Jitiqara óńiri baǵzy tarıhtyń talaı syryn búgip jatqany anyq. О́lketanýshy ǵalymdar ejelgi Arqaıym qalashyǵymen shektesetin Jitiqara mańynda kóne órkenıettiń izi bar ekenin, sondyqtan júıeli arheologııalyq zertteý jumystaryna suranyp-aq turǵanyn aıtady. Máselen, osy óńirdegi Jaltyrkóldiń jaǵasynda kezinde kóshpelilerdiń kóne monshasy bolǵan desedi. О́lke tarıhynyń bilgiri, ardager jýrnalıst Qýanysh Ormanov aǵamyz – osy monshaǵa túsip kórgen adam.
Jadydan tys qalǵan eski tarıhqa soqyr sáýle túsiretin kóne monshalar kóbine ońtústik, batys óńirlerden tabylyp jatady. Ǵalymdar jer astynda qalǵan ǵımarattardyń kópbólmeli ekenin, sheshinetin, jýynatyn bólmesi, býhanasy bolǵanyn aıtady. Jitiqara óńirindegi bul monsha olarǵa uqsamaıdy. Sharýashylyq yńǵaıymen qys – qystaýǵa, jaz – jaılaýǵa kóship-qonyp júretin kóshpeli jurttyń turmys-tirshiligine qolaıly shaǵyn ǵana monsha.
Qýanysh aǵanyń týǵan jeri Múktikól Jitiqaradan 65 shaqyrym, al Jaltyrkólden 5-6 shaqyrymdaı jerde jatyr. Bul aýylda qazir 50-60 úı tútin tútetip otyr. 1956 jyly 6-synyp oqyp júrgen bala Qýanysh Jaltyrkól jaǵasyndaǵy Qondybaı qonysynda turatyn Qapash jezdesine qonaqqa barady.
– Ol aýylda Kenjebaı degen aǵaı turýshy edi. At arbamen brıgadaǵa maı tasıtyn. Bir kúni sol kisi: «Balam, maǵan serik bolasyń» dep at arbasyna mingizip aldy. Kóldi aınalyp kelemiz. Shamamen bir saǵattaı júrdik te, kól jaǵasynda tastan qalanǵan jupyny ǵana kúrke sııaqty birdeńeniń janyna toqtadyq. «Bul ne?» deımin. Kenjebaı aǵaı: «Muny býana dep ataıdy. Monshada sýǵa túsesiń, munda býǵa túsesiń», dedi. Syrty sazben sylanǵan tas kúrkeshik. Sen arbadaǵy kıiz ben shelek-legenderdi túsir dedi. Sodan ishke kirdik. Kúrkeniń ortasynda on shaqty úlken tas, birshama maıda tastar jatyr. Bir úlken tastyń ústinde maǵan arabsha jazylǵan sııaqty bolyp kórindi, belgisiz bir belgiler bar. Kúrkeniń ishin sypyryp, tasty súrtip, mańaıyn kúlden tazarttyq. Sý ákeldik. Aǵaı ózimizben birge ala kelgen aǵashty tutatyp, ot jaqty. Ottyń aınalasyna álgi tastardy qalap shyqqan soń, kádimgi oshaq sııaqty bolyp qaldy. Ottyń tútindeýi toqtap, kúrkeniń ishi ysı bastaǵan kezde, maǵan túndikti jap dedi. Kıizben túndigin jaýyp keldim. Aǵaı ekinshi kıizdi alyp, esikti ishten qymtap tastady da, álginde ózimiz ábden ysqylap jýyp, tazartyp qoıǵan kishkentaı tastardy qyshqashpen bir-birlep alyp, qyp-qyzyl jalynǵa tastady. Sálden soń qyzǵan tastyń ıisi shyǵa bastady. Kúrkeniń ishi qyzǵanda endi keremet, janyń jaı tabady. Tastyń qyzarǵanyn ómirimde birinshi ret sonda kórdim. Ydystyń bárine sý toltyryp qoıǵanbyz. Kenjebaı aǵaı qyzǵan tasqa ojaý-ojaý sý shashady. Kúrkeniń ishi býdan kórinbeı ketti. Bir kezde sora-sora ter ketti. Aǵaı beline bir shúberek baılap aldy da, arqasyn otqa berip otyrdy. Men de ol kisiden kórgenimdi istep, otqa qyzdyryna bastadym. Ystyqtan keńsirigim keýip ketkendeı boldy. «Muny býana deıdi. Monshada tek tánińdi tazartasyń. Munda tániń de, janyń da, boıyń da, oıyń da tazarady. Ishińdegi zııandy nárseniń bárin bý tartyp alady. Ish qurylysyń, tynys joldaryń, keńsirigiń tazarady. Tek shamańdy bil. Kenjekeń qyp-qyzyl tastyń bes-altaýyn alyp, bylaı qaraı qoıdy da, ústine sý quıyp biraz pyshyldatyp aldy. Onyń ústine kıiz tósep, ústine otyrdy. «Rahat-aı, tabanymnan ótken ystyq jelkeme deıin jetti» deıdi. Birazdan keıin bir-bir shaıynyp syrtqa shyqtyq. Naq bir qaıta týǵandaı boıym sergip, jep-jeńil bolyp qaldym. Odan kólge bir-bir súńgip aldyq ta aýylǵa qaıttyq. Jolaı Kenjekeńniń: «Bul býananyń kıesi bar. Osy aýylda munyń kóne monsha ekenin, onyń qashan salynǵanyn eshkim bilmeıdi. Biren-saran biletinder aıtýǵa qorqady. Erterekte baqsy, áýlıe adamdar osynda kelip jýynǵan eken. Qatardaǵy jurt kele qoımaǵan. Bul – sonaý este joq baǵzy zamannyń eskertkishi. Estýimshe, sońǵy ret munda Otarbaı qajy shomylypty» degeni de esimde qalypty, – deıdi Qýanysh Tórebekuly.
Sol monsha aǵanyń oıynan kópke deıin ketpeı júredi. Ol kezde Almatyda turady. Bir jyly elge demalysqa kelgende álgi kóldiń jaǵasyna baryp, arnaıy izdep kórgen eken, bir tasyn da taba almapty. Tyń ıgerýshiler soqamen ornyn tegistep, typ-tıpyl etse kerek. Aǵamyz kóldiń jaǵasyna deıin jetken egistiktiń arasynan eshteńe taba almaǵan.
«Qostanaıǵa kóship kelgen jyly «Istorııa SSSR» degen bir qyzyl kitap qolyma tústi. Sony qarap otyrsam, skıfterdiń monshaǵa qalaı túskeni, onyń býyna qalaı qyzdyrynatyny jazylypty. Baıaǵy men kórgen kúrke týra sol skıfterdiń monshasyna uqsaıdy. Sosyn kórshiler orys monshasy dep bórkin aspanǵa atyp maqtanady ǵoı. Men «banıa» degen ne eken dep izdenip kórdim. «Banıa» degen sóz joq. Sodan bular skıften qalǵan «býanany» «banıa» dep alǵan eken ǵoı degen tujyrymǵa keldim. Bizdiń babalarymyzdyń tán tazartý, tynys joldaryn arshý ádisi erekshe bolǵan ǵoı, deıdi Qýanysh aǵa.
Qostanaı oblysy