Egemendik deklarasııasy: eldikke bastaǵan tarıhı qujat

Azattyq: armannan – aıqyn maqsatqa

Qýanysh SULTANOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri:

– 80-jyldardyń aıaǵynda KSRO-nyń ár jerinde ortalyq bıliktiń saıasa­ty­na qarsy halyq dúm­pýleri oryn alyp, ımperııanyń irgesi sógile bas­tady. Men ol ýaqytta Qazaqstan kom­partııasy Ortalyq komıtetiniń ıdeo­logııa bólimin bas­qaratyn edim. Son­dyqtan biz elimizde bolyp jatqan saıası ózgeristi qalt jibermeı, ahýaldy jiti baqylap otyrdyq. Osy kezde azattyq alý burynǵydaı qur arman emes, aıqyn maqsatqa aınaldy. 90-jyldar bastalǵanda táýelsiz el atanyp, jeke-dara shańyraq quratyn kúnimiz alys emes ekenine kózimiz jete tústi.

Odaqtas respýblıkalardyń memle­ket­­tik egemendigin jarııalaý úrdisi al­dy­men Baltyq jaǵalaýy elderinen bas­­taldy. Odan ári Kavkaz respýblı­ka­la­rynda jalǵasty. Al bizdiń eli­mizde 1990 jyldyń sáýir aıynda Prezıdent ınstıtýty engizilgeni bel­gili. Qazirgideı búkilhalyqtyq saılaý bolmasa da, halyq tarapynan saılanǵan depýtattardyń da­ýysqa salýymen Qazaq KSR-niń Pre­zı­denti saılandy. Keıin ol óz quzy­retin paıdalanyp, memlekettik egemen­dik týraly deklarasııany qabyldaý jumysymen aınalysatyn komıssııa qurdy. Onyń jetekshisi bolyp belgili zańger Salyq Zımanov taǵaıyndaldy. Mine, sol sáýir aıynan bastalǵan talqy qazannyń aıaǵyna deıin sozyldy.

Joǵarǵy keńeste óte qyzý pikir­ta­las júrdi. Depýtattardyń aldynda she­­shilmegen san másele turdy. Ol ýa­qytta búkil jumys Ortalyq arqyly júr­­giziletin. Elimizdegi kásiporyn­dar­dyń 93 paıyzy tikeleı Máskeýge baǵy­na­tyn. Derbes memleket bolǵannan ke­ıin sonyń bári óz memleketimizdiń qu­zy­retine ótýi kerek edi. Biraq ol ońaı bolǵan joq. Sol kezde elimizde de, Joǵarǵy keńeste de jergilikti ult ókilderiniń az, azattyq alýdy emes, KSRO-ny saqtap qalýdy jaqtaǵan de­pýtat­tardyń kóp bolýy atalǵan máse­le­lerdi sheshýge óz kedergisin kel­­tir­di. Degenmen Salyq Zımanov bas­ta­ǵan marǵasqa ǵalymdarymyzdyń, ult­jan­dy depýtattardyń yqpalymen basym da­ýys jınap, kópten kútken Mem­le­ket­tik egemendik týraly deklarasııa qabyldanyp, derbes memleket atan­dyq. Bul oqıǵa – bizdiń azattyq alar joly­myz­daǵy alǵashqy qadam.

 

Búrkitbaı AIаǴAN,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor:

– Shyntýaıtynda, memleketterdiń paıda bolýy egemendik týraly deklarasııa qabyldaýdan bastalady. Ol – egemen el bolýdyń maqsaty men mánin kórsetetin mańyzdy qujat. Mem­lekettiń egemendigin jarııalaıtyn mekeme – Parlament. О́ıtkeni ol jerde depýtattar halyq atynan sheshim qabyldaıdy. Son­dyqtan Mem­­le­kettik egemendik týraly dekla­ra­sııanyń qabyl­danýy biz­diń zań­dy túr­de derbes memleket atan­ǵa­ny­myz­dy bildiredi.

90-jyldardyń basynda bolyp jat­qan saıası úderisterdiń ishinde júr­dik. Keıin Prezıdent apparatynda qyzmet ettim. Bodandyqtan bostandyqqa jetken kezeńder men oqıǵalar kóz aldymyzda ótti. Deklarasııa talqysy jaz boıy júrdi. Parlamenttiń óz ishinen jik shyqty. Egemendik alýǵa qarsy bol­ǵan­dar­dyń kóbi – kásiporyndar dırektorlary, áskerı adamdar, taǵy basqalar edi. Olar «Qazaqstanǵa óz egemendigin jarııalaý ne úshin qajet? KSRO-ny saqtap qalmaımyz ba? Jaman memleket emes qoı» degen ýájderin alǵa tartty. Qujat mátininiń árbir tarmaǵy úshin talas-tartys júrdi. Mysaly, Qazaq mem­le­ketiligin jarııalaý, óz jerimizdegi bar­lyq kásiporyndardy Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń quzyretine berý sekil­di máseleler úlken talasqa tústi. Qarýly kúshter dep ashyq aıtylmasa da, respýblıkanyń óz qorǵanys isi máse­lesi de qozǵaldy. Bizdiń baǵymyzǵa oraı basym daýyspen deklarasııany qabyldadyq.

 

Myrzataı JOLDASBEKOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri:

– Memleket ornatý, ony qalyptas­tyrý, baıandy etý deıtin kúrdeli úr­di­s­ke qa­tysýdy Alla kez kelgen kisi­niń mańdaıyna jaza bermegen. Biz – sol baqytqa ıe bolǵan adamdarmyz. Tuńǵysh Prezıdent saılaýynyń shtabyn basqarýdyń, Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıyn, Qazaqstan hal­qy­nyń forýmyn ótkizýdiń, qazaq qazaq bolǵaly basyna tikken Aqordanyń ashylý saltanatynda bataly sóz aıtýdyń maǵan buıyrǵanyn tarıhtyń pesheneme jazǵan nesibesi dep sanaımyn.

Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi Memle­ket­tik egemendik týraly deklarasııany 1990 jyly 25 qazan kúni saǵat 18:55-te qabyldady. Bul qujatta el aýma­ǵy­nyń birtutastyǵy men oǵan jat kóz­qaras, qarsy áreket bolmaıtyndyǵy bekitildi. Deklarasııada asa mańyzdy másele – respýblıkanyń óz bıýdjetin qalyptastyratyndyǵy aıqyndaldy. Ol – elimiz Konstıtýsııasynyń negizine aınalǵan respýblıkanyń tuńǵysh zań aktisi. Qujatta elimiz «halyqaralyq qatynastardyń derbes sýbektisi bolýǵa, syrtqy saıasatty óz múddelerine saı belgileýge, halyqaralyq uıymdardyń qyzmetine qatysýǵa quqyǵy bar» egemen memleket dep jarııalandy. Alǵash ret elimizdiń tabıǵı resýrstarynyń, ekonomıkalyk jáne ǵylymı-tehnıkalyq áleýetiniń óz menshiginde bolýynyń erekshe quqyǵyn baıan etti. Eger egemen­dik qaǵıdattaryna qaıshy keletin bolsa, el aýmaǵynda KSRO zańdaryn toq­tatý quqyǵyn belgiledi. Memlekettik ege­men­dikti jarııalaý – elimiz úshin óz damýynyń jolyn derbes anyqtaý múm­kindigin ashqan tuńǵysh akt.

 

Egemendik jolyndaǵy saıası úderister

 

Nurbek PUSYRMANOV,

Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory:

– Bastapqyda Qazaq KSR Joǵarǵy keńe­sinde Memlekettik egemendik týraly dek­larasııanyń eki jobasy ázirlengen edi. Alǵashqy resmı nusqasy akademık S.Zımanovtyń basshylyǵymen jasalsa, balama dep atalatyn ekinshi nusqaǵa «Demokratııalyq Qazaqstan» depýtattyq toby (bastapqy quramynda E.Ertisbaev, B.Belık, M.Ospanov, P.Svoık, B.Qadyrbekov) bastamashy boldy. Deklarasııa jobasyn talqylaý keń aýqymǵa ıe boldy. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1990 jyly 16 qyrkúıektegi sanynda deklarasııa jobasy ashyq talqylaýǵa usynylǵan. Osy joba 15 tarmaqtan turdy.

Sol kezdesi saıası kúsh-jiger osy qu­jat tóńiregine qoǵamdy toptastyryp, kon­sensýstyń bıik deńgeıin kórsetkeni – tarıhtan alar úlken sabaqtyń biri. Muny dala demokratııasyndaǵy saıası mádenıettiń beınesi dep sıpattaýǵa bolady. Deklarasııa jobasyn talqylaý ǵylymı dıskýssııamen de tolyqty. Máselen, 22 qyrkúıekte «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń «Tujyrymdama jobasyn talqylaımyz» aıdarynda eko­­nomıka ǵylymdarynyń kandıdaty R.Nesipbaevtyń «Egemendikke erkindik arqyly jetemiz» atty maqalasy jarııa­landy. 23 qyrkúıekten bastap «So­sıa­lıstik Qazaqstan» gazetindegi sol aı­dardyń ataýy «Deklarasııa jo­ba­syn talqylaımyz» dep ózgerdi. Osy kúni zań ǵylymdarynyń doktory, professor Q.Namengenovtiń ege­men­dik, sýverenıtet maǵynalaryna talqy­laý jasaǵan «Naqtylaý qajet» atty maqalasy, 2 qazanda Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi D.Kishibekovtiń «Shyn máninde egemendik kerek», 3 qazanda fılologııa ǵylymdary doktorlarynyń pikirleri usynylyp, jo­badaǵy normalarǵa til faktory aıasynda pikirtalasty keńeıte tústi.

1990 jyly 4 qazanda «Demokratııalyq Qazaqstan» depýtattyq tobynyń úndeýi jarııalanyp, onda bılik tarmaqtarynyń bólinisin iske asyrý barysyna synı kóz­qaras bildirilip, Kommýnıstik par­tııanyń monopolııalyq jaǵdaıyna shekteý qoıý, partııalyq qaǵıdatty zań shyǵarýshy qurylym aıasynda júr­gizý maqsat etildi. Osy oraıda, depýtattyq top músheleri bı­likti bir par­tııanyń, qurylymnyń nemese jeke bir adamdardyń qolyna shoǵyrlaný qaýpi máselesin de kótergen.

5 qazan kúni Almatyda egemen memleket retindegi Qazaq KSR-niń teorııalyq-me­to­dologııalyq aspektilerin talqy­laý­ǵa arnalǵan ǵylymı-teorııalyq konferensııada Qazaq KSR Ǵylym aka­de­mııasynyń akademıgi M.Qozybaev baıan­dama jasady. 1990 jyly 16 qazanda resmı jáne balamaly nusqany jaq­taý­shylar ózara sóz jarystyrdy. Buqaralyq aqparat quraldarynda jáne osy sessııada talqylaý kezinde aıtylǵan usy­nystar men pikirler eskerile otyryp, respýblıkanyń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııa jobasyn pysyqtaý jónindegi komıssııa quryldy. Bul týraly «Lenınshil jas» gazeti 1990 jyly 18 qazanda aqparat taratty. Depýtattyq toptardyń talqylaýy túrli prızmada máselelerdi túıindeýge múmkindik berdi.

25 qazanda Qazaq KSR Joǵarǵy keńe­siniń tańerteńgilik otyrysynda Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııanyń jobasyn jetildirý jónindegi Joǵarǵy keńes komıssııasy atynan onyń tóraǵasy S.Zımanov sóz sóıledi. Joǵarǵy keńestiń keshki otyrysynda deklarasııa jobasy árbir bap boıynsha talqylandy. Ár bap jekeleı daýys berý arqyly sheshildi. Talqylaý alty saǵatqa sozylyp, nátı­jesinde, 350 depýtattyń 71-i qarsy bolǵanyna qara­mas­tan, kópshilik daýys­pen deklarasııa qabyldandy.

26 qazan kúni Qazaq KSR Prezıdenti N.Nazarbaev Joǵarǵy keńestiń sessııasyna qatysyp, depýtattardy halqymyzdyń saıası ómirindegi mańyzy bar qujat – Qazaqstannyń egemendigi týraly dek­larasııanyń qabyldanýynda qyzý pikirtalas bolǵanymen, ony bekitýge kelgende halyq depýtattarynyń respýb­lıkamyzda qalyptasyp otyrǵan saıası ahýalǵa jaýapkershilikpen qaraı­tyn­dy­ǵyn baıqatqanyn atap ótti. Budan ári saıası úderister jandanyp, Qazaq KSR-i Qazaqstan Respýblıkasy dep óz­gertildi. Osy qujatta respýblıka demo­kratııalyq, táýelsiz, beıbitshilik súıgish, qu­qyqtyq memleket qurýǵa umtylysyn basshylyqqa alatyndyǵy taıǵa tańba basqandaı jazyldy.

 

Qýanysh SULTANOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri:

– Memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldanǵannan keıin aldymyzda úlken asýlar turdy. Eń bastysy, KSRO quramynan shyǵyp, táýelsiz el ataný úshin berik irgetas qalap aldyq. Sony negizge ala otyryp, bir jyldan keıin, ıaǵnı 1991 jyly 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýel­sizdigi týraly» konstıtýsııalyq zań qa­byldanyp, azattyqqa tolyqqandy qol jetkizdik. Meniń oıymsha, Respýblıka kúni men Táýelsizdik kúnin bir-birinen tómendetýge bolmaıdy. Ekeýi de hal­qymyz úshin mańyzy orasan zor merekeler. Biri – azattyqqa barar joldy ashyp berse, ekinshisi sonyń núktesin qoıdy. Tek 1991 jyly 16 jeltoqsannan keıin ǵana bizdiń táýelsizdigimizdi basqa elder moıyndap, álemdik arenada ózin­dik orny bar jeke-dara memleketke aınalǵanymyzdy umytpaýymyz kerek.

Biz kópten beri armandaǵan, iske asyrýǵa talpynyp, qulshyna atsalysqan deklarasııanyń qabyldanýyna aman-esen, soǵyssyz, kóterilissiz jetkenimizge shúkirshilik ettik. Tarıhta táýelsizdigin qantógissiz alǵan elder kóp emes. Biz solardyń biri boldyq. Osy azattyqqa jetý úshin tóńkeris jasalyp, halyq qyrylǵanyn qalamadyq. Solaı boldy da.

 

Búrkitbaı AIаǴAN,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor:

– «Egemendik týraly deklarasııa bizge ne berdi?» degen suraq týyndaıtyny ras. Ol bizge shekaramyzdy belgileý, ózindik ekonomıkalyq saıasatymyzdy júrgizý, qarýly kúshterimizdi qurý, memlekettik basqarý organdaryn jasaqtaý sekildi mańyzdy isterge jol ashty. О́z múddemizge saı qajetti zańdar qabyldandy. Iаǵnı ol kezde áli táýel­siz­digimizdi almasaq ta, táýelsiz mem­leketke tán saıası ózgerister bastalyp ketken edi.

 

Egemendik jolynyń eleń-alańy

 

О́mirzaq OZǴANBAEV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, eks-senator:

– 1990 jyly týǵan balalar qazir 33 jasqa tolǵan eken. 33 jyl – bir urpaq aýysatyn ýaqyt. Eldigimizge qalanǵan irgetas ispetti bolǵan Memlekettik egemendik týraly deklarasııa 1993 jyly tuńǵysh Ata zańymyzdyń qabyldanýyna negiz boldy. Ulttyń tynysyn ashty. Búgingi táýelsiz elde ómir súrip jatqan urpaq – baqytty urpaq. Qaı el, qaı halyq bolsyn, onyń eń basty armany – táýelsizdikke jetý. Qazir dúnıede ultaraqtaı jerge, egemen elge zar bolyp otyrǵan kóptegen halyq bar. Olardyń janynda derbes memleketi bar biz – mań­daıynyń baǵy bes eli baqytty ultpyz.

 

Tilegen SADYQOV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor

– Táýelsizdik – ulaǵatty uǵym. Ár ulttyń basynan keshetin kóńil kúıin biz de keshtik. Osydan 33 jyl buryn Memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldanǵan tusta bórkimizdi aspanǵa atyp qýandyq. Odan keıin 1991 jyly 16 jeltoqsanda táýelsizdikke qol jetkizgende odan beter shat-shadyman boldyq. Shynynda, bul úlken tarıhı kezeń edi. Ǵasyrlar boıy ańsaǵan, keshegi el úshin, jer úshin, qazaq úshin janyn qurban etken ata-babanyń, bergi zııaly qaýym ókilderiniń armany edi.

Biz – keńestik dáýirde bilim alyp, sol kezeńde qyzmet bastaǵan adamdarmyz. Sondyqtan o zaman men bu zamandy salystyrýǵa tolyq múmkindigimiz bar. Sóz joq, biz mem­leketiligimizdi bekemdedik, táýel­siz eldiń shańyraǵyn kóterdik. Shekara­myz­dy shegendedik. Basqa eldermen qarym-qatynasymyzdy jaqsarttyq. Ha­lyqaralyq deńgeıde BUU-dan bastap, úlken uıymdardyń tolyqqandy múshesi boldyq.

Men tarıhshy retinde aıtaıyn, elimizdiń egemendigi tusynda tarıhty qaıta qalpyna keltirý, ótkenimizdi túgendeý úshin jaqsy baǵdarlamalar qabyldandy. Sonyń biri – 2004 jyly dúnıege kelgen «Mádenı mura» baǵ­dar­la­masy. Sonyń arqasynda alys-jaqyn shetelderden kóptegen qundy qujat ákeline bastady. Sol qujattardyń ar­qa­synda biz tarıhty qaıtadan bekemdep, olqylyqtaryn naqty derektermen tolyqtyrdyq. Bul jumystar áli de «Arhıv-2025» degen baǵdarlama aıasynda jalǵasyn taýyp jatyr.

Ekinshi baǵdarma – 2013 jyly bas­tal­ǵan «Halyq – tarıh tolqynynda». Onyń da mańyzy óte joǵary. Eń bas­tysy ulttyq tarıhty túgendeý, onyń baǵyttaryna aıqyn metodologııalyq tujyrymdamalyq kózqaras jasaýǵa ózi­niń septigin tıgizdi. Osyndaı ju­mys­tar nátıjesinde daıyndalyp jatqan jeti tomdyq tarıhı eńbektiń de baǵasy zor.

 

Myrzataı JOLDASBEKOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri:

– Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldar elimiz úshin óte qıyn boldy. Tuńǵysh Prezıdent sonyń báriniń jónin, jolyn taba bildi. Eldi uıystyryp, halyqty birlikke toptastyrdy. Qazirgi kúni de Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ádiletti Qazaqstan qurý bastamasyn qolǵa alyp, el keleshegi, yntymaǵy men birligi úshin eleýli reformalardy júzege asyryp jatyr.

Egemendik alǵan tustaǵy este qalǵan oqıǵa­lardyń biri dep Dúnıejúzi qazaq­ta­rynyń birinshi quryltaıyn aıtar edim. «Quryltaıdy qalaı ótkizemiz?» dep kóp talastyq. «Elim-aılap» ketip edi, «Elim-aılap» kelsin, sony aıtqyzaıyq», dedik. Buǵan kóp adam qarsy boldy. «Zarlatyp ne keregi bar?» degender de tabyldy. Ushaqtan túsken kezdegi qandastarymyzdyń kózindegi jasty kórgende, bárimizdiń kóńilimiz bosady. Jerge túse salyp, týǵan topyraqty qu­shaqtap súıgen sátteri áli kúnge deıin esimizde. «Elim-aı» áni oryndalyp jatyr. Saı-súıegimiz syrqyrap ketti... Qazaqqa qazaqtan basqa eshkimniń jany ashy­maıdy. Sondyqtan elimizdiń órken­de­ýi úshin eń aldymen birlik kerek, yntymaq qajet.

 

Saǵıla NURLANOVA,

Ulttyq arhıv dırektory:

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda, Túrkistan qalasynda ótken Ulttyq quryltaıdaǵy sózinde, «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda jastardy otansúıgishtikke tárbıeleýge, elimizdiń tarıhyn tereń tanyp bilýge basty nazar aýdardy. Osyǵan baılanysty elimizdiń Ulttyq arhıvi jas urpaqqa arhıvtik qujattar arqyly tól tarıhyna degen qyzyǵýshylyǵy men patrıottyq sezimderin oıatý maqsatynda elimizdiń barlyq mańyzdy qujattaryn saqtap, keleshekke úlken tarıh qylyp jetkizý mıssııasyn atqaryp keledi.

Ulttyq arhıvte saqtalatyn qujat­tardyń negizgi bóligi elimizdiń táýelsiz memleket retinde qurylýy men damýy kezeńine jatady. Qujattarda eldiń mem­lekettik jáne áleýmettik-eko­no­mı­ka­lyq qurylysynyń, mádenıeti men tarıhynyń biregeı qundy derekteri kóp. Ulttyq arhıv elimizdiń memlekettik jáne saıası damýyna qatysty kóptegen qor men isti kóziniń qarashyǵyndaı saqtap otyr. Táýelsizdiktiń eleń-alańynyń tarıhyn zertteý úshin naqty materıalǵa eń baı qor «№2 qor» dep atalady. Ol jerde elimiz egemendigin alǵannan bastap búgingi kúnge deıingi eń mańyzdy taǵdyrsheshti qujattar sol bir syndar­ly jyldardyń syryn saq­tap, ǵylymı aınalymǵa túsetin sátin kútip jatyr. Olardyń ishinde qazirgi zertteý­shi­ler­diń qyzyǵýshylyǵyn týdyrady degen «Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń ataýyn ózgertý týraly» Zańy, «Qazaqstan Respýblıkasynyń mem­lekettik táýelsizdigi týraly» Kon­stı­týsııalyq zańy, 1994 jyly 6 shilde­degi «Qazaqstan Respýblıkasynyń as­ta­nasyn kóshirý týraly» Joǵarǵy ke­ńes­tiń qaýlysy, Memlekettik Tý men Eltańba, Ánuran týraly, ulttyq valıýtamyz týraly qujattar sol kezdegi elimizdiń táı-táı basqan eń alǵashqy qadamdarynan qalǵan izdeı bolyp saırap jatyr.

 

Egemendik bizge ne berdi?

 

Dáýlet MUQAEV, Májilis depýtaty:

– Men – Táýelsizdiktiń qurdasymyn. Saıası-qoǵamdyq oqıǵalardyń basym bóligi bala kezde ótti. Buryn 25 qazan kúni toılanatyn mereke stýdenttik, ba­lalyq shaqtaǵy demalys kúni retinde este qaldy. Kúntizbeden alynyp tastal­ǵannan keıin ol Táýelsizdik kúniniń tasasynda qalyp qoıǵany ras. Asylynda Táýelsizdikke negiz bolǵan – Deklarasııa. Bul sol kezdegi memlekettik qyzmette jumys istegen aǵa-apalarymyzdyń eń­begi. Ońaı bolmady. Ońaıshylyqpen kel­medi. Sondyqtan bul – shekaramyzdy bekemdeýge, memlekettilik tuǵyry­myz­dy bekitýge negiz bolǵan kún.

Bizde Memlekettik týdy kóshege ilip qoısa, aıyppul salady degen bir túsinik qalyptasqan. Buryn, qatelespesem 400-500 AEK kóleminde aıyppul salynyp kelgen edi. Osyndaı aıtýly datalarda týdy ustap júrsek nemese kóshelerge ilip qoısaq, ol azamattarymyzdyń ulttyq rýhyn arttyrady. Máselen, úıdegi terezemde tý únemi ilinip turady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev oǵan ruqsatyn berdi. Germanııa, AQSh, Túrkııa elderiniń azamattary týlaryna erekshe maqtanyshpen qarap, arqalaryna jamylyp júredi. Bizde de sondaı bolsa eken deımiz. Jastardyń arasynda fleshmob retinde ár jerge týdy ilip, nasıhattasaq degen tilek bar. Muny biz osyndaı ulttyq merekelerimizden bastaýymyz qajet. Buǵan qosa ulttyq kıimderimizdi kúndelikti kıip, ár azamat onyń nasıhattalýyna atsalysqany abzal. Sondaı-aq mektep oqýshylary, stýdentter, jastar arasynda patrıottyq is-sharalardy kóbeıtý kerek. Tól tarıhymyzdy nasıhattaýymyz qajet. Osylaısha, óskeleń urpaq týǵan jeriniń, tól memleketiniń qadir-qasıetin boıyna tereńirek sińirip, eldiktiń maǵynasyn asqaqtata ustaǵany jón.

 

О́mirzaq OZǴANBAEV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, eks-senator:

– Qazir el basyndaǵy azamattardyń bas­tamasymen Ádiletti Qazaqstandy qu­ryp jatyrmyz. Bul bizge egemendiktiń bergen úlken baqyty. Qazirgi astyna júırik kólik mingen, qaltasynda qos telefony bar óskeleń urpaq táýelsizdikke jeter joldaǵy aǵa urpaqtyń eńbegin, egemendigimizdiń máni men qadirin bile me? Biz sekildi tarıhshy qaýymnyń aldynda turǵan úlken sharýa sol: azat­tyqqa qalaı jettik, osy jolda qandaı jan­qııarlyq ister atqaryldy, qandaı qıyn-qystaý, tar jol taıǵaq keshýden óttik – osyndaı mańyzdy tarıhı de­rek­terdiń bárin jas urpaqtyń sanasyna quıý. Búgingi jaımashýaq ómirdiń jaıdan-jaı kelmegenin, bostandyq úshin qanshama bozdaqtarymyzdyń ómiri qıylǵanyn, ótken ǵasyrda Alashtyń kósegesin kógertýdi qalaǵan 105 myńnan astam azamatymyzdyń tutqyndalýyn, onyń 25 myńnan astamynyń jazyqsyz atylyp ketkenin uǵyndyrýymyz kerek. О́miri qapııada qıylǵan sol 25 myń adam qandaı jandar edi? Olar qazaqtyń sút betindegi qaımaqtary edi. Biz olardyń árqaısynyń esimin umytpaı, jadymyzda saqtaı bilýimiz kerek. Tarıhı sana qalyptaspaı, Otanyn súıetin patrıottardy tárbıeleý qıyn. Uly Otanymyz – babalarymyzdyń qanyn tógip, janyn berý arqyly urpaqqa amanattaǵan baılyǵy. Jaratýshymyz bizge baıtaq jer berdi, el berdi, ken berdi, er berdi, biz sonyń qadirine jete bilýimiz qajet.

 

Tilegen SADYQOV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor:

– Keıingi onshaqty jylda Respýblıka kúni qoǵamnan shettep qalǵany ras. Bir jyl­dary tipti atamaı kettik. Biraq byl­tyr Ulttyq quryltaıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bul tarıhı kúndi qaıtadan ulttyq mereke dárejesine kóterip, joǵary deńgeıde atap ótý kerek degennen keıin qaıta jańǵyrdy. 25 qazan – Táýelsizdiktiń bastaý alǵan kúni. О́ıtkeni deklarasııada aıtylǵan máselelerdi qarap otyrsaq, 1991 jyly 16 jeltoqsanda qabyldaǵan Táýelsizdik týraly zańnyń bastamasy, sondaǵy aıtqan oılar, tujyrymdamalar deklarasııada da aıtylǵan. Deklarasııa bul resmı, zańdy qujat bolǵan joq. Biraq alǵash qoǵamdy serpiltip, eńsesin kótergen qujattyń mańyzy óte zor. Biz kóbine-kóp belgili bir merekeni sol kúni ǵana atap ótemiz de, qalǵan ýaqytta kóp eske ala bermeımiz. Respýblıka kúninen bastalǵan úlken jetistikti únemi aıtyp otyrý kerek. Halyqtyń, eń birinshi jastardyń sanasyna kirýi kerek. Resmı is-sharalardan bólek, kúndelikti tirshilikte otbasynan bas­tap, qoǵamdyq oryndarda, ǵylymı ortada, bilim salasynda aıtylatyn negizgi oı osy Táýelsizdiktiń mańyzy, onyń róli bolýǵa tıis. Onyń negizi Respýblıka kúninen bastalady. Eger muny jastardyń, urpaqtyń sanasyna sińire alsaq, bul shyn máninde ulttyq bolmystyń jańǵyrýy bolar edi.

 

Nurbek PUSYRMANOV,

Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory:

– 2022 jyly Ulttyq quryltaıdyń birinshi otyrysynda Memleket basshysy Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin berý týraly aıta kele: «Respýblıka kúni eldiń memleket qurý jolyndaǵy tarıhı qadamynyń sımvoly bolýy kerek» degen bolatyn. Odan ári Prezıdent ózge alqaly jıynda: «Respýblıka» sózi latyn tilinde «ortaq is» degen maǵyna beretini barshamyzǵa belgili. Bir sózben aıtqanda, Respýblıka óz isine jaýapty azamattardyń ortaq is-áreketiniń arqasynda qurylady. О́ıtkeni azamattar – memlekettiń arqaýy. Azamattary bolmasa, memleket te bolmaıdy», dep paıymdady.

Búginde Respýblıka kúni merekesiniń sıpaty ózgerip, eldegi demokratııalandyrý úderisin damytýǵa baǵyttalǵany, «adamnyń egemendigi», onyń ál-aýqaty men ózi ómir súrip otyrǵan ortaǵa degen adaldyǵy qaıta kún tártibine shy­­ǵyp otyr. Qazirgi ýaqytta osy ıdeıa «Halyq únine qulaq asatyn memle­ket» tujyrymdarymen úndesedi. Adam jetistigi tutas elimizdiń tabysty bolýyna jol ashatyndyǵy úne­mi basym­dy­ǵymyz bolýy mańyzdy. 1990 jyly elimiz BUU Damý baǵ­darlamasynyń «Adamı damý ındeksi» atty tuńǵysh reıtınginde jáne baıandamasynda kó­rinis tapty. Sonda 0,650 ball alyp, 66-orynǵa turaqtadyq. Iаǵnı «Adamı áleýetiniń damý deńgeıi joǵary elder» sa­natyna kirdik.

2021 jyly Qazaq eli 0,811 balmen 56-tuǵyrǵa kóterildi. Bul – egemendik pen memlekettik turǵyda mańyzdy qadam. Jańa kezeńniń qundylyqtary ornyǵyp, rásimder paıda bolyp, jańasha minez-qulyqtar qalyptasyp keledi. Osy oraıda «Jaýapty memleket – jaýapty qoǵam – jaýapty adam» júıesi berik ornyǵýy qajet. Merekeniń áleýeti de osynda.

 

Dáýlet MUQAEV,

Májilis depýtaty:

– «Egemendik bizge ne berdi?» degen suraqqa kelsek, elimiz táýelsizdik alǵaly biraz iri tarıhı oqıǵa boldy. Solardyń keıbiriniń ótýine biz de atsalystyq. Máselen, álemdik deńgeıdegi EKSPO kórmesi, ýnıversıada, Azıada syndy úlken aýqymdy is-sharalarda volonter boldym. Saıası-qoǵamdyq oqıǵa­lar­dan aıtar bolsam, keıingi jyldary Prezıdenttiń bastamasymen referendým ótti. Saılaý júıesine jeke mandattyq saılaý qosyldy. Buryn bári partııa tizimimen ǵana ótetin. Qazirgi júrgizilip jatqan saıası reformanyń da alǵashqy nátıjesine el kýá bolyp otyr.

 

Saǵıla NURLANOVA,

Ulttyq arhıv dırektory:

– Ádiletti Qazaqstandy qurý úshin otanshyl qoǵam qalyptastyrý qajet. Al otanshyl qoǵamdy qalaı qalyp­tas­ty­ramyz? Ol úshin elimizdiń arǵy-bergi tarıhyn túgendep, óskeleń ur­paqtyń sanasyna myqtap sińire bilýimiz paryz. Al Ulttyq arhıv qoı­ma­la­rynda saqtalǵan tarıhty jalpy áleýmetke jetkizý úshin tarıhshylar men arhıvshiler tize qosa, birlese eńbek etse ǵana oılaǵan josparymyz iske aspaq. Sol sebepti de Tarıh ınstıtýty men jýyrda ashylǵan Ulttyq arhıv ǵylymı zertteý zerthanasy osy josparymyzdy iske asyrý baǵytynda ólsheýsiz úles qosary sózsiz.

Búgingi tańda Ulttyq arhıv qoǵamnyń materıaldyq jáne rýhanı ómirin beı­neleıtin tarıhı, ǵylymı, áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası, mádenı mańyzy bar jáne únemi tolyqtyrylyp otyratyn muraǵattyq qujattar qoryna aınalǵan. Bul jerdegi qujattardyń kólemi 400 myńǵa jýyq saqtaý birligin quraıdy. Iаǵnı atqarýshy jáne zań shyǵarýshy bıliktiń eń joǵarǵy satylarynan bastap barlyq mınıstrlik pen vedomstvoda, ulttyq kompanııada el ekonomıkasy men áleýmet áleýetin kóterýge arnalǵan mańyzdy sheshimder men qabyldanǵan qundy qujattar bizdiń qoımalarymyzda shashaýy shyqpaı, kózdiń qarashyǵyndaı saqtalady.

 

Tilegen SADYQOV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor:

– Azattyq alǵaly ótken 30 jyldan astam ýaqytta jetistikterimizben qatar, áttegen-aı degen tustardyń bolǵany ras. Áli kúnge deıin sheshilmeı jatqan másele kóp. Mysaly, birinshiden, «Ulan-baıtaq jerimizde jatqan qazyna baılaǵymyzdy tolyq óz múddemizge paıdalana aldyq pa? Halyq nege osy úlken baılyqtyń ústinde otyryp, óz eliniń qojasy, óz eliniń baılyǵyn sezine almaıdy?» degen saýaldar oıǵa oralady. Ekonomıkalyq reformalar kóp júrgizildi. Sonyń ózinde nátıjesi tolyq ashylmaǵan sekildi. Qazirgi kúni Memleket basshysynyń bastamasymen qolǵa alynyp jatqan zańsyz aktıvterdi elge qaıtarý isi osy olqylyqtyń ornyn toltyrady dep senemiz.

Ekinshi, áleýmettik másele. Árıne táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary­men sa­lys­tyrǵanda halyq kóp jetis­tikke jetti. Birtindep áleýmettik máseleler sheshilip jatyr. Zeınetaqy reformasynyń ózi bir tóbe. Biraq nege kóp jerde áli de «az qamtylǵan», «jaǵdaıy nashar» degen sózderdi paıdanyp júrmiz? Osy ýaqytqa deıin bul máselelerdi birjaqty sheship úlgermedik. Iаǵnı bul istep jatqan tir­shiligimizdiń bir jetispeıtin tusy sııaq­ty.

Úshinshiden, álemdik deńgeıde órke­nıetti eldermen terezesi teń, halyq­aralyq qaýymdastyqtan oıyp tu­ryp oryn alǵan memleket boldyq dep maq­ta­namyz. Sóz joq, kórshi elder­men qarym-qatynasymyz jaqsy. Shekaralyq daý-damaı joq. Biraq soǵan qaramastan qazirgi syn-qaterlerdi eskerip, syrtqy saıa­satty asa saq júrgizý kerek. Abylaıdyń za­manyndaǵydaı kóregendilik qajet. Osy ortada ulan-baıtaq jerge ıe bolý qazaq úshin, qazaqtyń memleketi úshin ońaı emes. Qazir Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev osy baǵytta syndarly saıasat júrgizip keledi. Biz osy bedelimizdi el damýynyń qýatty kiltine aınaldyra bilgenimiz abzal.

 

Dóńgelek ústeldi júrgizgender –

Eskendir ZULQARNAI,

Zeıin ERǴALI,

«Egemen Qazaqstan»