı bastady: qaraqumyq jarmasy, kartop, sábiz, pııaz, qant jáne taýyq eti arzandady. Bul úrdis jalǵasyn taýyp, maýsymnyń sońynda 1,5 jylda alǵash ret áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy aptalyq mánde tómendedi. 2023 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda ÁMAT baǵasynyń ındeksi 4,2%-dy qurady jáne bul 2022 jyldyń uqsas kezeńinen 4 ese tómen boldy (17,2%).
Shildeniń sońǵy eki aptasynda ÁMAT boıynsha -0,2% mólsherinde deflıasııa tirkeldi, bul rette 9 pozısııa boıynsha baǵalar tómendedi: kúnbaǵys maıy, qaraqumyq, qus eti, pııaz, qant, sábiz, kartop, un, tuz.
Osy jylǵy shildede jyldyq ınflıasııa baıaýlady jáne 14%-dy (maýsymda – 14,6%), bir aıda 0,6%-dy (aldyńǵy aıda – 0,5%) qurady, bul rette azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy bir jylda 13,5%-ǵa (maýsymda – 14,6%) ósti. Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń habarlaýynsha, munyń bári Úkimet qabyldap jatqan sharalardyń tıimdiligin kórsetedi. Onyń ishinde: turaqtandyrý qorlarynan jáne óńirler qalyptastyrǵan qorlardan kókónisterdiń bronyn alý, memlekettik qoldaý sharalaryn qaıta formattaý, aınalym shemalary, ónimderdi tikeleı óndirýshilerden forvardtyq satyp alý, otandyq qant zaýyttaryna aınalym qarajatyn bólý, maýsymaralyq kezeńde taýarlyq ıntervensııalar, mejelik jáne shekti bólshek baǵalardy belgileý, deldaldyq shemalardyń jolyn kesý jónindegi óńirlik komıssııalardyń jumysy bar. Sondaı-aq ÁMATT óndirýshilerine memlekettik qoldaý kórsetýdiń túbegeıli jańa tásili ázirlendi.
Osy jaǵymdy jańalyqtar aıasynda ishki qant naryǵyndaǵy jaǵdaı bólek qarastyrylýy kerek dep esepteıdi sarapshylar. Bıyl halyqtyń rasıonyndaǵy osy mańyzdy ónimniń baǵasy, jalpy, Saýda mınıstrligi málimdegen shekti baǵanyń janynda bola otyryp, turaqtylyqty kórsetedi. Búgingi jaǵdaı óte jaǵymdy bolyp kórinedi. Alaıda qalyptasqan jaǵdaıdy baǵalaýda optımızmdi basýǵa negiz bolatyn birqatar faktor bar.
«Birinshiden, baǵanyń tómen bolýyna Reseıdiń arzan qantynyń elimizge jappaı jetkizilýimen baılanysty. Ekinshiden, qalypty optımızm Reseı qabyldaǵan qant eksportyna tyıym salýdan keıin qalyptasqan qant tapshylyǵy men ishki naryqtaǵy dúrbeleń jyldyq baǵanyń 87%-ǵa, al bólshek saýda baǵasynyń 1000 tg/kg-ǵa deıin ósýine ákelgen byltyrǵy tájirıbeden týyndaıdy. Ol kezde Memleket basshysynyń tarapynan Úkimettiń eleýli qatelikter jibergeni úshin jarııa jáne qatań syny oryn alyp, eki beıindi mınıstrliktiń basshylaryna sógis jarııalandy», deıdi ınstıtýttyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Ǵabıt Mataev.
Jaǵdaıdy túzetý úshin Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha «Qazaqstan Respýblıkasynda qant salasyn damytýdyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary» ázirlendi, ol qant óndirýshilerdi otandyq shıkizatpen qamtamasyz etýdi, zaýyttardy tehnıkalyq jańǵyrtýdy, baǵalardy tejeý jáne turaqtandyrý jónindegi sharalardy kózdeıdi.
Jospardy iske asyrýǵa barlyǵy 500 mlrd teńge somasynda ınvestısııalar tartý kózdelgen. Osy somanyń negizgi bóligi (1 mlrd dollar) jańa qant zaýytyn salýǵa arnalǵan. Jospardyń mańyzdy is-sharasy – shetelde shıki qantty satyp alý úshin qoldanystaǵy 4 qant zaýytyn aınalymdyq qarjylandyrý. Qaıtadan, bastapqyda ártúrli kózderden 43 mlrd teńge salyndy, onyń ishinde óńirler ákimdikteri zaýyttarǵa sımvoldyq (0,01%) syıaqymen kredıt beredi dep boljandy. Kóksý zaýyty – 4,5 mlrd teńge, Aqsý zaýyty – 4,6 mlrd teńge, Taraz zaýyty – 5,1 mlrd teńge, Merki zaýyty 9,3 mlrd teńge alatyny naqty kórsetildi. Budan basqa, iri otandyq qant treıderi «KaIs Invest» JShS 12,5 mlrd teńge, al otandyq saýda jelileri 5,5 mlrd teńge bólýdi josparlaǵan.
«О́z kezeginde zaýyttar 2023-2025 jyldar kezeńinde 12 mlrd teńge somaǵa óndiristi jańǵyrtý boıynsha mindettemeler aldy. Al bıyl zaýyttar shamamen 400-450 myń tonna qant óndirýdi josparlady. Bekitilgen jospardyń júzege asyrylýy qazirdiń ózinde synǵa ushyrady. Saýda komıtetiniń aqparaty boıynsha barlyq jarııalanǵan somadan zaýyttar nebári 14,3 mlrd teńge aldy. Bul rette shıki qantty satyp alýǵa arnalǵan qamys ónimderiniń barynsha tıimdi paıdalanylǵanyna senimdilik joq. Biraq shıkizattyń quny kóbinese qumshekerdiń qunyn anyqtaıdy jáne nelikten otandyq qanttyń quny reseılik qanttan joǵary ekeni jaıly naqty túsiniktemeni jurtshylyq estimegen emes. Nátıjesinde, otandyq ónimder ımporttalatyn ónimdermen, sonyń ishinde sur shemalarmen, reseılik qantpen básekege túse almaıdy jáne zaýyttar qoımalarynda jatyr, olardyń aldynda tipti toqtaý qaýpi paıda boldy. Osy tusta ázirlengen keshendi jospardyń maqsaty qandaı boldy degen suraq týyndaıdy. Jaýap qujattyń ataýynda – qazaqstandyq qant óndirisin damytý. Demek kelesi suraq týyndaıdy: jospardy júzege asyrýdaǵy bir jylǵa jýyq ýaqyt ishinde qandaı kórsetkishterge jáne nege qol jetkizildi? Jaýap aıqyn, biraq kóńil kónshitpeıdi», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, kóp uzamaı zaýyttar úshin óńirlik Áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar kredıtke bergen aqshany qaıtarý máselesi boljanbaly túrde kóteriledi. Kúzde fermerlerden qant qyzylshasyn satyp alý úshin zaýyttarda aqsha bolmaýy múmkin, al fermerler úshin bıylǵy jyl qurǵaq jazdyń, sýbsıdııalar alý men kredıt berýdiń uıymdastyrýshylyq problemalarynyń arqasynda ońaı bolǵan joq.
«Aldyn ala baǵalaý boıynsha tek Jambyl oblysynyń qyzylsha ósirýshileriniń shyǵyny 3,3 mlrd teńgeni quraıdy, Pavlodar oblysy men Jetisý oblystaryndaǵy qyzylsha ósirýshilerde de osyndaı qıyndyqtar bar. Otandyq naryqtaǵy qanttyń turaqty jáne salystyrmaly túrde tómen baǵalaryn eskersek te, jyl sońyna deıingi aldaǵy kezeńge arnalǵan boljamdardaǵy saqtyq negizdi bolyp kórinedi. О́tken jyly 550 myń tonna kóleminde el úshin jyldyq qajettilik kezinde otandyq zaýyttar 356 myń tonna qant óndirdi, al buryn jylyna 100 myń tonnadan artyq óndirilmegen. Iаǵnı qant 3,5 ese kóp óndirildi, al naryq baǵanyń kúrt ósýine jaýap berdi», deıdi.
Eldegi qant baǵasynyń jaǵdaıyn kóbinese naryqty toltyrǵan reseılik ónim anyqtaıdy degendi joǵaryda aıttyq. Degenmen sarapshy qaýym Reseıde de ahýaldyń ekiushty ekenin aıtady. Reseılik sarapshylardyń pikirinshe, arzan ózindik qunyna baılanysty qant reseılik ınflıasııanyń tómen deńgeıine aıtarlyqtaı úles qosty, biraq «bul shartty qaryzdy qaıtarýǵa týra keledi» jáne bolashaqta reseılik qanttyń baǵasy álemdik deńgeıge jaqyndaıdy.
«Aldaǵy birneshe jylda qant ónerkásibindegi jobalarǵa qyzyǵýshylyqtyń tómendeýi men qant qyzylshasy alqaptarynyń qysqarýy nátıjesinde reseılik jetkizýshiler baǵany sózsiz kóterýi múmkin dep boljanyp otyr. Ol kezde Qazaqstan naryǵyndaǵy byltyrǵy qant jaǵdaıynyń qaıtalanbaýyna kepildik bar ma degen suraq týyndaıdy. Búgingi tańda Qazaqstan óndirýshileri Úkimetten reseılik qanttyń ımportyn shekteýdi suraıdy, biraq Qazaqstannyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi mundaı sheshim ázirge qajet dep sanamaıdy. Reseılik iri kompanııa bizdegi tórt qant zaýytynyń ekeýiniń ıeligine kirýi týraly aqparat ótkendigin eskersek, jaǵdaı ekiushty. Bul kórshi respýblıkalarǵa da qatysty, óıtkeni 2023 jyly Reseıdiń qant eksporty ótken jylmen salystyrǵanda 70%-ǵa ósti jáne negizgi ımporttaýshy elder Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan boldy», dep sarapshy alda týyndaýy múmkin táýekelderdi eskertedi.