Bolmysy bólek «Bes jorǵa»

Álqıssa, qazaqtyń kindigi is­petti Ulytaý óńirinde kúı­shi­ligi aspandaǵy aqqýdy jerge­ qon­dyrǵan Maqprýza atty qyz bol­ǵan desedi. Saýsaq alysy tyń­da­ǵan­da eriksiz súısintip, shertisi kór­gendi tańyrqatypty. Alystan at terletip, ózimen kúı tartýdan jarysýǵa kelgen nebir dúldúl kúıshilerdiń saǵyn syndyryp, jerge qara­typ­ty. О́nerpaz arýdyń ár tarap­qa­ jaıylǵan dańqyna tánti bol­ǵan Súgir kúıshi seriktikke kó­sil­tip kúı tartatyn aıdarly dom­by­rashylardyń tórteýin ertip, Maqprýzamen kúı saıysyna túsýdi murat tutady. «Jigitter, biz óner qonǵan, kúı qonǵan aýylǵa bara ja­tyr­myz. О́ner synǵa túsken kezde men senderge arashashy bola almaımyn. Sondyqtan men mynadaı bir amal taptym. Bes tarmaqty kúı shyǵardym. Kúı shyǵarý óneri synǵa túsken kezde, kúıdiń basyn men tartamyn, qalǵan tórt kúıdi sender ózara bólisip, árqaısysyń ózderiń shyǵarǵan kúı retinde tar­tasyńdar» deıdi. Qasyna kileń taı­paltyp jorǵa mingen aýyldyń tórt jigitin – Jylqaıdardyń Yby­raıyn, aǵaıyndy Ibadilda men Úrkin­baı­dy, Botabaǵardy er­tip,­ Uly­taýǵa qaraı sapar shegedi.

Bazbir derekterde «Bes jor­ǵa» kúıiniń alǵashqy tarmaǵy, «Súgir­diń Maqprýza sulýdyń aýylyna bara jatqandaǵy bes jorǵa attyń egesin sýrettep shyǵarǵan kúıi eken» dep te aıtylady. Ol zamanda seriniń janyna ergen dostarynyń ózimen qaraılas ónerpaz bolýy shart bolǵan. Eger Súgirdi seri deıtin bolsaq, onda onyń janyna ergen jigitter as iship, aıaq bosatqandy, at pen shapanǵa ortaq­tas­qandy ǵana biletin top qana bolsa – ol serige syn bolmaq. Iаǵnı Súgir óziniń abyroıyn oılap, sher­tis­ máneri turǵysynan alǵanda bir-birine uqsamaıtyn tórt kúı shyǵa­rýǵa májbúr bolǵan. Al árkim­niń ózine ǵana tán stıli bola­tynyn esker­sek, bitim-bolmysy bólek tórt kúıdiń tótennen top ete qal­ma­sy belgili. Mine, osy taraptan kel­gende Súgirdiń janyndaǵy dos­tarynyń úlken ónerpazdar ekenin dáleldeý jolynda, óziniń shertis mashyǵynan tys, bir-birine uqsamaıtyn tórt kúı shyǵarýy nen­deı eńbek ekenin, nendeı sal­maq ekenin kúıshiler ǵana shyn sezi­ne alsa kerek. Tartys kezinde Naı­man aýyly «Dese degendeı eken. Beseýi de des bermes jor­ǵa­ jigitter eken» dep qaıran qa­lyp­ty. Bul kúıdiń bes tarmaǵyn da dáý­lesker dombyrashy Janǵalı Júz­baev oryndaıdy. Bes túrli kúı­den turatyn «Bes jorǵanyń» bu­ryn tórteýi alynyp tastalyp, bi­reýi ǵana jazylǵan.

Sonymen Birjan men Sara­nyń­ aıtysy sekildi ulaǵatty qa­zaq­ mádenıeti tarıhyndaǵy iri oqı­­ǵ­a­­lardyń biri bolǵan Súgir men Maq­prýza qyzdyń kúı jarysy qalaı ót­kenin baıan eteıik.

«Súgir» atty romannyń avto­ry,­ jazýshy О́tesh Qyrǵyzbaev «Tula boıy tunǵan kúı» atty maqa­lasynda búı deıdi. «...Aıtsa aıt­qandaı, Maqprýza qyzdyń dań­qyna óneri saı eken. Shertpe kúı­diń qońyr áýezin kóńilge qon­dyr­ǵaly Súgirdiń pernelerdi termelegen taramys saýsaqtaryna zer sa­lyp qaraıdy. Aıaqtalǵan kúıdi na­qysh, ekpinin ózgertpesten sol qal­pynda tartyp shyǵady. Súgir kúı­di qalaı bastap, aıaqtasa, qyz da solaı bastap, aıaqtaıdy. Qos ishek­ti qabat qaǵyp, úzdiktirip ba­ryp aıaq­taǵanyn da aınytpaı qaı­ta­lap beredi. Kúı Maqprýzanyń sher­týinde qulaqqa jumsaq, sámbi tal­dyń butaǵyndaı bas-aıaǵy jınaqy órilip shyǵady. Súgir de Maq­prýzanyń kúılerin kóńiline qat­tap alyp, sarynyn pernege aınytpaı salady. Dombyra sher­ti­siniń shıraı túskenin, top ishinde eleý­siz­deý kóringen sylyńǵyr qara jigittiń dombyra shertken saıyn arqalanyp, janarynan ushqyn oınaǵanyn qyz da ańǵarady».

Munan soń Súgir «Yńǵaı­tók­­pe» men «Shalqymany» tarta­dy.­ Bul kúı qyzǵa tereń áser et­ke­­ni sonshalyq, qaıta serpilip oıyn jınaqtaǵansha kúıdiń kelte qa­ıy­­rymyn ótkizip alǵanyn da­ ań­ǵar­maıdy. Sonymen, tarıhı­ júz­de­sýde kúı óneriniń qos sań­laǵy tyń­daýshy qaýymnyń aıy­zyn qan­dyryp, «bárekeldi» jaý­ǵan kún bolady. Sırek daryn ıe­leri bir-birine yqylasy artyp, óza­ra­ shadyman bolysady.­ Eki jas bir-birin qoldap, to­lyq­ty­ryp, dom­byranyń qos ishegindeı ún­desip, kezektesip tartady. «Biri­miz – Ulytaýdan, birimiz – Qara­taý­danbyz, basymyzdy qosqan osy dombyra ǵoı, ekeýmiz bir dom­byra­men tolǵaıyq!» – dep ekeýi «Qos­ba­sar» kúıin shalqytyp tart­qan desedi. Aqyry qos daryn qı­maı­ qosh­tasqan ekeýdiń arasynda názik sezim shashaqtary qalady. Jany muń­ly, kóńili qumbyl Súgir kúı­shi Uly­taýǵa Maqprýza qyzdy ekinshi ret izdep bararda ákesi qar­sy­ bolyp, ónerpaz ulyn besikte qu­da bol­ǵan Shynarbaıdyń qyzy Saý­­qan­ǵa úılendiredi. Qaıran jas óner­­­paz ańsarly armanyna, mahab­bat­­ bulaǵyna orala almaı nazdy da­ sazdy týyndylardy ómirge áke­­­le­di.

Mine, betegeli boz dalada tý­ǵan áıgili «Bes jorǵanyń» shy­ǵý tarıhy osyndaı. Bes jol­dasynyń namysyn­ jyrtyp, bes tarmaqty kúı shyǵarǵan arqaly kúı­shi­niń óneri rýhanııatymyzdyń baı­lyǵy, tabysy, tozbas keni ekeni daý­syz.