Ulttyq ǵylym akademııasynyń qurmetti múshesi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Talas Omarbekov ult tarıhynyń aqtańdaq betterin ashýǵa qatysty qyrýar eńbek jazdy. El tarıhyn kezeńdeýdiń teorııalyq-metodologııalyq máselelerine qatysty zertteýler júrgizdi. Ǵalym otandyq tarıhshylardyń alǵashqylary qatarynda stalındik totalıtarlyq júıeniń tarıhı saldaryn zerttedi. HH ǵasyrdyń 20-30-jyldary baılardyń malyn tárkileý, sharýalardy kúshtep ujymdastyrý saıasatynyń zardaptaryn ashyp kórsetip, jańa tarıhı kózqaras qalyptastyrdy. Ol Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde sabaq bere júrip, Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi ulttyq komıssııanyń quramynda ult-azattyq sıpattaǵy kóterilister men qozǵalystardyń naqty sanyn turaqtandyrýǵa atsalysty. Ǵalymnyń zaıyby Ajar apaımen bolǵan áńgimede Talas Omarbekulynyń elimizdegi, shetelderdegi arhıvterden jınaǵan derekterdi zertteý men jaryqqa shyǵarýdaǵy eleýli eńbegi týraly aıtyldy.
– Ajar apaı, Talas Omarbekulynyń tarıhtyń aqtańdaq paraqtaryn ashýdaǵy eńbekteri búginde ǵylymı ortaǵa ǵana emes, kópshilikke de jete tanys. Ǵalym suhbattarynda tom-tom kitap shyǵara berý qajettigin, halyq tragedııasyn jastardyń bilýi kerek ekenin únemi aıtyp júrdi. Otbasynda osy zertteýleri týraly ne deýshi edi?
– Bizdi jumysyna aralastyrmaǵanymen de qujattaryn rettestirip, kómektesýge shaqyratyn. Elimizdiń túkpir-túkpirine baryp, óńirlerdegi arhıvterde aılap ýaqyt ótkizgeni ǵylymı ortaǵa málim. Ár saparynan ashynyp qaıtatyn. О́ıtkeni asharshylyq kezindegi bosqynshylyq, adam tózgisiz, tipten nanǵysyz jaǵdaılardyń oryn alǵanyna ózi tanysqan arhıv derekteri aıǵaq edi. Kóp jaıtty úıde ashyq aıtpaǵanymen, sonyń bárin suhbattarynan, eńbekterinen oqyp habardar bolyp otyrdyq. Adam janynan túńiletin derekterge kýá boldy, onyń saldary da ońaı bolǵan joq. «Qazaqtyń azattyǵy jolyndaǵy kúresi týraly jastar bilýi kerek, sondyqtan men osy derekterdi kitap etip jaryqqa shyǵaram» dep kóp eńbektendi. Arhıv Talastyń ekinshi úıine aınaldy. Eki sóziniń birinde «arhıvke barý kerek» dep otyratyn. Ortalyq komıtet arhıvinen bastap, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń arhıvi sııaqty vedomstvolyq muraǵattarǵa jıi baryp júrdi. «Ult-azattyq kóterilister týraly derekterdi menen keıingi jas zertteýshilerge usynyp ketýim kerek. Stalındik repressııa, asharshylyqtyń qasiretin ashyp kórsetsem, olar ári qaraı zerttep, zerdelep alady. Onyń barlyǵyna birdeı úlgere almaımyn», deıtin.
– Ǵalym suhbattarynda Tynym anasy týraly kóp aıtady. Tipten, ǵylymı jumysynyń taqyrybyn da anasymen aqyldasyp baryp, tańdaǵanyn jazady. Talas aǵanyń balalyq shaǵy týraly ne aıtasyz?
– Talas Omarbekulynyń ata-babasy – Áýlıeata óńirine belgili áýlet. Olar qıly zamanda keńestik-totalıtarlyq júıeniń qurbany bolyp ketti. Talas 4 jasqa kelgende ákesi dúnıeden ozsa, Tynym anamyz 80-nen asyp qaıtty. Áke alaqanyn almastyryp, ómirdiń taýqymetin bir kisideı-aq kórgen enem asharshylyq zamannyń qıly kezeńderi týraly jıi aıtyp otyratyn. Qazaq dalasyn sharpyǵan asharshylyq náýbeti myna taýdyń arǵy betindegi qyrǵyz aǵaıyndarǵa jete qoımaǵanyn sol kisiniń áńgimesinen estip bildik. Elden aýyp, jota-jotany saǵalap, qýǵynshydan boı tasalaı júrip, qyrǵyz eline jetkende jaıqalǵan egindi kórip tańdanǵan eken. Sóıtip, qyrǵyz elinde bas saýǵalap aman qalǵan. Elden kete almaǵan kempir-shaldar jastardy jiberip, ózderi úıde qalyp otyrǵan. Talastyń áńgimesinen ishinara tiri qalǵandardyń urpaqtarymen sóılestim degenin talaı estidim. Osy taqyrypty sońyna túsip jazyp, bilip, shama-sharqy kelgenshe qaǵazǵa túsirip ketti. Talastyń bar áńgimesi halyqtyń aýyr taǵdyrymen órilip jatty ǵoı. Tarıhqa qyzyǵýshylyǵynyń artýyna ustazynyń yqpaly bolǵanyn, mektepte tarıh páni óte joǵary deńgeıde oqytylǵanyn maqtanyshpen aıtyp otyratyn. Al anamyzdyń áńgimesinen, estigen qıly taǵdyrlar osy taqyrypty zertteýge degen oıyn ushqyrlaı túsken sııaqty. Áýlıeatada bolǵan ashtyq, ózen jaǵasynda kómilgen adamdar, Oraz Jandosovtaı tulǵalardyń halyqty ashtyqtan qutqaram degeni týraly kóp aıtylatyn. Anamyz osynshama qasiretti taǵdyrly halyqtyń tarıhyn jazý ulyna salmaq bolady dep oılasa kerek, asharshylyq taqyrybyn tańdaǵanyn qalamady. Sóıtip, 60-70-jyldardaǵy kolhoz qurylysynyń qalyptasý kezeńinen kandıdattyǵyn qorǵady. Biraq asharshylyq taqyrybyna doktorlyǵynda oraldy. Sony shama-sharqynsha jazyp, kóptegen beımálim derekti jarııalap ketti.
– Talas aǵa Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý komıssııasynyń quramynda da jumys istedi. Qazaq dalasynda bolǵan ult-azattyq kóterilisterdiń sanyn anyqtaýǵa zertteýlerin arnady.
– Iá. Bul jumysy aıasynda qýǵyn-súrgin, tipten asharshylyq týraly qujattardy rettep, oǵan ǵylymı baǵa berý qajettigi de oıynda júrdi. Qazaqtyń kórgen qasireti, asharshylyqtyń adam nanǵysyz shyndyǵyn Talas Omarbekulymen qatar ózge de tarıhshylar, zertteýshiler eńbeginen oqyp, bilip otyrmyz. Búginde bul qasiretti jyldardyń kýágerleri de ómirden ótip ketti. Tek qaǵaz betinde qalǵan málimetter ǵana bizdiń keshegi tarıhymyzdan aqparat bere alady. Talastyń sózimen aıtsaq, búgingi jastar ınternetke den qoıdy. Kóp aqparatty oqyp emes, kózben kórip, qolymen ustap tanýǵa tıis. Ol úshin jastar keńistiginde qazaq halqynyń basynan keshken qıly taǵdyry týraly málimettermen tolyǵyp, sol qasiret jyldardy kóz aldymyzǵa ákeletindeı eskertkishter boı kóterýge tıis. Qasiret jamylǵan adamdar týraly málimetter jarııalanyp, sol kúnderdi eske salyp otyratyndaı, qurbandardy eske alý kúnderi atap ótilýi kerek. Bul jastar boıynda týǵan eline, ana tiline degen súıispenshilikti arttyratyny anyq. Jastar táýelsizdiktiń qadirin sonda ǵana biledi.
– Jambyl oblysy Baızaq aýdanynda Talas aǵanyń jetekshiligimen murajaı uıymdastyrylǵany belgili. Sol murajaıda arheologııalyq qazbalar barysynda tabylǵan kóptegen jádiger saqtalǵan eken. Murajaıdyń qazirgi jaǵdaıy qandaı?
– 1972 jyldan bastap ózi eńbek etken Jambyl oblysynyń Baızaq aýdanyndaǵy Chapaev atyndaǵy orta mektepte qazba jumysyn júrgizip, ortaǵasyrlyq eldi mekender negizinde «Tarıh jáne arheologııa» murajaıyn uıymdastyrdy. Ol ortaǵasyrlyq eldi mekenderdiń tarıhyna úńilip, óziniń orta mekteptegi shákirtterin de baýlydy. Talas ózenine jaqyn jatqan, buryn ǵalymdar nazarynan tys qalyp kelgen úsh qorǵannan turatyn Tegistik aýyly mańyna alǵashqy qazba jumystaryn júrgizdi. Bul isin oblystyq mýzeı qyzmetkeri A.Popov, belgili arheolog K.Aqyshev qoldady. Sol kezde ortaǵasyrlyq Ohhým qalasynyń tarıhyna baılanysty jazǵan maqalasy «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda jaryq kórdi. Talastyń «Sosıalıstik Qazaqstan», «Jetisý», taǵy da basqa basylymdardaǵy maqalalarynda tarıhty orta mektepte oqytý ádisteri, jas urpaqty tarıh taǵylymy negizinde tárbıeleý, t.b. máseleler kóterildi. Búginde bul murajaı jumysyn jalǵastyryp jatyr.
– Talas Omarbekuly orta mektepterge arnalǵan tarıh oqýlyǵyn da jazdy emes pe?
– Talas jastarǵa ata-baba tarıhyn oqytýdyń mańyzyn jıi aıtatyn. Ashtyq, saıası qýǵyn-súrgin, Alashorda sekildi máseleler jóninde biraz derekter jarııalandy. Endigi kezekte jastardyń sanasynda ulttyq tarıhı jadty qalyptastyrý qajet deıtin. Joǵary oqý ornynda sabaq bere júrip, keıingi jastardyń aqparatty jyldam meńgeremin dep, ásirese tarıhı máselelerge kelgende ústirt bilim alyp jatqanyna qynjylǵan kezderi boldy. Talastyń jetekshiligimen birsypyra oqýlyq jazyldy. Ol táýelsiz eldiń tarıhyn jastar sanasyna sińirý, mektep jasyndaǵy balalardyń jas ereksheligine qaraı meńgerýine laıyqty etip, ár synyp baǵdarlamasyna saı jazý keregin qaperde ustady. Tarıh pániniń kórkemdik deńgeıi joǵary ári tartymdy jazylýyna mán berdi. Ol suhbattarynyń birinde aıtqan myna bir sózderi kókeıimnen ketpeıdi: «Shyn mánindegi tarıh adamdardyń ashtyqtyń zardabynan jylannyń, tasbaqanyń etin jegeni, bosyp ketkeni, kómýsiz qalǵany týraly burynǵylar aýyzsha aıtqan tarıh ekenin bildik. Dese de olar aýyzeki ǵana aıtylyp, resmı derek bolmaǵandyqtan onsha mán bermegenimiz ras. Al qol qoıylyp, mór basylǵan qasiretti qujattardy kózben kórgende, júregim aýyrdy. Osynshama qasiretti jasyrýdyń ne qajeti boldy eken degen oıǵa keldim. Kózi kórgen adamdardyń tiri bolsa da jasyryp otyrǵany qalaı dep qapalandym. Mine, osy áserden áli kúnge deıin aryla almaı kelemin» degeni bar edi.
– Al otbasynda tarıh salasyn tańdaǵandar bar ma?
– Úıdiń úlkeni Shyńǵys tarıhty jaqsy kórdi. Kishi ulymyz Máýlenniń de tarıhqa degen yntasy zor boldy. Mundaı áńgimeden keıin Talas páterimizdiń esigine «munda tarıhshylar turady» dep jazyp qoıamyz ba dep ázildep otyratyn. Shyńǵys kitapty kóp oqydy. Úıge jaqyn mańdaǵy S.Begalın kitaphanasynda úsh aıda alpys kitap oqyp taýysqanyn estigende sener-senbesimizdi bilmegen edik. Oǵan ákesi qalaı qýandy deseńizshi. Biraq Shyńǵys tarıhshy bolamyn degen armanyna jete almaı ketti. Endigi kezekte Talastyń aıaqtalmaı qalǵan zertteýleri, eńbekterin shákirtteri aıaqtar dep úmittenemin. Oǵan arhıvterdi qatar zerttegen aǵa tarıhshylar da bas-kóz bola jatar. Kezinde janynan tabylǵan professor Qambar Atabaev, mektepte birge oqyǵan ustaz Aıtmahan Tyshqanbaev sııaqty joldastarynyń qoldaýy kóp bolǵanyn da kóziniń tirisinde jıi aıtyp júretin. Artynda qaldyrǵan jazba muralaryn ózi sabaq bergen joǵary oqý oryndary stýdentterine, aýyldaǵy mektep buryshyna úlestirip berdik. Al jumys ústelinde ózi armandap ketkendeı, tom-tom kitaptary tizilip tur.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»