Aldymen keńestik ýezd, gýbernııa ortalyǵy, sodan keıin oblys ortalyǵy bolǵan Shymkent qalasy bir kezderi Ońtústik ólkeniń jazalaý ortalyǵyna da aınalǵan. Bul jer ólkedegi keńes ókimetine qarsylyq kórsetkenderdiń barlyǵyn aıyptaý, tergeý, tergeýsiz sottaý men atý ortalyǵy boldy. Oǵan kýá – qazirgi kezeńde jyl saıyn 31 mamyr – saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni taǵzym etý ornyna aınalǵan qalamyzdyń «Nursat» shaǵynaýdanynyń batys jaǵyn ala ornalasqan, kezinde «Albastysaı» dep atalǵan jer – jazyqsyz japa shekken 2 myńnan astam otandasymyzdyń baýyrlastar zıraty.
Shymkent qalasyndaǵy bul jappaı jerleý orny HH ǵasyrdyń sońynda-aq anyqtalǵan. 1998 jyly jappaı atý jazasyn oryndaý ornynda «Qasiret» atty memorıal ornatylǵan. Alaıda ashylǵanyna shırek ǵasyr ótken memorıaldyń ózindik tarıhy búginde kómeskilene bastaǵandaı. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý úrdisiniń nátıjesinde jańǵyrtylýǵa tıis tarıhı jadynyń bir bóligi bolyp tabylatyn bul taǵzym ornynyń tumsa tarıhyn qaıtadan naqtylap jazyp, esepke qosýdy jón kórdik.
Táýelsizdik alǵannan keıin bastalǵan jappaı atý jáne jerleý ornyn izdeý jumysy HH ǵasyrdyń 20-50-jyldaryndaǵy keńestik jazalaý oryndarynyń qyzmetkerleri ózderiniń soıqan isteriniń izderin jasyrý áreketine kezdeskendiginiń saldarynan birqatar qıyndyqqa ushyraǵan. Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń eńbek demalysyndaǵy qyzmetkeri Azımov Abdel-Kerımniń esteliginen belgili bolǵandaı, NKVD-nyń murageri bolyp sanalatyn keńestik memlekettik qaýipsizdik qyzmetinen (MQK) jergilikti táýelsiz BAQ betterinde saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń qunyn qoǵamdyq suraýdyń qarqyndy bastalǵandyǵynan sol kezdegi Shymkent oblysy boıynsha MQK basqarmasynyń basshysy, general-maıor Esengeldi Mustafetovtiń buıryǵymen quramy komıtet qyzmetkerlerinen turatyn shuǵyl top qurylǵan.
Arhıvterdegi isterdi qaıta qaraý tobynyń jumystaryn úılestirý MQK basqarmasynyń qyzmetkeri Anatolıı Ilıch Kovalenkoǵa júktelgen. Degenmen IID jáne MQK arhıvteri qujattary arasynda saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń qaı jerge jerlengeni jaıly eshbir málimet tabylmaǵan. О́ıtkeni NKVD qyzmetkerleri ózderiniń is-áreketterin sheber jasyra bilgen.
UQK-tiń «Shuǵyl izdestirý toby» arhıv materıaldarynan eshqandaı iz taba almaǵandyqtan, jergilikti turǵyndarǵa suraý salýdyń nátıjesinde ǵana qurbandardy jappaı atý ornyn anyqtaǵan. Ondaı málimetti alǵash ret 1938 jyldan bastap NKVD-nyń ishki túrmesine qyzmetke alynǵan Korenda Konstantın Nıkıtovıch degen azamat bergen. Onyń aıtýynsha, NKVD-nyń ishki túrmesine jańa qyzmetke aýysqannan keıin onymen NKVD basqarmasynyń basshylary Demıdov Fedor Petrovıch pen onyń orynbasary Kostenko Grıgorıı Aleksandrovıch suhbattasqan eken. Arada birneshe aı ótkennen keıin oǵan eki máıitti kólikke tıep, orystildi turǵyndar «Túlkili saı» «Lısıa balka», al qazaqtar «Albastysaı» dep ataǵan Badam ózeniniń eski arnasyna jerleý týraly buıryq berilgen. Ol máıitter jatqan bólmege kirip, olarǵa jabylǵan brezentti ashyp qaraǵanda, NKVD-nyń basshysy men onyń orynbasary F.P.Demıdov men G.A.Kostenko máıitterin kórgen eken. Berilgen buıryqty oryndaǵan Kostıa aǵaı (Korenda K.N.) máıitterdi kólikke tıep, jerlep keledi. Bul qýǵyn-súrginniń ekinshi tolqyny bastalǵan, «úshtikter» dep atalatyndardyń bir-birin qýdalap, qylmystyq jaýapkershilikke tartyp, asyrasilteýshilikpen aınalysty dep aıyp taǵyp jatqan kezder edi. Biraq K.N.Korenda qurbandardyń naqty qaı jerge jerlengenin taýyp bere almaǵan.
Komıtettiń shuǵyl tobynyń izdenisteriniń nátıjesinde Shymkenttegi jappaı atý ornyn tabýǵa sol mańdaǵy aýylda ósken, sol zamandaǵy 10 jastaǵy bala Nıkolaı Ivanovıch Belov kómek jasaǵan. N.I. Belov ózderi «Túlkili saı» dep ataıtyn qorqynyshty jerdi shuǵyl top izdenýshilerine kórsetken. Sol kezeńdegi on jasar bala dostarymen birge «Túlkili saı» jaqqa jıi baryp turǵanyn, máıitterdiń jerlengen izderin kórgenin aıtady. Onyń aıtýynsha, barlyǵy tún mezgilinde bolǵan. Túnde avtokólik kelip, odan adamdardy túsiredi eken de, kóp uzamaı atylǵan oqtyń daýsy estiledi eken. Ol oryndar qorshaýly bolǵan, túnge qaraı kúzetshiler kúzetken.
N.Belovtan bólek, surapyl kezeńniń surqaı sýretteri kóz aldynan ketpeıtin kýágerler qazaq balalary arasynan da tabyldy. Sol jyldary qozy baǵyp, taı qýǵan balalar – búginde el aǵasyna aınalǵan kónekóz qarııalar Shaqabaı Túktibaev, Sıqymbaı Tatybaev, marqum Asqarbek Bekjigitov: «El basyna náýbet kelgen jyldary biz bala edik. Aýylymyzdaǵy qyrdyń arjaǵynan keshke qaraı, túnde atylǵan myltyqtardyń daýysy estiletin. Qulaǵymyzǵa yńyrsyǵan, jylaǵan, aıqaılaǵan únder keletin. Áke-sheshemiz bizge estirtpeýge tyrysatyn jáne ol jaqqa aıaq baspaýymyzdy talap etetin. Ash ıtter keıde aýylǵa adamnyń aıaǵyn, qolyn tistep ákeletin. Bir kúni qozy baǵyp júrgende balalyq áýestigimiz ustap «Albastysaıǵa» bardyq. Bıik jardy úńgirlep qazyp, ólgen adamdardy tósek jınaǵandaı, biriniń ústine birin qalap jınap qoıypty. Betin jappaǵanyna qaraǵanda, qatary áli de bolsa kóbeıedi dep josparlansa kerek. Keıbiri atqan jerinde sileıip jatyr. Kóbin atqan boıda qudyqqa tastapty. Qudyqta sý ornyna qan shúpildep tur. Shamasy belgili bir baı turǵan-aý, eki-úsh úıdiń aýmaǵyndaı alańqaıda dúnıe-múlik tirelip tur. «Búlingennen – búldirgi alma» degen emes pe, eshkim tımegen. Biraq eldi ashtyq jaılap, joqtyq qyspaqqa alǵan kezde ımannan bezgen bireýlerdiń sonda baryp, ıesiz qalǵan jerden atylǵandardyń bútin kıimin, keıbir múlkin alyp kele jatqanyn jurt kórgen. «Qaıdan kele jatyrsyń?» degen suraqqa: «Selmagtan» dep jaýap bergen. El álgilerge qarǵys jaýdyrǵan. Keıin sol suǵanaq qoldardan urpaq qalǵan joq», deıdi Saıası qýǵyn-súrgin mýzeıiniń bir kezdegi dırektory, aqyn H.Esenqaraeva.
Nege jappaı atý orny «Albastysaı», «Túlkili saı» bolýy múmkin degen saýal aldymyzǵa kóldeneń turady. О́ıtkeni bul jer revolıýsııaǵa deıin bir dáýletti adamnyń menshigindegi jaıylymdyq jer bolǵan degen estelik bar. Baı túnge qaraı jyrtqyshtar malǵa shappaý úshin osyndaı úlken-úlken on shaqty shuńqyr qazyp, maldy sonda qamaǵan. Saıdyń ishki jaǵynda, Badam ózeniniń eski arnasy boıynda qudyq bolǵan, sol jerden sý shyǵaryp, mal sýarǵan. Mine, osy shuńqyrlar máıitterdi tastap, kómýge yńǵaıly bolǵandyǵy týraly da aýyzsha derek tabylǵan.
Osydan keıin shuǵyl top izdenýshileri qabir bolýy múmkin oryn retinde osy jerdiń relefin beınekameraǵa túsirip, jınalǵan materıaldardy MQK basqarmasynyń basshysyna baıandaıdy. KSRO MQK-niń tóraǵasy V.A.Krıýchkovtyń buıryǵyn basshylyqqa ala otyryp, jergilikti bılik pen oblys prokýrorynyń kelisimderi boıynsha 1989 jyldyń 3 qarashasynda «Qabir bolýy múmkin orynnyń birin jarym-jartylaı ashý týraly» sheshim qabyldanady. MQK basqarmasy basshysynyń kabınetinde shaǵyn jabyq jınalys ótkizilip, ol jerde bul jumysqa kirisý úshin júıkesi de, kúshi de myqty on shaqty shuǵyl qyzmetkerden turatyn top qurý týraly sheshim qabyldanǵan.
«UQK basqarmasynyń sharýashylyq bóliminiń basshysy V.V.Maımýrǵa topty qural-saımanmen qamtamasyz etý jóninde tapsyrma berip, osy jumystardy atqarý úshin «Belarýs» traktory bólingen. Istiń mańyzdylyǵyna baılanysty traktorshynyń qyzmetinen bas tarttyq, ony V.F.Býgaev jáne T.I.Aıdarbekov degen qyzmetkerler júrgizdi», dep eske alady shuǵyl top múshesi, UQK organdarynyń ardageri, otstavkadaǵy polkovnık, qazirgi kezeńde Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi Azamattyq avıasııa komıtetine qarasty «SCAT» áýekompanııasy» AQ Avıasııalyq qaýipsizdik qyzmetiniń basshysy bolyp qyzmet atqaratyn Vladımır Nıkolaevıch Golovın.
Arnaıy shuǵyl izdestirý toby 4 qarashada tańerteńgi saǵat 6-da qurylǵan orynǵa attandy. Toptyń quramynda V.Vıtkalov degen qyzmetker de boldy. Almaty aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń agronomdyq fakýltetin «Topyraq zertteýshi» mamandyǵy boıynsha támamdaǵan onyń topyraq quramy týraly biliminiń osy tusta kóp paıdasy tıgen eken. Á degende qaı shuńqyrdan bastaý kerektigin tańdaý qıynǵa túsken. Aqyldasa kele, eń tereń shuńqyrdy tańdap alyp, traktordyń shómishimen qaza bastaǵan. Shómish 1,5 metr tereńdikke jetken kezde, topyraq qum sııaqty sýsı bastaǵan. Bul máıittiń ústine sebilgen áktiń topyraqqa áseri bolýy múmkin. Ol ettiń súıekten ydyraý úderisin jyldamdatady ári jaǵymsyz ıisti joıý úshin sebiledi dep topshylaǵan top izdenýshileriniń áreketiniń negizinde 2,5-3 metr tereńdikke jetkende 15 adamnyń bas súıegi, qańqa súıekteri, shirigen kıimderiniń qaldyqtary, túımeler, aıaq-kıimder, gılzalar shyqty. Qazba jumystary sol jerden toqtatylyp, qazý jumystary týraly aqparat MQK basqarmasynyń basshysyna baıandaldy. Shamaly ýaqyttan keıin qorym ornyna oblystyq ákimdik pen prokýratýradan ókilder kelip, saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń qabiri osynda ekenine kóz jetkizedi. 1989 jyldyń 4 qarashasynda Qazaq KSR-niń MQK tóraǵasy V.M.Mıroshnıkke qabirdiń tabylǵandyǵy jáne olardyń jarym-jartylaı ashylǵandyǵy týraly aqparat jiberiledi. Jınalǵan maǵlumattar men alynǵan aqparattar negizinde MQK basqarmasynda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń úılestirý jınalysy ótedi. Bul fakti boıynsha oblys prokýrory qylmystyq is qozǵap, qazba jumystary basqa shuńqyrlarda da jalǵastyrylady. Shuńqyrlardan 10 qaptan asatyn adamnyń bas súıekteri men qańqa súıekteri tabylǵan. 1989 jyly sot-medısınalyq saraptamasy ótkizilgen soń tabylǵan súıekter tabyttarǵa salynyp, 7 avtokólikpen qazirgi memorıal kesheni turǵan orynǵa jetkizilip, qaraly-saltanatty rásimmen jer qoınyna berildi.
Is-sharada qoǵam qaıratkeri B.Rýzanov, «Ádilet» («Spravedlıvost») tarıhı-aǵartý qoǵamynyń Shymkent oblysy boıynsha fılıalynyń basshysy V.Golovın sóz sóılep, osy jerden eskertkish turǵyzý týraly sheshim qabyldandy. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn este qaldyrýda jáne ádilettikti qalpyna keltirýde qajyrly eńbek etken kýágerlerdiń keıbiri qazir bizdiń aramyzda júr. Bul jumystyń aldyńǵy qatarynda UQK burynǵy Shymkent oblysy boıynsha basqarmasynyń basshylary men qyzmetkerleri: E.Mustafetov, V.Golovın, V.Maımýr, A.Kovalenko, V.Popkov, O.Abdıev, A.Machýgın, Iý.Volkov, V.Vıtkalov, T.Aıdarbekov, A.Vlasov, V.Býgaev bolǵan. Al 1998 jyly «Albastysaıda» saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalyp «Qasiret» memorıaldy kesheni salyndy.
Jantóre ÁShIM,
Kámshat ÝTEEVA,
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Shymkent óńirlik komıssııasy jumys tobynyń músheleri, tarıh magıstrleri
Sýretterde: Qaıtpas-1 aýylynyń qarııalary A. Bekjigitov, О́. Jánibekov, Sh. Túktibaev, S. Tatybaev Albastysaıda (bılik qujattarynda «Túlkili saı»); Albastysaıdaǵy (bılik qujattarynda «Túlkili saı») úńgir.