Áltı – mıllıoner

Sondaı sharýashylyqty Qy­zyl­jar óńirinde alǵash­qylar­dyń biri bolyp uıymdastyrǵan – Ál­tı Kókenuly. Ol qa­zirgi Soltús­tik Qazaqstan oblysy Jam­byl aýda­nyndaǵy «Qyzyl oı» degen jerdegi «Petrovka» (qazaqshasy «Baqyr ilgen») se­losynyń tú­bindegi qystaýynda 1873 jyly dúnıege kelip, 1925 jyly ómirden ozǵan.

Ol – ataǵy úsh júzge taraǵan Barlybaı bıdiń urpaǵy. Bar­lybaı bıden Kóken seri, odan Áltı qajy týady. Áltı qajydan Sádýaqas, Seıitahmet týdy. Ar­ǵy babasy HVIII ǵasyrda ómir súrgen Bar­lybaı Sháý­keruly eldiń soltústik óńi­rindegi eń iri baılardyń biri ǵana bolyp qoı­maı, adal eńbekpen mol baılyqqa kenelip, joq-jitikke qaraılasqan, eldik máselelerge de belsene ara­lasqan óte bedeldi kisi bolypty.

Áltı Kókenuly týraly ataqty jazýshy Sábıt Muqanov óziniń «О́mir mektebi» kitabynda bylaı dep jazady: «Áltı Kókenov kereıdiń eń baıy da, eń bedeldisi de, sonsha baılyqpen osy Áltı úıi­niń tasymaıtynyn aıtsaıshy, jar­qyrap kıim de kımeıdi, saımandap at ta minbeıdi, jabaıy sha­rýanyń qatarynda júre beredi...» Aınalasyndaǵy aǵaıyn-týystyń, kórshi-kólem­niń, qyz­metshi-kó­mekshileriniń eńbegin jemeı, mańdaı teri, ta­banaqy­symen dáý­letin eselegen, saýdamen aı­na­lys­qan. Qy­zyljar, Qorǵan, Omby qa­lalarynda, Presnov, Pres­no­gorkov sııaqty kazak-orys stanısalarynda dúken ustaǵan.

Áltıdiń negizgi sharýashylyǵy Reseı bazaryn etpen qamtamasyz etý bolǵan. Sıyrlardy saýmaı, bu­zaýymen birge jaıylymda us­taǵan. Buzaýly sıyrlar jaz boıy Qyzyljar ólkesiniń kókoraı shal­­ǵynynda júrip, kúz kelgende anasyn jazdaı emgen álgi buzaý­lardyń sal­maǵy enesiniń salmaǵyna jetken. Qystaı jemde turǵan taıynshalar kelesi kúz­de Reseıdiń et kombınatyna ót­kizilgen.

Áltıdiń qyzmetkerleri kúzdi kúnderi kórshi­les Atbasar, Aqmo­la, tipti Qara­ǵand­y óńirlerinen bu­zaý jı­naǵan, olardy qysta jem­ge qoıǵan.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Ál­tı saýdamen de aınalysty. Onyń kómekshileri Reseı taýarlaryn alystaǵy qazaq aýyl­daryna aparyp, malǵa aıyrbastaǵan. Onyń ósimqorlyqpen aınalys­qany jó­ninde de derekter bar. Kúz, qys aılarynda aqshaǵa ta­ryqqan sha­rýalarǵa nesıe berip, ótemaqy­syn áli týmaǵan mal tó­limen esep aıyrysqan.

Qazaqtyń dástúrli sharýashy­lyǵynda qysqa shóp daıyndaýǵa onsha mán bermegen. О́ıtkeni qys­taı tebinde bolatyn jylqy men olarmen qatar jaıylatyn qoı shóp daıyndaý úderisin qajet etpegen. Jańa tóldegen malǵa onsha kóp azyq da­ıyndalmaǵan. Reseı naryǵy HH ǵasyrdyń basynda qara maldyń etine tym zárý boldy. Sondyqtan da sharýalar sıyr ósirýge kóńil qoıa bastady. Al qara mal qysta tebindeı almaı­dy da, qolǵa qarap qalady. Son­dyq­tan mal azyǵyn daıyndaý úlken problemaǵa aınaldy.

Áltıdiń atqa jegiletin bir­neshe shóp shabatyn mashınasy men tyrmasy boldy. Sonyń ar­qasynda ol tek óz malyna jete­tin shóp jınamaı, satý úshin de mal azyǵyn daıyndady. Naýryz aıy týǵanda keıbir sharýalardyń mal azyǵy taýsylady. Osy kezde jer-jerden Áltı aýylyna shóp izdegender aǵy­lady. Keı jyl­dary Áltıdiń jınaǵan shóbi kelesi jyldarǵa qalyp otyrǵan. Qýańshylyq jyldary shóptiń baǵasy birneshe ret ósken.

Jınalǵan aqshanyń biraz bó­ligin Qorǵan qalasyndaǵy mem­le­kettik bank­te us­taǵan. Bizde bar málimet boıynsha Áltı Qor­ǵan bankiniń tórt iri salym­shy­larynyń biri bolǵan. Keńes bıligi ornar aldynda ol banktegi aqshasyn altyn­ǵa aınaldyrypty. Al endi Áltıdiń sol dáý­leti­niń taǵ­­dyry bizderge osy kúnge deıin bel­gisiz.

Keńes ókimetiniń solaqaı saıa­saty Barlybaı áýletin qýǵyn-súr­ginge ushy­ratty. Áltıdiń Sá­dýaqas, Seıitahmet degen balala­rynyń dúnıe-múlki tárki­lenip, Aq­tóbe oblysyna jer aýdarylady. So­dan týǵan jerlerine araǵa 67 jyl salyp bir-aq oraldy.

1933 jyly merzimdi jazalaryn óte­gennen keıin túrli sebeppen elge kele almaı, Reseı je­rin panalaǵan. Aqtó­beden Túmen oblysynyń Iаlýtor aýdanyna qonys aýdarady. Barlybaevtar Re­seıde Túmen oblysynyń So­rokın aýdanynda, osy oblystyń Qazan aýdanyna qaraıtyn «Bir­lik» degen ujymsharda, Ishım qala­synan 35 shaqyrym jerdegi or­man sharýashylyǵyna qarasty eldi mekende, Qorǵan oblysynyń Mokroýsov aýda­nyndaǵy «Se­mız­­kolskıı» keńshary­nyń «Stek­lıan­nyı» degen fermasynda turady.

1946 jyldyń jazynda Qorǵan obly­synyń Chaetozer aýdanyna qarasty Dro­novka selosyna kóshedi. Munda da uzaq turaqtaı almaıdy. 1948 jyldyń ózinde sol aýdannyń Býtyra, Lebıaje dep atalatyn eki selosyn aýys­tyryp, Túmen obly­syndaǵy Qa­zan aýdanynyń Elsovka selo­lyq keńesiniń quramyndaǵy Qy­zyl­tý aýylyna keledi.

Áltı Kókenulynyń urpaq­tary búginde Reseı men Qazaq­standa ǵumyr keship jatyr, «Ornynda bar ońa­lar» degen osy. Keńes zamanynda Barlybaevtar áýle­tinen tórt birdeı keńshar dırektory shyq­ty. Áltı babanyń atyn áıgili etip, arýaǵyn áspettep júr­gen Naǵashybaı Bar­­lybaev – zama­nymyzdyń dáýleti asqan kásipkerleriniń biri.

Amanjol KÚZEMBAIULY,

Erkin ÁBIL,

tarıh ǵylymdarynyń doktorlary