Ana tilin, salt-dástúrin, mádenıetin qaımaǵy buzylmaǵan kúıde saqtap kelgen Mońǵolııa qazaqtary da ıgi istiń aldyńǵy qatarynda júr. Qazaqstan táýelsizdik alǵaly Mońǵolııa qazaqtarynyń bir bóligi tarıhı otanyna oraldy. Urpaqtar ósip-jetildi.
Olar ádiletti memleket qurýǵa óz úlesterin qosyp júr. Endi yntymaqtastyqty odan ári arttyrý úshin birinshi, óńirlik kólik logıstıkasy aıasynda ózara baılanysty nyǵaıtý asa mańyzdy. Burynǵy О́lgeı aýmaǵynan Shyǵys Qazaqstanǵa tóte jol salý – ózekti máselelerdiń biri. Ekinshi, Baıan-О́lgeı aýmaqtaryndaǵy qazaqtildi mektepter men kitaphanalardy qazaq tilindegi qajetti kitaptarmen qamtamasyz etý, ulttyq teatr, radıo, telearnaǵa materıaldyq-tehnıkalyq kómek berip, qoldaý kórsetý de Mońǵolııadaǵy qandastardyń rýhanı ıgiligine aınalyp, mereıin tasytady. Úshinshi, Ulanbatyr qalasynda qazaq dıasporasy atbasyn tireıtin úlken bir mádenıet ortalyǵyn, sondaı-aq jasóspirim urpaqtarǵa ulttyq tálim-tárbıe berý úshin qazaq tilindegi balabaqshalar ashý – kún tártibindegi mańyzdy másele. Tórtinshi, Ulanbatyrda Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynyń fılıalyn jáne qazaq, mońǵol, aǵylshyn tilinde bilim beretin halyqaralyq mektep-ınternat ashý Mońǵolııadaǵy qazaq jastarynyń bilimin jetildirip, biliktiligin arttyrýǵa úlesi zor bolary sózsiz. Árıne, bulardy mańyzdylyǵy men iske asyrý yqtımaldylyǵy jaǵynan árqıly bolǵanymen ret-retimen tolyq júzege asyrýǵa bolatyn ıgilikti is-shara.
Bákeı AǴYPAR,
Mońǵolııa Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi
Bir múddege uıysýy – úlken maqtanysh
Shettegi qazaqtar úshin mundaı forým kerek. Qazirgideı almaǵaıyp, álemniń ózi jalt etpe syrǵyma minez tanytyp turǵan ýaqytta osyndaı alqaly jıyn ulttyq tamyrymyzdy tereńge boılata túsý úshin qajet.
Eýropa elderindegi, basqa qurlyqtaǵy qazaqtardyń arasynda salt-dástúrimiz, ádet-ǵurpymyz jyl ozǵan saıyn jutylyp bara jatyr. Al qazaqylyǵynyń qaımaǵy buzylmaǵan Qytaı, Mońǵolııadaǵy qazaqtarmen Eýropadaǵy, AQSh-taǵy qazaqtardyń atamekende bas qosyp, forým aıasynda bir maqsat-múddege uıysýy – úlken maqtanysh. Syrtta júrgendikten atamekenniń, Otannyń qandaı qasterli, qasıetti ekenin bul azamattar jete biledi. Mońǵolııadaǵy qazaqtar mońǵol ultymen bite qaınasyp ómir súrip kele jatqanyna qaramastan ulttyq salt-sanamyzdy shytynatpaı, syzat túsirmeı saqtap otyr. Mıllıardtan astam halqy bar Qytaıdyń ýysyndaǵy attóbelindeı ǵana qazaqtar da jutylyp ketpeı ulttyq bolmysyn saqtaı aldy. Meniń de Eýropa qurlyǵyna qonys aýdaryp, ómir súrip kele jatqanyma 43 jyldan asypty. Adam óziniń ana tilin umytpaı, dáriptep, qasterleı alǵanda ǵana ózge elde qurmeti artady. Sondyqtan da jer betindegi ár qurlyqta júrgen azamattarymyz óz dińinen ajyrap qalmaı, ulttyq ustynyn ulyqtaı bilgeni durys. Mundaı forýmnyń jas urpaqqa bereri mol dep bilemin.
Ońaısha MANDOKI,
Majarstandaǵy qazaq qaýymdastyǵynyń tóraǵasy
Qazaq tilinde oqýlyqtar tapshy
Qazir О́zbekstanda qazaq tilinde bilim beretin 70-ke jýyq mektep bar. Ol mektepterde fızıka-matematıka, hımııa, bıologııa syndy birqatar pánderde qazaq tilinde sabaq beretin muǵalimder jetispeıdi.
Osy turǵyda balalardyń qazaq tilin bilý deńgeıin jetildirý qajet. Sondaı-aq qazaqtildi mektepterde oqýshylarǵa arnalǵan qazaq tilindegi ádebı jáne ǵylymı ádebıetter joqtyń qasy. Ol oqýshylardyń bilimi men dúnıetanymyn jetildirýge, qazaq tiliniń grammatıkasyn jetik meńgerýge qıyndyq týǵyzady.
Atajurtqa kelip, oqyǵysy keletin jastar óte kóp. Degenmen olar Qazaqstanda ýnıversıtetke túsý úshin mindettelgen ulttyq biryńǵaı testileýden óte almaıdy. Qazaqstan oqýshylarynyń keminde 5-6 jyl meńgergen bilimin qazaq dıasporlary bir jyldyq daıyndyq kýrspen ıgerip, ulttyq biryńǵaı testileýden ótip ketedi deý múlde qısynsyz. Sondyqtan sheteldegi qazaq jastaryn arnaıy emtıhanmen qabyldaý degen alynyp tastalsa nemese qandaı da bir jeńildikter qarastyrylsa. Eki eldiń joǵary oqý oryndarynyń dıplomdaryn taný, nostrıfıkasııalaý úderisterin yntymaqtasa otyryp jeńildetý máselesin sheshý qajet. О́kinishke qaraı, О́zbekstannyń ózinde Qazaqstannyń joǵary oqý ornyn bitirgen stýdentter dıplomyn zańdastyrý úshin jyldar boıy áýre bolyp júredi. Keıingi kezde Ortalyq Azııada ekologııalyq túıtkilder kóbeıip keledi. Máselen, Aral teńiziniń qasiretin tek eki el emes, búkil álemniń ortaq máselesine aınalyp otyr. Osyny negizge ala otyryp, О́zbekstan men Qazaqstannyń tabıǵatyn qorǵaýdaǵy yntymaqtastyqty kúsheıtý, granttar jarııalaý osy baǵyttaǵy kadrlardy daıarlaý máselesine kóp kóńil bólý qajet.
Rasýl KО́ShERBAEV,
О́zbekstan Respýblıkasy Tabıǵı resýrstar mınıstriniń keńesshisi