Ulttyq ıdeıa

Iá, biz ulttyq ıdeıany sóz júzinde aıttyq. Iske kelgende: urandatqan qaǵaz da bar, nátıjesi kem joba-josparlarǵa, ana baǵyt, myna baǵytqa, qarjysyn talapaıǵa túsirgen baǵdarlamalarǵa uryndyq. Táýelsizdik býy boıdy kernep, bórikti aspanǵa atyp jiberip, sony qyzyqtap, jas memleket birte-birte túzeledi dedik. Biraq jas memleketti Abaı aıtpaqshy, nesin jasyraıyq, «ishsem, jesemge» beıimdep jiberdik.

Ony sezgen Sheraǵa Kamal dosy ekeýi «Elim saǵan aıtam, Elbasy, sen de tyńda!», «Altyn sandyqtyń kilti kimde?», «Altyn bar jerde – ázázil bar», «Jemqorlyq, urlyq-qarlyq, paraqorlyq» dep zar shekti. Tyńdamadyq. Tarıhqa boılap, tereń oılap, buryn da qazaq ot jaqqan, Otan qurǵan demeı, keń keregeni jalǵan gúmpilmen tarylttyq. «Qazaqstan-2030» dep, ony oryndadyq dep, 2050-ge qulash sermedik. Bul endi oǵan deıin kim bar, kim joq kóre jatamyzdyń kórinisi bolyp shyqty.

Sóıtip júrgende, óz qamyn ult qamynan joǵary qoıǵandar shyǵa keldi. Olarǵa sybaılas, jemqor degen «termın» taǵyp, 1998 jyly tusaý salatyn qujat qabyldadyq. Biraz jurt údireıdi. Alataýdyń baýraıyndaǵy saraılaryn tastaı qashty. Ol qujattyń arqaýy bos ekenin uqqandar qaıta kiristi. Túrli jolmen ketpenniń uńǵysyn qoıyp, munaı qubyrymen qylǵytty. Sonyń zalalyn qazir halyq tartýdaı tartyp-aq jatyr. Sábıt Dónentaevtyń «Zaman kimdiki?» óleńindegi «Bul zaman baıqaǵanǵa kúshtiniki, Azýly, tyrnaqty men tistiniki» degen joldardy aıtýmen júr.

Ádiletti Qazaqstan quramyz dep talpynyp jatyrmyz. Memleketimizdiń máýeli báıterekteı ózindik ulttyq ıdeıasy bolsa, sonyń túbine toptasaq degen bir qııal maza berer emes. Anaý da, mynaý da ulttyq ıdeıa emes pe deıtinder tabyla qalsa, ult rýhyn oıatatyn, ol estilgende ornynan ushyp turatyndaı bolsa deımiz. Memlekettiń negizgi irgetasy qazaq jurty ekeni aıdan anyq. Qazaq jerin bilektiń kúshi, naızanyń ushymen qorǵaǵan da qazaq. Bul – jalǵan sóz emes, aqıqat sóz. Endeshe, sol aqıqat sózdiń arqaýynda bolattaı berik, tuma bulaqtaı tunyq ulttyq ıdeıa jatsa, odan parasatty qoǵam saltanat quryp, uıyǵan ulttyq memleket ornyqsa, qan men janda bar halyqtyq qalyp tereń tamyr tartsa, kónbistikten qutylsaq, utylmas edik. Ony qyńyr baspaıtyn, eski qaraýlyǵyna baqpaıtyn, oı túbi taza adam burmasyz túsinedi.

Iá, júzi bólek bir adam kórine qalsa, tizimge qosa salyp, kópulttymyz degendi urandattyq. Shynyna kelsek, olardyń sanaý­lysy bolmasa, derlik memleketi, tek tamyry bar dıasporalar edi. Qazaq túsinisse jatyna da jamandyq jasamaǵan. Tórine shyǵaryp kútken.

Dál qazir báriniń basyn biriktirip, bólmeı, qoltyqtastyryp otyrǵan qazaqtyń kemdiginen emes, keńdiginen, baıtaǵyna tartqan peıilinen, kirshiksiz nıetinen,túzý pıǵylynan. Biz búgile bermeı, osyny bura tatqandarǵa irkilip qalmaı, búgejektemeı, zııalylyqpen jetesine jetkizip otyrsaq, jer ıesi, el ıesi ekenimizdi tanytar edik.

Qazaqtyń Otany – Qazaq memleketi! Buǵan ardan bezgen alaıaq bolmasa, esh pende «áı» deı almaıdy. Bıylǵy Joldaýynda Memleket basshysy: «Qazaqstan – bizdiń jalǵyz Otanymyz. Onyń irgesi berik, keregesi keń, tórt qubylasy túgel bolýy – óz qolymyzda. Babalardan mıras bolǵan ulan-ǵaıyr jerdi qorǵaý, ony órkendetý – bizdiń perzenttik paryzymyz... Otanymyzdy kórkeıtip, urpaqqa damyǵan memleket retinde tabystasaq, babalar amanatyna adaldyq degen – osy!», dedi.

Ulttyq ıdeıanyń negizi osy sózderde jatyr. Ulttyq ıdeıasyz ult bolmysy qalyptaspaıdy. Jyldarǵa arnalǵan jylnama sózderdiń kósegeni kógertpeıtinine, ýaqytsha tirlik ekenine kóz jetti. Endi ulttyq ıdeıa tirek bolmasa, shashyrandylyq sharshata bermek. AQSh-ty aıbyndy etip otyrǵan – amerıkalyqtar.

Búkil eldegi dıasporalardy kemeldigimen biriktirip otyrǵan Qazaq eline temirqazyq ulttyq ıdeıanyń qajettigi aıdaı anyq bolyp tur. Bólinseń bóri, jarylsań jaý alady, endeshe, myna ulttyq ıdeıaǵa jumyl, sonda ǵana arman-ańsaryńnan adaspaısyń dep ún kóteretin sát týǵan sekildi. Búkil ult, oqyǵan, toqyǵandar, shyn zııalylar jalǵandyqtan, kólgirsýden arylyp, shyn sózge bas qoıyp, bas biriktiretin kez kelgeni shyndyq. Budan keshigý opyndyryp júrmesin deıik. Bul – úrkitý emes, oı bólisý, keshikpeý qamy.