Bul 1940 jyly búkil el bolyp keńestik Qazaqstannyń 20 jyldyǵyn merekeleýge daıyndalyp jatqan shaq edi. Máskeýlik jáne qazaq kınodokýmentalısteri «Qazaqstan» atty fılmdi túsirýge kirisken. Biz sol kezde 93 jastaǵy Jambylmen kezdespek boldyq. Bul jóninde aldyn ala kelisilmegen bolsa da, biz – kıno túsirýshiler toby jáne oǵan qatysatyn aqyndar, oıynǵa degen qoıan, túlki, tipti qasqyrlary, búrkitteri bar ańshylar, bárimiz tún ishinde Almatydan tartyp kettik. Jambyldyń turatyn aýyly 80 kılometr qashyqtyqta eken.
Aýylǵa kelgen soń, jolbasshymyz Nurpeıis aqyn shetkerirek turǵan bir úıdi nusqap:
– Áne, kórdińder me, Jambyl sonda turady! Bul onyń «ordasy», bárimiz týra sonda barýymyz kerek, – dedi.
Úı ishi adamdarynan biz Jambyldyń syrqat ekenin, bizben kezdesýi neǵaıbil ekenin bildik. Jańa úıge kórshi turǵan kıiz úıge kirdik te, aqynnyń qonaqjaı týystarynyń syı-qurmetine bólenip, aqynnyń bizdi qabyldar ýaqytyn tosyp qaldyq. Biraz ýaqyt ótken soń qart aqynnyń ózimizdi qabyldap kórispek bolǵan nıetin de estidik.
Kıno operator D.Oshýrkov bul kezdesýge asa yjdahatpen daıyndala bastady. Bizderdiń Moskvadan kelgenimizdi bilip, qolymyzdaǵy kıno apparattarymyzdy kórgennen keıin Jambyldyń júzi jylyp sala berdi. Tilmash arqyly biz oǵan: «Sovettik Qazaqstannyń toıy týraly kartına jasap jatqanymyzdy jáne onda mindetti túrde qart aqyn qatysqan oıyndy kórsetetin kadr bolýy kerek ekenin túsindirdik. Onyń ústine búgin kún jadyrap tur, kıno túsirýge de qolaıly degen ótinishimizdi de jetkizdik.
– Oǵan qosa, – dep sóz qosty operator Oshýrkov. – Bul aýylǵa sovettik jańa dybys jazǵysh apparattyń tuńǵysh kelip otyrǵanyn bilińiz.
Jambyl bizdiń Máskeýden jýyrda ǵana shyqqanymyzdy bilgennen keıin ondaǵy kezdesýlerin eske alyp, tanys adamdarynyń aty-jónin ataı bastady. Aqyn kenetten kóńildene qaldy, tipti ázil aıtyp, bizdi asyqtyryp ketti. Bárimiz de jadyrap, bir-birimizge shyn dostarsha jaqyndasyp kettik. Bizdi qorshap alǵan balalar shýlady, qol soǵylyp, toı-dýmanǵa búkil taý qoınaýy jańǵyryqty. Sol eki arada dalaǵa kilem tóseldi, kórshi aýyldardyń turǵyndary bul mańǵa túgel jınalyp, kilemge jaıǵasty. Eń sońynda óz bóstegine kelip Jambyl da otyrdy...
Ol dombyrasyn qolyna alýy muń eken, tamasha bir án shertilip ketti. Aqyn shabyttanyp uzaq jyrlady. Ánniń áseri, til bilmeıtin bizdi de sharpyp ótkendeı bolyp edi. Kópshilik jurt Jambylǵa jaqyn kelip, ony qushaqtap súıip jatty. Al ol bolsa bárin de óz balasyndaı kórip, ákelik meıirmen arqasynan qaǵyp, jyly-jyly sózder taýyp aıtyp jatty. Aqyndar sharshaý degendi umytqan sııaqty. Jambyldan keıin kezek alyp óz óleńderin aıtysyp ketti. Bul aqyndardyń naǵyz aıtysy edi.
Kıno túsiretin jáne dybysty jazyp alatyn apparattarymyz múltiksiz jumys istedi. Jınalǵandar bul mańnan tarqar bolmady: óıtkeni jurt arasyna qazaqtyń kóne sport oıyndarynyń biri kókpar tartý bolady degen habar lezde tarap ketken edi.
Bul oıynǵa ázirlik jumystary aıaqtaldy da, kıno toby endi sol dýman bolatyn jaqqa qaraı bettedik. Al sonda Jambyl ne istedi deńiz.
Týysqandaryna bizdi mindetti túrde túski asqa shaqyrý kerektigin aıtyp ámir bergen aqyndy biz úıine shyǵaryp saldyq. Kıno túsirilip bolysymen qart aqynǵa qaıta kelemiz dep ýádemizdi de berdik.
Oıyn bolatyn oıpańnyń jarty jolyna jaqyndaǵanymyzda bizge erip kele jatqan jurttyń bári ań-tań bolyp artyna qarasty. Baıqasaq, sary atyna jas jigitshe sánmen mingen Jambyl keledi eken. Bizdiń tańyrqaýymyzda shek bolǵan joq, árıne.
Jambylmen ázildese otyryp, biz kókpar bolatyn jerge júrip kettik. Aınalasy bıik qyrattarmen kómkerilgen keń eńis kózge shalyndy. Jazyqta salt attylar da paıda bola bastady. Jambyl olarǵa jaqyn baryp, oıynnyń tártibi týraly keńes berdi, nusqaýyn aıtty.
Oıynǵa Jambyldyń kelip aralasýy qatysýshylardyń kóńil kúıin kóterip tastaǵandaı. Ana jerden de, myna jerden de «Jambyl, Jambyl» degen sózderdi estısiń. Oıynǵa ár aýyldan qısapsyz kóp attylar kelip aralasyp ketti. Ár aýyl ózderiniń ushqyr aty men ońtaıly jigitterin kórsetip qalmaqshy. Aqyry eshkiniń aýyr denesi salt attylardyń qolyna tıdi. Kókpar qyzdy da ketti. Kıno apparattarymyz eshbir múltiksiz jumys istedi. Jigitterdiń ońtaılylyǵy men batyldyǵyna jáne qazaq atynyń qajyrlylyǵyna syn bastaldy. Uzaqqa sozylǵan tartystan, dodadan keıin óz dostarynyń kómegimen bir salt atty kókpardy qolǵa túsirdi de, ony Jambyldyń aldyna tastady. Jeńimpaz jigitti Jambyl qushaqtap, qolynan qysty.
Oıyndy uzaq ýaqyt kınoǵa túsirgennen keıin qart aqyndy sharshatpaıyq dep biz ony úıine aparyp tastamaq boldyq ta, qalǵan ýaqyt ishinde «Aýdaryspaq» atty oıyndy túsirmek boldyq. Bul habarymyzdy estigennen keıin Jambyl ózgerip sala berdi: jurttyń bári sharshamaǵanda, elden erek men neǵyp sharshaımyn? «Joq, Jambylyń ondaı adam emes», dep jetkizdi tilmash bizge aqyn sózin. О́zimizge jaqyn kelgen Jambyl oıyndy túsire berińder dep belgi berdi de, jurtqa aralasyp ketti. Amal qansha, kónýge týra keldi.
«Aýdaryspaq» – eki attynyń shaýyp kele jatqan bette ustasa ketip, birin-biri erden aýdaryp tastaýǵa umtylatyn oıyny. Jambyl muny da basqa oıyndar qatarynda óziniń jyryna qosty. Bul oıyndy erlikti, batyrlyqty, tapqyrlyqty jetildiretin jattyǵý dese bolǵandaı.
Ekinshi bólimde búrkitpen ań aýlaýdy túsirdik. Qazaq halqy, onyń aqyndary, sonyń ishinde Jambyl da ańshylardyń ushqyr, qyraǵy serikteri búrkit, suńqar, qarshyǵa týraly kóptegen tamasha jyrlar men ańyzdar shyǵarǵan ǵoı. Jambyldyń baıyppen aıtqan óleńin tyńdaı júrip biz búrkitpen ań aýlaýdyń tańǵajaıyp kórinisterine kýá boldyq, tamashaladyq...
Keshqurym biz Jambyldy úıine shyǵaryp saldyq ta, onyń densaýlyǵy úshin qymyz iship, dostarsha qoshtasyp aıyrylystyq. Osynshalyq tamasha, aqjarqyn, ǵajaıyp qartty tastap ketý bizge ońaı bolǵan joq. Biraq Jambyl qoshtasyp jatyp bizdi qonaqqa shaqyrdy da, biz sózsiz kelemiz dep ýádemizdi berdik...
Sol jyldary «Jambylǵa qonaqqa baramyz» degen sóz Qazaqstanda ótetin halyqtyq merekeler men toılarda dástúr edi de, onyń óziniń tamasha, tereń maǵynasy bolatyn-dy. Qazaq respýblıkasynyń 20 jyldyq merekesi kezinde de bul naq solaı bolǵan edi.
Biz qaıta oralǵan kúni, Otanymyzdyń kóp ulttary atynan kelgen delegasııalar men qonaqtar halyqtar dostyǵynyń taqyrybyn óz óleńderinde asa zor ásermen, kúshpen kótere bilgen tuńǵysh sovet aqyny Jambyldyń qonaqjaı úıinde bas qosyp edik.
Munda, onyń úıinde, naǵyz poezııa saltanat quratyn. Jambyl dombyrasyn shákirtterine berip edi, al olar qazaqtyń sýyryp salma óleńiniń tamasha úlgisin kórsetti. Nurpeıis, Nurlybek, Orynbaı, О́teǵalı aqyndar halyq dostyǵy týraly dastandaryn shyrqady.
Jambyl óziniń sýyryp salma óleńin dombyrasyna kúmbirlete qosyp aıtatyn edi. Ol ári aqyn, ári dombyrashy jáne ánshi bolatyn. Án Jambyl poezııasynyń áserli, mazmuny anyq bolyp shyǵýyn qamtamasyz etetin edi. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, Jambyldyń daýsyn jazyp alǵanymyz bolashaq urpaq úshin erekshe baǵaly bolsa kerek...
Leonıd Malınov. Jambylmen kezdeskende// «Iskýsstvo kıno» jýrnalynan
* * *
«Jambyldyń daýsyn jazyp alǵanymyz bolashaq urpaq úshin erekshe baǵaly bolsa kerek...» degen tujyrymmen túıindelgen Leonıd Malınovtyń maqalasy «Qazaq ádebıeti» gazetine osylaı basylypty (20 qańtar, 1961 jyl). Árıne, arhıvtegi kıno-foto shejiremiz saqtalǵan qoımanyń shań basqan bir sóresinen 1940 jyly Máskeý men qazaq kınodokýmentalısteri túsirgen «Qazaqstan» atty fılmniń taspasy tabylyp jatsa, nur ústine nur bolar edi.
Iá, Jambyldyń aqyndyq dańqy aspandap, dúnıeniń tórt buryshyna túgel tarap úlgergen kez. 1940 jyldyń jazy. Qazaqstannyń 20 jyldyq mereıine qyzý daıyndyq ústindegi el. Ekinshi jahan soǵysynyń aldyndaǵy mamyrajaı bir sát...
Bir ǵajaby, bul maqalanyń sondaı bir jyly shyraımen jadyraı jazylǵany. «...Jurttyń bári ań-tań bolyp artyna qarasty. Baıqasaq, sary atyna jas jigitshe sánmen mingen Jambyl keledi eken. Bizdiń tańyrqaýymyzda shek bolǵan joq», deıdi avtor. Jáne bir tusynda, «Jambyl ózgerip sala berdi: jurttyń bári sharshamaǵanda, elden erek men neǵyp sharshaımyn? «Joq, Jambylyń ondaı adam emes», – dep jetkizdi tilmash bizge aqyn sózin», dep uly jyraýdyń asqan qaısarlyǵy men jasy toqsannan asa da jas jigitshe shıraq qımyldap atqa mingeni jaqsy sýrettelipti. Sonymen qatar onyń ázilqoılyǵy men halqymyzǵa tán qonaqjaı peıilin de máskeýlik qonaǵy jaqsy ańǵarǵan.
Ǵalamtordan avtordyń deregin izdep kórgenbiz. О́kinishke qaraı, ýysymyzǵa jóndi málimet ilinbedi. Al endi kınooperator Mıhaıl Fedorovıch Oshýrkov týraly (maqalada onyń esimi «D.» dep qate jazylyp ketken tárizdi – R.T.) kósilip aıtýǵa jaraıtyn birqatar maǵlumatty qalyń oqyrman qaýym da bile júrgeni durys shyǵar.
Seksen toǵyz jasqa kelip qaıtys bolǵan M.F.Oshýrkov (18.11.1906-28.11.1995) – keńestik dokýmentaldy kıno túsirýdiń has sheberi ári rejısser. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde maıdan dalasynyń bel ortasynda júrgen jankeshti kınooperator. Ol tórt márte Stalındik syılyqqa (1942, 1948, 1949, 1950) jáne KSRO Memlekettik syılyǵyna (1969) ıe bolǵan, RSFSR halyq ártisi (1979) sanalatyn eńbek sińirgen óner qaıratkeri.
Mıhaıl Oshýrkov 1945 jyly qańtar aıynda A.Voronsovpen birge Osvensım azap lageriniń qasiretti kórinisterin alǵash taspaǵa ilgen kınooperator retinde tanymal. Keıin onyń osy materıaldary Nıýrnberg sot josyǵy kezinde fashızm qylmysyna naqty aıǵaq boldy.
1945 jyly 2 qyrkúıekte «Mıssýrı» lınkorynyń bortynda Japonııanyń tize búkkeni týraly aktige qol qoıý sátin de kınotaspa arqyly tarıhta qaldyrǵan osy M.Oshýrkov. Ol – 1000-ǵa tarta merzimdi kınosıýjetterdiń avtory.
Máskeý de Jambylǵa tegin adamdy jibermese kerek. Mine, osyndaı kórnekti sheberdiń kınoapparaty nysanasyna ilikken uly Jambyldyń 1940 jylǵy jazdaǵy jarqyn beınesi, sirá, sapasyz bola qoımas degen paıymdamyz. Endigi mindet – kınoqujat tabý.
Rátbek TERLIKBAEV,
Jambyldyń ádebı-memorıaldy
mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri