О́tken ǵasyrdyń 20-jyldary qazaq halqy úshin úlken náýbettiń bastaý alǵan ýaqyty boldy. Ulan-ǵaıyr qazaq dalasynda biryńǵaı mal ósirýmen aınalysyp kelgen qazaq aýyldary keńestik saıasattyń synaq alańyna aınaldy.
Bılikke kelgenimen sharýashylyq júrgizýge qyrsyz kommýnıster jalań uranmen halyqty da, halyqtyń birden-bir kúnkóris kózi – maldy da qyrdy. Bul jaǵdaı Qazaq eliniń basqa jerleri sııaqty Mańǵystaýda da kórinis tapty.
1920 jylǵa deıin Ashǵabadqa baǵynyp kelgen Mańǵyshlaq ýezi «Adaı ýezi» atalyp, jeriniń keńdigine baılanysty birden gýbernııalyq mártebege ıe boldy. Qazaq avtonomııasyna qosylǵan kúnnen bastap, ýezd úlken qıyndyqqa tap keldi. Baký men Krasnovodsk, Reseı Kaspıı teńizindegi kemelerin túgel alyp ketti, keme arqyly berilip turǵan baılanys júıesi úzildi. Mal baqqan elmen ýezd ortalyǵynda saýda aıyrbasyn jasap kelgen orys, armıan saýdagerleri men kópesteri jańa bılik kelgen soń óz elderine qaıtty. Mal ónimderi ótpeı, jurt astyq, azyq-túlik, turmystyq zattar aıyrbasynan aıyryldy. Irgeles Qońyrat, Hıýa shekaralaryn japty. Balyq sharýashylyǵyn Astrahandaǵy Balyqodaǵy ıemdendi, jergilikti halyqqa balyq aýlatpady. Tuz kásipshilikterin daǵystandyqtar ıelendi.
Adaı ýezi qazaqtaryna bılikten kelgen náýbet qana emes, tabıǵattan bolǵan zulmat ta aýyr soqqy boldy. «Aqqoıannyń juty» degen atpen tarıhta qalǵan bul zulmat óńirdegi budan keıingi keleńsiz oqıǵalardyń «sebepkeri» edi.
1921-1922 jyldyń qysynda Adaı ýeziniń Arqa bettegi aýdandary jutqa ushyrady. Jut Tabyn aýdanynyń 3 bolys eliniń malyn joıdy. Mal ǵana qyrylyp qalǵan joq, adam ólimi boldy. Tiri qalǵandary Horezm jaqqa jer aýyp ketti. 1924-1925 jyldyń qysynda Adaı ýeziniń 15 bolysynda qýańshylyq saldarynan jut boldy. Bular – I jáne II Mańǵystaý, II, III, IV Bozashy, I, III, IV, VI, VII Adaı, Túpqaraǵan, Jemeneı, Shıli-Saǵyz, Jem-Saǵyz, Dońyztaý-Aqqolqa, Uly Sam bolystary.
Sharýashylyǵy shashyraǵan mańǵystaýlyqtar 1927 jyldyń qysynda «Aqqoıannyń jutyna» kılikti. Jut bılik tarapynan bolǵan salyq qyspaǵymen qosarlanyp, halyqty sansyratty. «Aqqoıan» buǵan deıin túbekte bolǵan juttyń bárinen de aýqymdy, tigerge tuıaq, úrerge ıt qaldyrmaǵan alapat jut edi. Juttyń alǵashqy nyshandary 1926 jyldyń qýańshylyǵynan baıqala bastady. Jaz basynda shópti shegirtke otasa, 1927-1928 jyldyń qysyna mal óte tómen kúıde keldi, sýyq túspeı-aq jemshóptiń tapshylyǵynan qyryla bastady.
«Jyǵylǵanǵa – judyryq», kúzge salym jer-jerde oba oshaǵy shyqty. Áýeli Qaratórtkil, sosyn Bozashydaǵy obadan bastapqyda 9, sosyn 50 adam qaıtys boldy. Ýezge «Qosshy» odaǵyn qurýǵa kelgen, sosyn revkomǵa tóraǵalyq etken Ámze Nahımjannyń arqasynda karantın uıymdastyrylyp, Saratovtan dárigerler shaqyrtyldy. Qazaqstan úkimeti tarapynan Nııazov sııaqty saýatty bilgir dárigerlerdiń jedel jasaqtary qurylyp, ekpe jasaýynyń arqasynda indet elge jappaı jaıylýdan aman qaldy.
Dál 1927 jyldyń sońynda Adaı ýezine okrýgtik mártebe berilip, okrýg ortalyǵy Fort Aleksandrovskiden (qazirgi Fort Shevchenko) Oıylǵa kóshti. Jutpen qabattasa júrgizilgen bul qaıta qurý Mańǵystaýǵa bólinetin qarajatqa qatysty da kóptegen túsinispeýshilik týǵyzdy.
1927 jylǵy qarashanyń ortasy aýa raıy kúrt sýytady. Aqtútek boran bolyp, qalyń qar túsip, eshqandaı mal óriske shyǵyp, tebindep jaıyla almady. Qar shógip jatqan túıeniń órkeshine deıin jaýyp tastaıtyndaı qalyń boldy. Adamdarǵa júris qıyndady. Okrýgtik bılik respýblıka ortalyǵy Qyzylordaǵa jedelhattar jaýdyrdy. 1927 jylǵy qarasha men 1928 jylǵy sáýir aralyǵyndaǵy joldanǵan jedelhattar jut kartınasyn tolyq beredi.
«1927 jyl, 30 qarasha. Qyzylorda. Qazaq Atqarý Komıteti men Halyq Komıssarlar Keńesine.
22-23 qarashada qatty boran boldy. Mal qyrylyp jatyr. Súıekshi men Qaratóbeniń arasyna qalyń qar tústi. Qatynas joq. Kómek bere almaı otyrmyz. Meteorologter aýa raıynyń budan ári de buzylatynyn aıtady. Okratkom Daýylov.»
1927 jyl, 6 jeltoqsan. Ekinshi jedelhat. «О́lkelik partııa komıtetine. Jer-Sý komıssarıatyna. Qazatkomǵa.
Qarly boran soqqaly bir apta. Jaǵdaıymyz asa qıyn. Qarjy joq.»
«13 jeltoqsan. Qyzylorda. Shıkizat daıyndaý basqarmasyna. Eńbek Halkomyna. О́tken jylǵa tıesili 15 000 somdy jáne keler jyl esebinen taǵy 15 000 somdy bólseńiz eken. Keıin júnmen qaıtaramyz.»
«31 qańtar. Moskva. RSFSR Saýda Halkomyna. Buryn-sońdy bolyp kórmegen qatań qys bolyp tur. Mal qyrylyp jatyr. О́nimderdi eshqaıda ótkize almaı otyrmyz. Irgeles Daǵystan, Ázerbaıjan respýblıkalary satyp alýdan bas tartty. Daǵystan, Soltústik Kavkaz kómektesýge dármensiz. Halyq ash. Shuǵyl kómek kerek!»
«19 naýryz. Qyzylorda. Boran áli tynǵan joq. Aıaz maldyń qalǵanyn otap jatyr. Ash adamdardyń aldy jaıaýlap, Fortqa jetti. Endi maldyń jaıyn emes, adamdardy ashtyq tyrnaǵynan arashalaýdyń qamyn istep jatyrmyz. Bes tamaqtaný orny ashylyp, 1 158 695 som jumsaldy.»
«29 sáýir Keńester úıi. Qılybaevqa. Ashtar qalany basyp aldy. Okrýgke 132 vagon un jetkizýdiń shuǵyl sharasyn alyńdar. Qarjy da kerek. Osyǵan deıin alty jedelhat jiberdik, bári jaýapsyz. Jaýapty tezdetińder. Eń bastysy – un!»
Jan-jaqtan adamǵa azyq-túlik, malǵa jemshóp suratyldy. Birinshi kezekte Ortalyqtan suratylǵan 50 myń rýbl qaryz qarajattyń alǵashqy bóligi Daǵystanǵa jetkizilip, oǵan 15 myń put qospaly jem daıyndalyp, jartysynan kóbi Kendirlige jetti. 200 tonna astyq tıelgen arnaıy parohod Mahachkala-Kendirlige 18 aqpanda ǵana keldi. Astyqty alystaǵy Bozashy aýyldaryna jetkizýdiń ózi qıyn boldy. Onyń alǵashqy partııasy arbamen, túıe kerýenderimen jolǵa shyqty. Osyndaı qıyndyqtarmen astyq jetkizýdiń sharalary mal ólimi men adam ólimderin toqtata almady. Okrıspolkom Reseıdiń Soltústik Kavkaz elderinen kómek berilýin surap birneshe hat joldady. Krasnovodskiden shyqqan júkterdi kerýender arqyly tasymaldaýǵa Túrikmen eli ruqsat etpeı, kidiriske tap boldy. Okrıspolkomnan ol úshin arnaıy ókilder jiberildi. Olardyń jetekshisi bolyp Myńbaı Jalaýov bekitildi. «Kazsherst» mekemesi de kómekke keldi.
Aqshalaı «Kaztorg», «Kazsherst» mekemeleri kómektesken. «Kazsherst» qaryzǵa 25 myń, «Kazselhozbank» jeltoqsanda – 50 myń, aqpanda 25 myń som bólip, oǵan jemshóp, azyq alynǵan 56 184 put astyq jetkizilgen. Irgeles Jyloı aýdany 14 myń put shóp, 800 put un bergen.
Osyndaı jut kórshi Aqtóbe, Gýrev ýezderinde de boldy. Jergilikti arhıvterde saqtalǵan qujattar jut ǵalamatyn kózben kórip, qolmen ustaǵandaı jetkizedi. Jut esebi júrgizildi. Komıssııa bolystardan kelgen ókilderdi tyńdap, jaǵdaıdy talqylaı kele, Bozashydaǵy 4 678 úı – 95, Qaraqumdaǵy 2 740 úı – 90, Aleksandr Baıdaǵy 4 145 úı 80 paıyz jutaǵanyn rastap, qaýly qabyldady. Jutaǵan úsh aýdannyń 8 965 úıiniń kúnkóris kózi múlde joq. Eńbekke jaramdy adamy joq otbasynyń sany okrýg boıynsha 2 myńdaı.
Ýezd ortalyǵy jaz shyǵa bar malynan aıyrylyp, ashyqqan adamdarǵa toldy. Bolystardan barlyǵy 515 úı aldymen kóship keldi. Ashtyq, jalańashtyq etek aldy. Kórshi Daǵystan, Ázerbaıjan elderine jiberilgen ókilder de jergilikti atqarýshy oryndarmen kelissóz júrgizgenimen kómek óte baıaý uıymdastyryldy. Jergilikti saýdagerler de eldegi azyq-túlik tapshylyǵynyń jetispeýin paıdalanyp, baǵalaryn kóterip jiberdi, úkimet jibergen azyq-túlikterdiń ózi saýdaǵa salyndy.
Fortta kún jylynǵanda ish aýrýy kóbeıdi. Ash adamdar qolyna ne tússe sony jegen. Ásirese balalar úshin qıyn boldy, olardyń arasynda ólim bar. Fortta eki emdeý orny ashylyp, 9 582 adam qaraldy. Epıdemıologııalyq aýrýdyń taramaýyna qatań baqylaý qoıyldy. Dárigerler qabyldaýdan bos ýaqytynda ashtar ornalasqan úılerdi aralap, túsinik jumystaryn júrgizdi.
«Okrýg ortalyǵynyń Oıylǵa kóshýine baılanysty berilip kelgen jarytýsyz paek – 5-10 fýnt júgeri uny da tyıylyp qaldy. Qatyq bulaq kólinen tuz óndirý toqtady. Fortta basqa tabys kózi joq. Oıylǵa ketkisi keletinderge kólik bolmady. Men densaýlyq Halyq komıssarıatyna áldeneshe ret jedelhat jiberýge májbúr boldym. Adamdardy qutqarýdyń birden-bir joly – tamaqtandyrý pýnkterin ashý. Fort jaǵdaıynda ashana ashý qıyn. Jabdyq alýǵa, shtat ustaýǵa shyǵyn ketedi. Sondyqtan ashtar úlesin qolma-qol ózderine berýdi uıǵardyq», dep jazady Jutpen kúres uıymdastyrý bıýrosynyń basshysy M.Nııazov.
Jergilikti bılikpen kelise otyryp, eki dárigerlik jasaqtyń biri qalada qalyp, munda kelgen jáne áli de kelip jatqan ashtardy qaraýǵa qaldy. Ekinshi jasaq (basshysy dáriger Mámetov) jutqa qatty ushyraǵan Bozashyǵa attanady. Joldyń qıyndyǵyna baılanysty bul jasaqtyń jartysyn qurlyqpen, qalǵanyn teńiz arqyly jiberýge týra kelgen. Shebirge 7 kún júrip jetken jasaq onda úsh apta bolady, Bozashyda el qalmaǵan. Jasaq sosyn Qarataý boıyna aýysyp, turǵyndarǵa kómek jasady. Olar dalada úsh aı boldy. 1 008 naýqasty qabyldady. 3 911 adam dárigerlik tekserýden ótti.
Qyzyl Krest uıymynyń О́lkelik uıymynyń tóraǵasy, О́lkelik Halyq sharýashylyǵy komıssarıatynyń ókili Nııazov daıyndaǵan anyqtama-baıanjazbasynda okrýgtegi jaǵdaı birshama beınelenip, tıisti kómek berý suraldy. 25 maýsymdaǵy Nııazovtyń baıanjazbasynda: «... Ashtyqtan bosyp Fort-Aleksandrovsk qalasyna daladan kelgen otbasylardyń sany 700-ge jetti. Olarǵa kúndelikti eseppen berilip otyrǵan júgeri unynyń da bitýi jaqyn. Daladan kelýshiler tolassyz. Kelýshiler arasynda ishek-súzek aýrýy shyǵyp jatyr. Qosymsha qarajat bólý sharasyn alýdy suraımyn» degen jedelhat joldaıdy. Ortalyq ózderi jibergen ókiliniń suranysyn oryndaı almaıdy.
Ashtardy esepke alyp, úles belgileý úshin erekshe komıssııa quryldy. Onyń quramyna aýatkom tóraǵasy bastaǵan bes adam – atkom ókili, kooperasııadan, «Qosshy» uıymynan jáne «Jutpen kúres» bıýrosynyń jetekshisi Nııazov kiredi. Tamaqpen qamtý kooperasııaǵa tapsyryldy. Ár adamǵa 1 fýnt (1 fýnt – 400 gramm. N.J.) un, 1,4 fýnttan et pen jarma, azdaǵan shaı men seker úlesi beriledi. Tamaq úlesin alatyndardy komıssııa bekitti. Ár otbasyna azyq-túlik kartochkasy berildi, otbasy músheleri jeke-jeke jazylyp kórsetildi. Úles berý 12 shildede bastaldy. Azyq túlikter arnaıy komıssııanyń baqylaýyna alyndy.
Kele qoıar kómek bolmaǵan soń Fortta Ashtarǵa kómek komıssııasynyń músheleri Jubaev, Qulsharov, Ońǵalbaev, Seıitqazıev, Nurmuhamedov, tóraǵasy bolyp Sarqojaev qolda bar astyqty 1 800 otbasyna bólip berý máselesin qarady. Ony bólip berýdi Baǵdáýletov, Salyqov, Erpanaev, Meńdalıev, Qulsharov atqardy.
Komıssııanyń 20 mamyrdaǵy otyrysynda 108 otbasynyń, ıaǵnı 462 adamnyń esh úlessiz qalǵany aıtylady. Úkimet kómek uıymdastyrýda qaýqarsyz boldy. Tek mamyr aıynan bastap Qazaq úkimeti jutaǵan elge moıyn burǵan boldy. Árıne, bul jumystar da tolyqqandy júrgizile qoıǵan joq. Birine qarjy tapshylyǵy kedergi bolsa, birqataryn júrgizýge iskerlik, biliktilik jetispedi.
1927-1928 jyldardyń qysyndaǵy «Aqqoıan» jutynyń halyqqa tıgizgen zardaby buryn-sońdy bolǵan juttyń bárinen de asyp tústi. Sol jyldary burynǵy baılar, qazir taqyr kedeıge aınalǵandar kámpeskege iligip, dúnıe-múlkinen túgel aıyryldy. Moldalar jer aýdaryldy. Dál osy qıyn shaqta ýezd okrýgke aınalyp, ortalyǵy myńdaǵan qashyqtyqtaǵy Oıylǵa aýystyryldy. «Aqqoıannan» mal shyǵyny 80-90 paıyzǵa kúrt azaıyp ketken mańǵystaýlyqtarǵa úkimettiń salyǵy qosyldy. Salyq jutqa deıingi mal sanyna salyndy, bul halyqty qatty ashyndyrdy.
Jergilikti halyq ózbek, túrikmen jerlerine dendep, odan ári Iranǵa jumys, tamaq izdep jer aýyp ketti. Juttan qashqan eldiń áreketi bılik tarapynan «adaılardyń keńestik saıasatty moıyndamaýy» degen baǵa aldy.
Oblystyń arhıv qorynda túrikmen jerinde ýaqytsha turyp, jan saqtaýǵa ruqsat etilgen adamdardyń tizimi bar. Qujatta 1929 jyldyń qarashasynda Mańǵystaý uıymdastyrý komıssııasy Túrikmenstan SSR-y jaǵyna kóship bara jatqan 33 otbasyna kýálik bergeni aıǵaqtalǵan. Jaqsha ishinde otbasy músheleriniń sany kórsetiledi. «Osy tizimdegi otyz úsh úı (135 adam) naǵyz shubyryndy jarly, osyny rastaımyn. 1-Qarasý Qoshkom aǵasy». (MOMA, Qujatty arab qarpinen aýdarǵan avtor).
О́tken ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy Mańǵystaýdaǵy oqıǵalardy «Aqqoıannyń» jutymen baılanystyra qaraǵanda ǵana biz bul ólkeniń tarıhyn shynaıy baǵalaı alamyz. Halyqtyń basyna túsken aýyrtpalyq osy 1927-1928 jyldyń jutynan bastaldy. Arty kóteriliske ulasty. Sol jutta ashtyqtan jan-jaqqa bytyraı kóshken el araǵa ǵasyr salyp, týǵan topyraqqa kóship kelip jatyr. Iranda qalyń qazaq otyr el jaqqa alańdap.
Janat NURMAHANOVA,
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Aýmaqtyq komıssııa jumys tobynyń jetekshisi
Mańǵystaý oblysy