Dıversanttar toby

Osyndaı mektepten ótkender ártúrli jolmen keńes odaǵynyń tylyna dıver­sııalyq qylmystyq áreket júrgizý úshin jiberildi. Mysaly, Lıýkkenvaldegi «Alash» mektebinde dıversııalyq top­tarǵa taktıkalyq sabaqtar, ásirese karta men komposty paıdalana bilý 22 saǵat, sapta júrý daıyndyǵy 33 saǵat, ja­rylǵyshtardy qoldaný isi 11 saǵat, qazaq tili shrıftisi 22 saǵat oqy­tylǵan. Barlyq sabaqty nemis áskerıleri júrgizgen.

«Otan soǵysy kezeńindegi Qazaq KSR Memlekettik qaýipsizdik halyq ko­mıs­­sarıaty Qazaqstan aýmaǵyndaǵy ja­syrynǵan sheteldik barlaý men antı­sovettik elementterdiń dıversııalyq ju­mysy týraly» anyqtama sholýda «So­ǵys kezinde nemis barlaý organdary men nemis qolbasshylyǵy Qazaq KSR aýma­ǵyna 36 parashıýtıst-dıversantyn, agentterin, shpıondaryn túsirdi. Pa­rashıýtısterge nemis qolbasshylyǵy tarapynan berilgen tapsyrmalar boıynsha Qazaqstan aýmaǵyna túskennen keıin qorǵanys kásiporyndaryna, temirjol toraptaryna jarylystar jasaý, partııa-keńes qyzmetkerlerin, Qyzyl armııa men keńestik barlaý ofıserlerin óltirý, keńes ókimetine qarsy kóterilister uıymdastyrý jáne barlaý-tyńshylyq jumystaryn júrgizý júktelgen» dep atap kórsetilgen.

1943-1944 jyldary nemis-fashıst armııasynyń basshylyǵy, onyń qarsy barlaý men shpıondyq ortalyqtary keńes tylynda arandatý, qastandyq, dıversııalyq is-áreketterin kúsheıtkeni belgili. Sol jyl­dary Gýrev oblysynyń Teńiz, Novo­bogat, Jyloı aýdandaryna, Gýrev mańyna nemis parashıýtıst-dıversanttary túsirildi.

1944 jyly 10 maýsym kúni Aty­raý jerine kelip túsken parashıýtıs­ter A.Qap­salamov, S.Núsipbekov, Sh.Ke­rimbaev óz erkimen berildi. Tergeý barysynda A.Qap­salamov keńes tylyna jiberilgen parashıýtıster toptary týraly bylaı deıdi: «1943 jyly Qyzyl armııanyń tylyna bes dıversııalyq desant toby túsirildi. Bul barlaýshy parashıýtısterdiń báriniń ulty – qazaq. Birinshi top mamyr aıynyń aıaǵy men maýsym aıynyń basynda túsirildi. Astrahan mańyna túsirilgen birinshi top músheleri – Quspanalıev, Ataev – ra­dıst, Dostan Tezekbaev – radıst, Hadjımuratov – barlaýshy, 5-adamnyń esimin umyttym».

Bul toptyń qolǵa túsýi týraly soǵys­tan keıin 50-jyldardyń basynda Atyraýdyń bel­gili qalamgeri, Qa­zaqstannyń Qurmetti jýrnalısi Shópenǵalı Dáýenulynyń «Bir túnniń oqıǵasy» maqalasyna arqaý bolǵan. Muny óńirge túsken jaý desanttary týraly eń alǵashqy tyrnaqaldy maqala dep esepteımiz.

«Ekinshi topta Mátkárim Qozybaqov – toptyń basshysy, Bóken Basyqaraev, Baıymbetov bolǵan. A.Qapsalamov top­tyń 2 adamyn bilmeıtinin aıtady. Al úshinshi top quramyndaǵylar – Ábil­qasyn Qartaımaqov – agent, radıst, Ba­labı Mu­rat­bekov – agent, radıst. Top­tyń basqa múshelerin bil­meıdi. Ne­mis­ter tara­pynan 1943 jyly ji­beril­gen tórtinshi bes adamdyq topta Zeınolla Kókkózov – toptyń basshysy, Iýra Rústemov – agent, radıst, Muqash Rapı­kov – agent, radıst, Zalın – agent, Shınbaev boldy.

Besinshi top ta bes-alty adamnan qu­ral­ǵan. 1943 jyly – qaıda túsirilgenin bilmeı­min. Olar – Shaımınshaev – top­tyń basshysy, Álıev – agent, radıst, Muqan­ǵalıev – agent, radıst. Qalǵan top múshe­lerin bil­meımin» dep jaýap bergen tutqyn.

Altynshy topqa aıryqsha toqtalýǵa bolady. Bul – Býharest qalasy arqyly bas­tap kelgen Aǵaev-Iranov toby. Bir tań­danarlyǵy, bul top ekige bólingen. 1944 jyldyń 3 mamyryna qaraǵan túni Á.Aǵaevtyń ózi, al 7 mamyrǵa qaraǵan túni orynbasary Bahıı Bısenalıev bastaǵan top túsirildi.

Álıhan Aǵaev (shyn esim – soıy Ámirhan Tileýmaǵambetov) 1908 jyly dúnıege kelgen. Týǵan jeri – Aty­raý oblysynyń Qyzyl­qoǵa óńiri. Armııaǵa shaqyrylǵanǵa deıin Almaty qala­synda jumys istegen. Qyzyl ar­mııanyń kavalerııalyq (atty ásker) vzvodynyń komandıri, leıtenant Á.Tileýmaǵambetov 1941 jyly 17 qa­rasha kúni Máskeý túbindegi shaı­qasta ne­misterdiń tutqynyna túsken. Ger­manııada ózi qurǵan «Alash» qosynynyń ko­man­dıri bolǵan. Atyraýǵa kelip tús­ken dı­versııalyq toptyń komandıri. Nemis armııasynyń ober-leıtenanty.

Bahıı Bısenalıev (laqap esimi – Bom Baqı) – Aǵaevtyń orynbasary. 1914 jyly dúnıege kelgen. Reseıdegi Astra­han obly­synyń Qumózek aýdanynda týǵan. Bireýdiń jalǵyz balasy, Qyzyl armııa­nyń burynǵy ofıseri. Orys, tatar, qalmaq tilderin saýatty meńgergen. Nemis armııasynyń ýnter-ofıseri.

Zulqaıyr Doshanov top radıostansasyna jetekshilik etken. Onyń Zulqaıyr Zakırov deıtin búrkenshik aty-jóni bol­ǵan. Nemis armııasynyń feldfebeli. Al Balhash Batashev nemis armııasynyń ýn­ter-ofıseri. Dıversııalyq toptyń dá­rigeri. Sondaı-aq bul topta nemis armııa­synyń ýnter-ofıseri sheni bar Muha­med Dinishev bolǵan. Onyń shyn esimi bel­gisiz. Bul beseýi 19 mamyr kúni NKVD ja­ýyngerlerimen bolǵan urysta qaza tapqan.

Rahım Kerımberdıev 1921 jyly dúnıege kelgen. О́zbek KSR-i, Tashkent ob­lysy Qarasý aýdanynyń turǵyny. Bilimi – aıaqtalmaǵan orta. Armııaǵa shaqy­rylǵanǵa deıin «Utqyr» kolhozynda qatardaǵy jumysshy bolǵan. Qyzyl armııa qataryna 1942 jyldyń maýsymynda shaqyrylyp, kyrkúıekte tutqynǵa tús­ken. Dıversııalyq toptaǵy laqap aty – Hadjımbetov.

Japar Basshıbaev 1916 jyly týǵan. Almaty oblysy Balqash aýdanynyń №12 aýylynyń turǵyny. Ortadan tómen bilimi bar, VKP (b) múshesi. Orta sharýa otbasynan shyqqan. Armııaǵa deıin Balqash aýdandyq qarjy bóliminde salyq ınspektory bolypty. Qyzyl armııa qatarynda 1940 jyldyń aqpa­nynan qyzmet etip, 1941 jyldyń shilde­sinde tutqynǵa túsken. Topta Jaras Jaltyrov, jalǵan qujat boıynsha Safarov jáne Keldibekov.

Ábdiqadyr Áljanov 1917 jyly dú­nıege kelgen. Ońtústik Qazaqstan obly­sy Túrkistan aýdany Kúshata aýyl­dyq keńesiniń týmasy. Orta bilimdi, kom­so­mol múshesi. Baıdyń balasy. Ás­kerge shaqyrylǵanǵa deıin Jambyl maldárigerlik tehnıkýmynyń stýdenti bolǵan. 1940 jyly armııa qataryna aly­nyp, 1941 jyldyń shildesinde ne­mis-fashısteriniń tutqynyna túsken. Túrkis­tan legıonynda bólimshe koman­dıri, nemis armııasynyń ober-efreıtory. Laqap esimi – Maıdan Qadyrov, al jalǵan qujaty boıyn­sha Qalı Ysqaqov jáne Ahan Álıev.

Keńesbaı Kıshebaev 1914 jyly sharýa otbasynda týǵan. Aqmola oblysy Esil aýdany «О́mirlik» kolhozynyń tur­ǵyny. Orta bilimdi, partııada joq. Soǵysqa deıin Esil MTS-ynda mehanık bolyp jumys istepti. Qyzyl armııa qataryna 1940 jyly shaqyrylǵan. 1942 jyldyń naýryzynda nemis-fashısteriniń tutqynyna túsken. Para­shıýtıster tobynda Qadyr Ospanov bo­lyp tirkelse, jalǵan qujatynda Qa­jybaı Amanjolov jáne Baıtemirov degen aty-jóni bar.

Sartmaǵambet Orazov 1915 jyly tý­ǵan. Gýrev oblysy Jyloı aýdany Qararna aýyldyq keńesiniń turǵyny. Par­tııa qatarynda bolmaǵan baı balasy. Armııaǵa deıin №3 munaı aıdaý qubyrynda maı tasýshy bolyp eńbek etken. 1940 jyldyń aqpan aıynan armııa qatarynda bolǵan ony 1941 jyldyń 10 shil­desinde nemister tutqynǵa alǵan. Para­­shıýtıster qatarynda Mahambetov, jalǵan qujaty boıynsha Sartaev jáne О́tıev.

Temirbolat Omarov 1923 jyly týǵan. Novosibir oblysy Sdvınsk aýdany Ta­ǵan aýylynan. Bilimi aıaqtalmaǵan orta. 1936 jyldan komsomol múshesi bol­ǵanymen, partııa qataryna ótpegen. Armııa­ǵa deıin aýyl mektebinde muǵalim bolyp, shákirt tárbıelegen. 1942 jyldyń qań­tarynda armııadan qashqan. Bandylar tobynda bolǵan, sol úshin 1943 jyly 7 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylyp, maıdanǵa jiberilgen. Biraq 1943 jyldyń shildesinde jaý qolyna tutqynǵa túsken. Pa­rashıýtıster qatarynda Júnisov, jal­­ǵan qujatyndaǵy aty-jóni – Musa Omarov.

Keńesbek Babashev 1920 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysy Maqtaral aýdanynda sharýa otbasynda dúnıege kelgen. Bilimi tómen. Komsomol qata­rynda bolǵan. Qyzyl armııaǵa 1940 jyly shaqyrylǵan. 1942 jyldyń shil­desinde jaý qolyna tutqynǵa túsken. Topta Tursynbaı Sar­taev bolsa, jalǵan qujat boıynsha Daıarbek Asanov jáne Qaljan Tólegenov.

Shaısydyq Jaqypov 1911 jyly týǵan. Almaty oblysy Balqash aýdany №9 aýyldyń turǵyny. Orta sharýa januıasynan. Orta bilimdi, aıaqtalmaǵan. 1938 jyldan VKP (b) múshesi. Armııaǵa deıin Baqanas aýylynda bastaýysh klass muǵalimi bolyp qyzmet etken. Qyzyl armııa qataryna 1940 jyly shaqyrylǵan. 1941 jyldyń shildesinde tutqynǵa túsken. Parashıýtıster qatarynda Sáken Abaev, jalǵan qujatynda Álı Qalıev jáne Sadyq Dúısenov.

Qamaýǵa alynǵan Amanǵalı Muhama­dıevke qatysty tergeý materıaldary jedel sebeptermen erekshe óndiriske bólindi delinedi. Degenmen keıbir derekterde onyń Batys Qazaqstan obly­synyń týmasy ekeni aıtylady. Nemis armııasynyń ýnter-ofıseri. Dıver­sııalyq topta radıst. Toptaǵy jalǵan esim soıy – Ahmet Alǵyrov jáne Mır Alǵyrov.

Á.Aǵaevtyń Gýrevke kelip túser aldynda Sozaqbaı Quttybaevty Býharest­te atyp ketken. Onyń týǵan jeri – Mań­ǵystaý aýdany Jıdeli aýyly. Qazan ýnıver­sıtetiniń matematıka fakýltetinde oqyǵan. VKP (b) múshesi. Taýshyq eldi mekeninde mektep dırektory bolǵan. Sol jumysynan armııaǵa shaqyrylǵan.

Al jetinshi topta úsh adam bolǵan. Bul top 1944 jyldyń 10 maýsym kúni Maqat aýdany aýmaǵyndaǵy Qazybek qudyǵy ma­ńyna túsirildi. Onyń músheleri Aǵaev tobymen kezdesip, qaladaǵy Sa­marqan kóshesindegi №48-úıdegi ne­mis radısine (shyndyǵynda ol ba­synan-aq keńes barlaý organdarymen tyǵyz qarym-qatynasta jumys istegen) rasııaǵa qajetti batareıa, quran kitaptaryn, lıstovkalar, aqsha aparyp berý tapsyrylǵan bolatyn.

Toptyń músheleri kimder edi? Seıitjan Baıjumanuly Núsipbekov 1920 jyly kedeı sharýa otbasynda dúnıege kelgen. Jambyl oblysy Qordaı aýdany Ýspen selosynda turǵan. Tórt klastyq bilimi bar ol NKVD-niń 4-dıvızııasy, 56-polk quramynda jaýǵa qarsy shaıqasqan. Alaıda 1941 jyldyń qazanynan 1944 jyldyń maýsymyna deıin nemis tutqynda bolǵan. Novospasovka, Borıspol, Jıtomır, Novgorod-Volynsk, Depetovka, Chen­stohov soǵys tutqyndary lageriniń «dámin» tatqan. Legıonda kıim-keshek qoımasynda qoımashy, keıin sondaǵy rota komandıri qyzmetin atqarǵan. Nemis armııasynyń leıtenanty. Al 1944 jyly maýsym aıynda Qazaqstanǵa jiberilgen dıversanttar tobynyń basshysy retinde bekitilgen.

Adam Qapsalamov 1914 jyly týǵan. Almaty oblysy Qaratal aýdany №7 aýyldyń turǵyny. Partııada joq. Tek 8 klas­tyq bilimi bar. 1941 jyldyń maýsym aıynda nemisterge tutqynǵa túsken. «SS» rotasy komandıriniń shoferi bolyp qyzmet etken. Nemis armııasynyń ýnter-ofıser sheni bar.

Shárip Kerimbaev 1917 jyly dúnıege kelgen. Almaty oblysy Kegen aýdany Uzynbulaq aýylynan. Orta sharýa otbasynan shyqqan ol partııa qatarynda bolmaǵan. Pedagogıkalyq ınstıtýttyń 2-kýrsyn bitirgen. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta 6-atqyshtar dıvızııasynyń 125-atqyshtar polki quramynda rota polı­trýginiń orynbasary qyzmetin atqar­ǵan. 1941 jyldyń 23 maýsymynda Brest-Lıtovsk qalasy mańynda tutqynǵa túsken. Bıala, Podlıask, Tı­raspol, Dem­lın qalalaryndaǵy lagerlerde bol­ǵan. Legınonovo (Polsha) lagerinen Túr­kistan legıony quramyna ótedi. Túr­kistan legıonyndaǵy «SD» rotasynyń quramynda 1943 jyly keńes-german maıdan shebinde qorǵanys qu­rylystaryn salý jumystaryna qa­tysqan.

1942 jyly jeltoqsan aıynda Var­shavaǵa jaqyn jerdegi Volomydaǵy barlaý mektebiniń daıyndyq kýrsyna jiberiledi. Al 1943 jyldyń aqpanynda Osvıs mekenindegi «Túrkistan orman lageri» barlaý mektebine aýystyrylady. Keıin Túrkistan legıonynyń «SD» rotasynyń gaýpt-felfebeli Moýerbaerhtiń ordınaresi bolyp qyz­met atqarady. 1943 jyldyń mamyr aıynyń sońynda «SD» rotasynyń quramynda keńes-german maıdanyndaǵy Azov teńizi jaǵalaýyndaǵy qorǵanys qurylystaryna attandyrylǵan. 1943 jylǵy maýsym sońynda Túrkistan rotasy maıdannan keıin shaqyrtyp alady. Jeltoqsan aıyn­da atalǵan rotamen birge «Zandberg» erekshe lagerine keledi. Lagerge kelgen soń Kerımbaev adal da senimdi qyzmeti úshin nemis áskerı basshylyǵy tarapynan «Qylyshsyz shyǵys ulttaryna» tósbelgisimen m­ara­pattalǵan.

A.Qapsalamov, S.Núsipbekov, Sh.Ke­rimbaev 12 maýsym kúni esh qarsylyqsyz NKVD qyzmetkerlerine berildi. О́ıtkeni sol kezde nemis-fashısteriniń tutqynyna túskenderdiń bir-aq armany boldy. Bul – týǵan elge, kindik kesken jerge jetip, súıegin qaldyrý. Múmkin olar sol qaǵı­damen keldi me eken? Árıne, biz úshin bul belgisiz, sheshimi tabylmaǵan jumbaq. Qyzyl juldyz ben svastıka arasyndaǵy eki ottyń ortasynda qalǵan olardyń basty baǵyty týǵan el, onyń bir óńiri – Gýrev bolǵany daýsyz edi.

Aqqalı AHMET,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy

Atyraý ýnıversıtetiniń professory,

 tarıh ǵylymdarynyń doktory