Aǵartýshy-pedagog Ybyraı Altynsarınniń «Men jaqsy muǵalimdi dúnıedeginiń bárinen de qymbat kóremin» degen sóziniń ómirsheńdigine esh kúmán bolmasy anyq. Nege deseńiz, jaqsy muǵalim ǵana bilim men tárbıeni tereń ushtastyra otyryp, túrli ǵylym negizderin meńgergen, sanaly, básekege qabiletti tulǵanyń qalyptasyp shyǵýyna kúsh salady. Ybyraı babamyz joǵary baǵalaǵan jaqsy muǵalim dep qandaı mamandy aıtamyz, ol qandaı bolýy kerek? Bul suraqtyń jaýabyna Spandııar Kóbeevtiń ustazdyq jolyna úńilgender qanyǵady dep oılaımyz. Pedagog-jazýshynyń «Oryndalǵan arman» memýarlyq eńbegin muqııat zerdeleı otyryp, osyndaı baılamǵa keldik.
Sonaý qıyn-qystaý kezeńde joqtan bar jasap, oqý quralyn qurastyryp, bilim-tárbıe taqyrybynda maqalalar jazyp, mektepter ashyp, aıanbaı eńbek etken Spandııar Kóbeev ónegesi – muǵalimder úshin anyq baǵdar. Ustazdyqtyń qyr-syryn tereń meńgerip, qyzmetin zor súıispenshilikpen, kásibı sheberlikpen atqarǵan ol Y.Altynsarındi qymbat kórip, joǵary baǵalaǵan jaqsy muǵalim, qazirgi tilmen aıtqanda, úzdik pedagog bola bildi.
Spandııar Kóbeev 1878 jyly 1 qazanda Qostanaı oblysy Meńdiqara aýdany Qurmanbaı ótkeli dep atalatyn kúzekte dúnıege kelgen. Ata-anasy ony aldymen moldanyń oqýyna beredi. Alaıda ol moldanyń óktemdigine shydaı almaı, qashyp shyǵady. Baqytyna qaraı, kóp uzamaı Y.Altynsarınniń uıytqy bolýymen aýylda mektep ashý isi qolǵa alynady. Sol mektepke oqýǵa qabyldanýshylar qataryna Kóbeı kelesheginen kóp úmit kúttirgen uly Spandııardy jazdyrady. Áıtse de mektepke kelgen kúni ulyn oqýshylar tiziminen shyǵaryp, ornyna aýyldaǵy Oljabaı degen baıdyń balasyn almaqshy bolyp jatqanyn biledi. Muny estigen Kóbeı ań-tań bolyp, narazylyǵyn bildirip jatqan sátte, olardyń janyna bilim ordasynyń ashylýyna oraı kelgen Ybyraı Altynsarın jaqyndap, shýdyń shyǵý sebebin suraıdy. Sol jerde bas ustaz bul mektep jalpy qazaq balalaryna arnalǵanyn, ýezdik ulyqtardyń da, bolystardyń da mektepke jazylǵan balalardy tizimnen shyǵaryp tastaýǵa quqyǵy joqtyǵyn shegelep aıtady. Sóıtip, Ybyraı oqýǵa iligip, júzi bal-bul janǵan Spandııardy mańdaıynan sıpap, betine úńile qarap: «Oqy, balam, jaqsy oqy», degen tilegin bildiredi. Uly ustazdyń meıirimdi júzi, janashyrlyq sezimi, shynaıy qamqorlyǵy Spandııardyń jadynda máńgilik saqtalyp qalady. Ol ómiriniń sońyna deıin Ybyraı jolymen júrýge bekinedi.
Sonymen toǵyz jasar Spandııar 1887 jyly 10 jeltoqsanda uly aǵartýshy-pedagog ashqan mektep tabaldyryǵyn attaıdy. Oqýǵa qushtar bala bir ret aýyryp qalǵany bolmasa, úzbeı oqyp, bul mektepti 1892 jyly bitirip shyǵady. Ybyraı mektebinen soń bolystyq oryssha mektepte, keıin Qostanaıdaǵy eki jyldyq orys-qazaq mektebinde barlyǵy on jyl oqyp, 1897 jyly jańa ómirge qanat qaǵady. Mektep bitirip kelgen Spandııardy týǵan aýyly qýanyshpen qarsy alady. Áke-sheshesi óz álinshe toı jasaıdy. Endigi maqsat – kásiptik bilim alyp, elge qyzmet etý. Mamandyq tańdaýda qatelesýge bolmaıdy. Túrli mektepte oqı júrip, júregine myqtap uıalaǵan sátterdi sana súzgisinen ótkizgen Spandııar naqty sheshimge keledi. Ol ózi ónege tutqan Ybyraı jolyn tańdaıdy. Áke-sheshesimen aqyldasa otyryp, osyndaı sheshimge keledi. Spandııardyń aıtýynsha, bul úsheýiniń de armany bolǵan kórinedi. Sondaı-aq bolashaq mamandyq tańdaýyna alǵashqy muǵalimi Dosmaǵul Toqtabaevtyń yqpaly da zor bolǵan. Birde ustazy ata-analar jınalysyn ótkizip, oǵan oqýshylardy da qatystyrady. Jas Spandııardyń jadynda muǵalim aǵaıynyń: «Halaıyq, balalaryń jaqsy oqysyn, adam bolsyn deseńder, Ybyraı aǵań sııaqty tilsizge til bitiretin ónerpaz, halyqqa qyzmet etip, el qamqory bolasyńdar dep, olardy jaqsylyqqa bastap, ilgeri qaraı súıreýleriń kerek» degen sózderi jattalyp qalady. «Dosmaǵuldyń álgi sózderi kókeıime qonyp, ózi sııaqty oqytýshy bolsam eken dep arman etip otyrdym. Bolashaǵyma jol siltegen shamshyraǵym, meni ilgeri jetektegen osy armanym edi» dep, muǵalimdikke bet burýǵa túrtki bolǵan sol bir juldyzdy sátti eske alady.
Sol armanyna jetý úshin 1897 jylǵy shilde aıynyń sońyna taman Orynborǵa, oqytýshylar daıarlaıtyn mektepke ótinish jiberedi. Alaıda ótinishi keshigip jetkendikten, túsý emtıhanyn kelesi oqý jylynda tapsyrýǵa týra keledi. Sóıtip, taǵy bir jyl boıy ózdiginen oqyp, jaqsy daıarlanýǵa múmkindik alady. Turaqty túrde oqyp otyrýdy jarqyn ómir súrýdiń pármendi bir tetigi sanaǵan bozbala tek emtıhandarǵa daıyndalyp qana qoımaı, sonymen birge orys klassıkteriniń kitaptaryn da oqýmen bolady. Sol jyly Krylov shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵyn, Pýshkın, Lermontov sekildi qalamgerlerdiń kitaptaryn oqyp shyǵady. Osy tusta Spandııarǵa jazýshy bolsam degen de oı keledi. Ol úshin tanymal aqyn-jazýshylardyń kitaptaryn, merzimdik basylymdardy úzbeı oqyp, jazýdyń qyr-syryna úńile túsý keregin uǵynady.
Sonymen oqýdy ańsap, zaryǵyp kútken bir jyl ótip, tamyz aıy týdy. Alaıda Spandııardyń Orynborǵa joly túspeıdi, taǵy da ádiletsizdikke kezigedi: ornyna О́tetileý degen bir aýqattynyń balasyn jibermekshi bolady. Áıtse de júregi muǵalimdikti qalaǵan jas jigit dittegen maqsatynan taımaı, Qostanaıdaǵy eki jyldyq pedagogıkalyq kýrsqa túsedi, ony 1900 jyly bitirip, bastaýysh synyp muǵalimi mamandyǵyn alyp shyǵady. Bastapqyda óz aýylynyń balalaryn jıyp, qazaqsha, oryssha saýatyn ashady. Spandııar sol shákirtteriniń kóbi keıin oqyp, bilim alǵanyn maqtan etedi.
1901 jyldyń tamyz aıynda jas maman Yrǵyz ýezindegi Tolaǵaı bolysyna qaraıtyn Kishiqum deıtin Qostanaıdan myń shaqyrymǵa jýyq jerdegi aýyldyq mektepke oqytýshy bolyp taǵaıyndalady. Endi týǵan jerden jyraqtaǵy beıtanys aýylda jumysyn jalǵastyrmaqshy. Jaýapkershilik júgin tereń sezingen jas maman bul týrasynda bylaı jazady: «Erteń oqý bastalady degen kúni uıyqtaı almaı shyqtym. О́ıtkeni ómirinde orysty kórmegen, oryssha bir aýyz sóz bilmeıtin balalardy oryssha oqytýym kerek. Tym bolmasa, óziniń ana tilinde saýatyn ashqan balalar bolsa eken-aý. О́z ana tilin bilmegen balalar ózge ulttyń tilin qalaı meńgermek». Alǵashqy sabaǵynda Ybyraıdyń «Kel, balalar, oqylyq!» óleńin oqyp beredi.
Qaı jerde júrse de, qolyna túsken kitaptarǵa qumartyp, óziniń jeke kitaphana qoryn molaıtýǵa mán beredi. Kúshiqumda oqytýshy bop júrgende, eldegi baı-manaptardyń ádiletsizdigine qarsy shyqqan, óz oı-pikirin ashyq bildirip júrgeni úshin Kóbeev ınspektor Hohlovtan eskertý alady, sóıtip, jumystan ketýine týra keldi. Alaıda qajyr-qaıraty mol azamat esh moıymaıdy, qaıta jigerlene túsip, shyǵar bıiginiń áli de alda ekenine senedi. Bul 1903 jyldyń jaz aıy bolatyn. Aýylǵa qaıtar tusta Spandııar Yrǵyzda bir aptadaı aıaldaıdy. Oqý-bilimge qushtar jas maman munda kóptegen kitap, jýrnal satyp alyp, týǵan aýylyna atbasyn burady. Aýylda aı jarymdaı bolǵannan keıin Petropavl ýezindegi Nildi bolystyq mektebine muǵalim bolyp taǵaıyndalady. Munda 1905 jyldyń kúzine deıin jumys isteıdi. Osy mektepte eki jyl oqytýshy bolǵan kezinde de kásiptik bilimin kóterý maqsatynda, ádettegideı pedagogıkalyq basylymdarǵa jıi úńilip, kásibı turǵydan shyńdala túsýdi maqsat etedi. Sondaı-aq kórkem ádebıet oqýdy da nazardan tys qaldyrmaıdy. О́ziniń aıtýynsha, mektep ujymynda birsypyra orys oqytýshysy jumys istegen, olardyń jaqsy kitaphanalary bolǵan. Spandııar sol áriptesterinen kitaptar alyp turady. Petropavldaǵy mektepten S.Kóbeevti Qostanaı oblysynyń Uzynkól aýdanyndaǵy Fedorovka selosynda ashylǵan eki klasty oryssha-qazaqsha mektepke oqytýshy etip jiberedi. Munda ol 1919 jyldyń kúzine deıin oqytýshy bolyp isteıdi. Osy jyly densaýlyǵy syr berip, óz aýyly Aqsýatqa oralady. Munda ómiriniń sońyna deıin ustazdyq etedi.
Spandııar óziniń ustazdyq ustanymyna beriktigin árdaıym tanytyp, kásibı sheberligin oqyp-úırenýmen, izdenýmen shyńdap, bekitip otyrǵanyn aıtyp óttik. Aıtalyq, 1905 jyly tamyz aıynda Ombyda bastaýysh synyp muǵalimderine arnalǵan bir aılyq oqytý kýrsy ashylǵanda, ol óz erkimen sol kýrsqa da barýdy jón kóredi. Pedagog-jazýshynyń: «Áli de kóp oqý, kóp úırený, kóp izdený, jetile berý kerek sııaqty edi. Men óz tusymnan oqyp, bilimimdi tolyqtyra bereıin degen oıǵa keldim. Buryn meniń qolymnan túspeıtin kitaptar: Pýshkın, Lermontov, Krylov, Saltykov-Shedrın, Tolstoı, Chernyshevskıı, Belınskıılerdiń shyǵarmalary bolsa, endi solarmen qatar orystyń uly pedagogi K.Ýshınskııdiń, P.Lesgaftyń eńbekterin oqydym. Oqytýshy úshin tájirıbe men pedagogıkalyq ǵylymdy ushtastyra bilýde óz pánin oıdaǵydaı meńgerý, pedagogıkalyq sheberlikti arttyryp, barǵan saıyn jetile berý birden-bir qajetti shart» degen oı-pikiri qazirgi muǵalimder úshin de mańyzdy, ózekti. Spandııar tek ózi oqyp, bilip qana qoımaı, oqyǵan shyǵarmalaryn, atap aıtqanda Chehovtyń kúlkili áńgimelerin, Gogoldiń «О́li jandar» poemasyn, Pýshkınniń «Dýbrovskııin» aýyl adamdaryna áńgimelep berip júrdi, turǵyndar arasynda oqý-aǵartý jumysyn júrgizdi.
Turaqty túrde oqýdy murat tutqan oqytýshy ónegesiniń qazirgi «ómir boıy oqyp-úırený» qaǵıdasymen úndesýin kezdeısoqtyq deýge kelmes, óıtkeni jandanyp, jańǵyryp otyrmaǵan bilimniń jutap, ortaıa beretini haq. Jetilip, tolyǵyp otyrǵan bilim ǵana bıikterge jeteleıdi. S.Kóbeev túrli syltaýlar aıtyp, gazet-jýrnal oqymaıtyn muǵalimderdi synǵa alady: «Keıbir oqytýshylar óz tusynan oqyp, bilimin arttyrýǵa «jaǵdaı joq» degen sııaqty túrli syltaý aıtyp, ózderiniń bilimin tolyqtyrǵysy kelmeıdi. Bizdiń zamanymyzda oqytýshylardyń óz tusynan oqyp, bilimin arttyra berýine jaqsy jaǵdaı bar. Jergilikti jerlerdegi múmkinshilikterdi (kitaphana, partııa oqýy, t.b.) sarqa paıdalaný, radıo arqyly berilip otyratyn ár alýan leksııalardy tyńdaýdyń ózi, gazet, jýrnaldardaǵy úlgi maqalalardy oqý oqytýshynyń oı órisin keńeıtip, bilimin arttyra berýine múmkinshilik beredi». Quddy bir qazirgi muǵalimderge aıtyp otyrǵan sııaqty. Sebebi búginde de kópshilik muǵalimder gazet-jýrnalǵa májbúrlep jazdyrady dep shaǵymdanyp jatady. Bizdińshe, muǵalimder májbúrleýge jetkizbeı, gazet-jýrnaldy ózderi turaqty túrde jazdyryp, oqyp otyrýǵa tıis. Jańa bilimdi udaıy sińirip, sanaǵa toqyp otyrmasań, toqyrap qalasyń. Ári úzdiksiz oqyp otyrý jas urpaqtyń bolashaǵyna jaýapty muǵalimder úshin óte-móte qajet. О́zi oqymaǵan muǵalimniń ózgelerdi sapaly oqytyp-tárbıeleýi ekitalaı.
Oqyp-úırenýge qushtarlyq, eńbekqorlyq adamdy alǵa jeteleıdi, jańa belesterdi baǵyndyrýǵa bel býǵyzady. Spandııar jazýshylyqqa bet burady. I.Krylovtyń mysaldaryn aýdarady. Onyń aýdarmalary «Úlgili tárjime» degen atpen 1912 jyly jaryq kórdi. Oqý quraldary jetispegendikten, ol Y.Altynsarınniń «Qazaq hrestomatııasynyń» úlgisimen «Úlgili bala» oqý quralyn jazyp shyǵarady. Sondaı-aq oqý-aǵartý isi tek oqytýshylyqpen shektelmeıtinin uǵynyp, halyq sanasyna kúshtirek áser etetin qural kórkem ádebıet degen oı túıedi. Nátıjesinde, «Qalyń mal» romany jaryq kóredi. Osyǵan qatysty myna bir renishin de jasyrmaıdy: «Aıqap» jýrnaly da «Qazaq» gazeti de qazaq tilinde shyqqan tuńǵysh roman týraly jumǵan aýzyn ashpady. Sol kezdegi «qazaǵym», «elim» dep aýzymen oraq oryp júrgen keıbir «oqymystylar» da eshqandaı pikir aıtpady».
S.Kóbeevtiń pedagogıkalyq máselelerge, atap aıtqanda, balany oqýǵa yntalandyrý, patrıotızmge, mádenıettilikke tárbıeleý, oqytýshy bedeli, orys tilin oqytý ádisteri jáne t.b. taqyryptarǵa qatysty jazǵan maqalalary jergilikti baspasózde, «Halyq muǵalimi» jýrnalynda jarııalanyp turdy. Sondaı-aq S.Kóbeev «Aıqap» jýrnalynyń da turaqty avtorlarynyń biri boldy. Pedagogtiń «Oqytýshy pedagogıkany, oqytý ádisin, psıhologııany jaqsy bilýi kerek. Pedagogıkalyq sheberlik osy aıtylǵandardy jaqsy bilýmen baılanysty», «Eń basty máseleniń biri – balany ádiletshildikke, shynshyldyqqa tárbıeleý», «Oqýshynyń búkil bolashaǵy oqytýshynyń qolynda. Ol ósip, azamat bolǵanda, jaqsy áser, úlgili tárbıe bergen oqytýshysyna myń da bir alǵys aıtady» degen pikirleri muǵalimder úshin asa mańyzdy, oqytý-tárbıeleý isindegi ózekti, ómirsheń máseleler.
Qulashyn keńge sermegen pedagog-jazýshy mektep ashý jumystaryna da belsendi aralasty. Aıaýly ustazy Y.Altynsarın sııaqty mektep salý isine jiti kóńil bólip, Meńdiqara aýdanyndaǵy Qarqyn, Qumtóbe, Sholaqsaı, Qamystykól, Uıalysaı degen aýyldarda jáne óz aýyly Aqsýatta bastaýysh mektepterdiń ashylýyna muryndyq boldy. Keıin oblystyq oqý bóliminiń bastyǵymen sóılesip, ózi qyzmet etip júrgen Aqsýat bastaýysh mektebiniń jetijyldyq, al Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda onjyldyq mektepke aınalýyna qol jetkizdi.
S.Kóbeevtiń azamattyq ustanymy men kásibı qyzmetine beriktigin myna bir úzik te aıǵaqtaıdy: «1943 jyldyń kúzinde Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qyzý júrip jatqan kezde, sabaqtan keıin men oqýshylarymmen birge egis basynda boldym. О́ıtkeni brıgadada ári úgitshi bolyp, ári balalardy masaq terýge bastap shyqqan edim. Brıgadada gazet oqyp berip, endi masaq terip jatqan balalardyń qasyna baryp turǵanymda, Qostanaıdan kele jatqan jazýshy Sábıt Muqanov kezdesti. Ol bizdiń úıge bardy. Sóz barysynda jazýshy: «Endi mektep jumysyn qoımaısyz ba, jasyńyz bolsa, kelip qaldy», dedi. «Joq», dedim men, qyryq jylym mektepte ótken eken, qalǵan ómirim de mektepte-aq ótsin». Biraq keıin árkim «endi qartaıdyńyz, tynyǵyńyz» dep, aıta bergen soń, bir aıdaı mektep jumysynan qalyp, úıde jatyp kórdim. Biraq bul maǵan jumystan aýyr boldy. Sondyqtan men jumysqa qaıta kirdim. Kúni búginge deıin Aqsýat orta mektebinde oqytýshy bolyp istep kelemin...».
«Elge sińirgen eńbek jaqsy, eńbekti elegen el jaqsy» dep S.Kóbeevtiń ózi aıtqandaı, onyń jan-jaqty eńbegi laıyqty baǵalandy. Eki márte Lenın ordenimen marapattalyp, «Halyq aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri», «Qazaq SSR-na eńbegi sińgen muǵalim» ataqtaryna ıe boldy. Qazaq SSR Joǵarǵy keńesiniń depýtattyǵyna saılandy. Sóıtip, Ybyraı ustazynyń shapaǵatyna bólengen S.Kóbeev jaqsy muǵalim ǵana emes, pedagog-jazýshy atanyp, qazaq tarıhynda máńgilikke qaldy.
«О́mirimniń aqyrǵy mınýtyna deıin ardaqty halqyma qyzmet ete berýdi arman etemin. Meniń maqsatym da, men úshin rahat ta, lázzat ta – osy» degen aıaýly ustaz 1956 jylǵy 21 jeltoqsanda dúnıeden ótti. Ustanymyna berik ustazdyń dara jolyna úńile otyryp, túıgenimiz: kásibin tereń meńgerip, meılinshe adal eńbek etken adamnyń mereıi ústem, mártebesi bıik. Eren eńbek ıesi qashanda qurmetke laıyq.
Bıalash SÚIINKINA,
Lázzat AHMETBEKOVA
Qostanaı oblysy