Han jarlyqtary haqynda

«Bul hatty óz kezeginde shyǵys­ta­­ný­shy-túrkolog V.V.Radlov túrki-qyp­shaq tilindegi mátinnen orysshaǵa aýdarsa, osy nusqa negizinde D.Banzarov mońǵolsha tápsirlepti. Osy nusqany aqyn-aýdarmashy Suraǵan Rahmetuly qazaq tiline bylaı dep tárjimeledi (bul jádiger qazaq tiline tuńǵysh ret aýdarylyp otyrýy da múmkin)», deıdi de, sol tárjime nusqanyń tolyq mátinin keltiredi. Qundy qujatty túsiniktemesimen birge jarııalaǵany úshin B.Qaıratulyna rah­me­timdi aıta kele, salystyra zerdeleý maq­sa­tynda, naq osy qujattyń 1996 jyly tárji­me­lengen basqa nusqasyn oqyrman naza­ryna usynǵandy jón kórip otyrmyn. Ekinshisi, kóne uıǵyr tilindegi tól nusqasynyń transkrıpsııasymen birge «Ádilet mınıstrligi habarshysynyń» 1996 jylǵy ekinshi nómirinde jaryq kórdi. Kóne uıǵyr jazýynyń bilgiri, Ulttyq ǵylym akademııasynyń kóne uıǵyr tili bólimin uzaq jyl basqarǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory Arsen Ibatov tárjimelegen jarlyqtyń tolyq mátini mynadaı:

«Toqtamystyń birinshi Jarlyǵy

(qazirgi qazaq tilimen aıtqanda)

Meniń (Toqtamys) sózim

Iegeılaǵa (A.Ibatov osylaı aýdarǵan – S.B.)

Uly orynǵa otyrǵan jónin bildirip, Qutlýbuǵa, Asan bastaǵan elshiler jibergen edik. Sen de elshiler jibergen ediń. Burnaǵy jyly Bekbolat, Qoja­medin bastaǵan birneshe ulandar, Bekish, Turdyshaq-berdi, Dáýit bastaǵan bekter Edige degen kisini Temirge astyrtyn jibergen eken, ol til (habar) alyp kelgen edi. Olardyń aram nıetpen habar jiberip, ilgeri jasyryn jetip kelgenin sezip, jıylyp soǵyspaqshy bolyp turǵanda, ol aram nıetti kisiler buryn qozǵaý salyp, áreket jasaǵandyqtan el qarsy kóterilip, bul istiń jóni osylaı bolǵan edi. Táńiri bizdi jarylqap, dushpandyq qylǵan Bekbolat, Qojamedin, Bekish, Turdyshaq-berdi, Dáýit bastaǵan ulandar men bekterdi muqaltty. Endi osynyń jónin bildirip, Asan, Tuly-Qoja bastaǵan elshiler jiberdik. Endi taǵy bolsa, bizge qarasty elderdiń shyǵyndaryn (salyq) jınap, barǵan elshilerge berińizder, qazynaǵa jetkizsin. Jáne burynǵy jón-josyq boıynsha bazarshy seriktesteriń (saýdagerler birlestigin basqarýshy adamdar) taǵy júrsin. Uly ulystyń qalpynda saqtalyp qalýyna taǵy jaqsy saı bolsyn dep, altyn nyshandy jarlyq usyndyq (ıaǵnı tańbasy altyn). Taýyq jyly, tarıhtyń jeti júz toqsan besinde, erejep aıynyń segiz jańasynda, orta Donda turǵanda jazylǵan».

A.Ibatov Toqtamys hannyń birinshi jarlyǵynyń polıak knıazi Iegeılaǵa hıdjranyń 795 jyly (jańasha 1393 jyly) radjap aıynyń segizinde, Ordanyń Don boıynda turǵan kezinde túrki tilinde (orys ádebıetterinde «tatar tili» dep atalady) túgeldeı uıǵyr árpimen jazylǵanyn aıtady. jarlyqty alǵash ret 1834 jyly T.A.Obalenskıı Máskeýdiń ortalyq arhıvinen taýyp, túpnusqasy uıǵyr árpimen jazylǵan sebepti, arab árpimen transkrıpsııaǵa túsirtedi. Jarlyqtyń mazmunynda Temirdiń (Ámir Temirdiń) Toqtamys ordasyna shabýyl jasamaq nıeti bar ekendigin, Ordanyń keıbir bekteri men oǵlandarynyń satqynshylyq jasap otyrǵanyn málimdep, Iegeılamen budan bylaı da jaqsy qarym-qatynas qurý nıetin bildiredi. Sonymen qatar salyq týraly Jarlyǵyn jetkizedi.

Tarıhı qundylyǵyna oraı, Toqta­mys­tyń A.Ibatov kóne uıǵyr tilinen tárji­me­legen ekinshi Jarlyǵyn da usynyp otyrmyn.

«Toqtamystyń ekinshi Jarlyǵy

(Qazirgi qazaq tilimen aıtqanda)

Allaǵa berilip, onyń ıgi isi men qaıy­rym-raqymyna úmit artamyn. Meniń (Toqtamys) sózim Qyrym ólkesiniń Qutlý-buǵa basshylyq etetin el bıleýshi bek­terine, qazy, mýftılaryna, ámirshi mashaıyqtaryna, mekeme hatshylaryna, baj alymyn jınaýshy, tarazyshylaryna, áskerı tóre, alym-salyq jınaýshylaryna, neshe alýan tamasha qurmetti adamdaryna, barshaǵa! Bul jarlyqty ustaýshy Bek-qajyǵa qarasty eliniń bári bizdiń syı kórsetip, jarylqaǵan adamdarymyz bolyp, Sýtqýl elinen jyl saıyn neshe túrli shyǵar shyǵasysyn (salyǵyn) ústeme ósimimen bárin almaýǵa berildi. Búginnen bastap Sýtqýlǵa jan salyǵyn salmasyn, ylaý, as-sý tilemesin, qamba aqy, egin aqy, aqshalaı qarjy tilemesin, ólkeden erkin bolyp (baǵynyshty bolmaı), Qyrymnyń ishinde, syrtynda qonymdarda Sýtqýlǵa baǵynyshty kisilerin kim bolsa da (eshkim) tımesin. Barshasy bir jerge birlesip, shyǵar shyǵyndaryn (alym-salyqtaryn) uqypsyzdyq qylmaı, qamqorlyq kórsetip, járdem etý úshin paıdaly tarhan Jarlyǵy jazyldy. Bek-qajyǵa shyn ynta (yqylas) bildirip, barshalaryńyz múltiksiz kúsh kómek kórsetińizder dep Temir-Bolat bulaı degennen keıin ólke salyǵyn, jeke salyqty salǵanda, qysym kórsetip zábir shektirgender qor­qa­tyn bolar árıne. Biraq Bek-qajy syı kórsetip jarylqaǵan adammyn dep aıanyshty (bıshara) jarlylarǵa kúsh kórsetetin bolsaq, saǵan da ıgi is (jaq­sy­lyq) bolmaıdy dep, ustaı turý úshin al­qy­zyl tańbaly jarlyq berildi. Orda Don Orta­t­óbede qyrda turǵan-dy. Toqsan tórtinshi jyly, meshin jyly, zýlhaad aıynyń jıyrma tórtinde jazyldy».

Ol alǵash Qyrymda tabylyp, Jańa­sibir men Bessarabııanyń general-gýber­­natory knıaz Sh.E.Voronsovtyń menshi­gin­degi qujattar qataryna ótkiziledi, keıinnen A.Voronsovtyń túsirme lıtogra­fııa­sy boıynsha jasalǵan Tromonınniń kóshirmesin Odessanyń tarıh jáne ejelgi dúnıe qoǵamy basyp shyǵarady. Osy jarlyqty arab árpimen transkrıpsııasyn túsirip, orysshaǵa aýdarǵan Iа.O.Iаrsev. I.Berezın osy aýdarmada kóptegen qatelik baryn kórip, qaıtadan aýdarady. Sóıtip, 1851 jyly jańa transkrıpsııasymen jáne túsiniktemesimen bastyrady.

Toqtamystyń birinshi Jarlyǵynda «altyn nyshandy jarlyq usyndyq (ıaǵnı tańbasy altyn)», al ekinshi Jarlyǵynda «ustaı turý úshin alqyzyl tańbaly jarlyq berildi» delinedi … «alqyzyl tańbaly» … «altyn nyshandy» ... «Alqyzyl tańbaly, altyn nyshandy jarlyq» degenimiz ne? A.Ibatov oǵan by­laı dep jaýap beredi: «Móri altyn, alqyzyl tańbaly jarlyqty tek han, Shyńǵys han tuqymy bere alǵan. Bul tańbalardy (mórdi) basqalardyń qol­da­nýǵa quqy bolmaǵan. Altyn nyshandy, alqyzyl tańbaly jarlyq múltiksiz oryn­dal­ǵan.

Altyn Orda handarynyń atynan ruqsat qaǵaz mandat retinde beriletin altyn ne kúmis, mys nemese aǵash belgiler bolǵan. Ol jóninde I.Berezın: «Joǵary dárejeli shender eki jolbarystyń músini bar altyn naıza alǵan, tómengileri – jolbaryssyz naıza. Ári qaraı altyndalǵan kúmis, jaı naıza, eń sońynda aǵash naıza berilgen», deıdi.

Bul naızalardyń ishinde altyn ne al­tyn­­­dalǵan túrleri turan (ólke) basqarý­sh­y­­syna jáne myńbasylaryna beriletin bol­­­ǵan, al júzbasylar kúmis naıza, odan tómen­gilerge aǵash naıza beriletin bol­ǵan».

Altyn Orda dáýiri qazaq tarıhyndaǵy eń súbeli kezeń ekeni belgili. A.Ibatovtyń aı­týyna qaraǵanda, handardyń jazbasha jarlyq berý dástúri sol Altyn Orda dáýirinde bastalǵan sııaqty. «HIV ǵasyr­da­ǵy­ túrki tildi jarlyqtar, negizinde Altyn Orda dáýirinde jazylǵan, – deıdi ol. – Bul jarlyqtardyń tili orta túrki jazba ádebı tiline jatady. Orta túrki jazba áde­bı tili qazirgi halyqtar men ulttardyń ádebı tili sııaqty jalpy halyqtyq til bol­maǵan, ol til sol zamandaǵy hat tanı­tyn saýatty adamdar úshin jazylǵan jazba­ ádebıetterdiń tili, saýatty adamdar ǵana oqyp, qoldana alatyn jazba ádebı til bolǵan. Sondyqtan ony kez kelgen qara­paıym adam, kúndelikti sóıleý tili sııaq­ty emin-erkin paıdalana almaǵan. On­da­ qypshaq tiliniń elementteri kóbirek saq­tal­ǵan».

Akademık Ǵ.Saparǵalıevtiń «Tóre bitigi-Armıano-kypshakskoı sýdebnık 1519-1594» atty qundy eńbegi týraly maqalasynda zań ǵylymdarynyń doktory Q.Mámı da osyndaı oı aıtady («Egemen Qazaqstan», «Babalardan qalǵan jaýhar jádiger», 2004 jylǵy 2 maýsym). HI ǵasyrdan HIII ǵasyr aralyǵynda Deshti Qypshaq memleketine, odan keıin Túrki-mońǵoldar qurǵan Altyn Orda handyǵyna qaraǵan ulystar memlekettik bılikke qatysty han jarlyqtaryn, ózge de zań erejelerin biraýyzdan maquldap, qoǵamdaǵy quqyqtyq qarym-qatynastyń buljymas tártibi dep uqqan deı kelip, Ǵ.Saparǵalıev eńbegine silteme jasaıdy. Armıan jáne polıak tiline alma kezek aýdarylyp, sol elderdiń jazba jádigerine aınalǵan bul kólemdi eńbektiń nege «Tóre bitigi» dep atalǵanyn: «Osy eskertkishterdiń arasyndaǵy túbegeılisi 1519 jyly armıan tilinen latyn tiline aýdarylyp, polıak koroli bekitken, sodan keıin Lvov qypshaq tilimen sóıleıtin armıandardyń ana tiline aýdarylǵan Zańdar jınaǵy – «Tóre bitigi» bolyp sanalady dep túsindirgen» deıdi.

Al A.Ibatov: «Handar jazǵan memle­ket­tik aktiler – jarlyqtar jáne Bitikter bolyp ekige bólinedi. Bitikke – handardyń basqa táýelsiz monarhtarǵa, sondaı-aq bek, myrzalardyń basqa memleket basshylaryna jazǵan hattary jatady. Eýropanyń keıbir ǵalymdary han jarlyqtaryn, Bitikterin jınaqtaı kelip, «gramotalar» dep ataǵan» deıdi.

A.Ibatovtyń aıtýynsha, HIV ǵasyrda jazylǵan han jarlyqtarynyń búgingi kúnge jetkeni bas-aıaǵy onshaqty. Orys tilinde jeti jarlyq bar. Olar: Mengý-Temir (1342), О́zbek, Berdibek (1357), Atýlaqtyń (1379) jarlyqtary jáne Taıdýly hanshanyń (1357) úsh jarlyǵy ǵana. Sondaı-aq HIV ǵasyrdyń aıaq sheninde jazylǵan Toqtamystyń eki jarlyǵy men Temir-Qutluǵtyń jarlyǵy. HV ǵasyrdyń ishinde jazylǵan Shahrýh pen Babyrdyń atasy Abýsaǵıd ǵate Babyrdyń ákesi Smeh-Sheıhtyń jarlyqtary. HVI ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy Muhammed Gereı men Saǵadat Gereıdiń jáne Saqyp Gereıdiń jarlyqtary, HVI ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Dýlat Gereı men Ǵozy Gereıdiń jarlyqtary» («Ádilet mınıstr­li­giniń habarshysy», 1996, №2).

Atalǵan han jarlyqtarynyń tarıhı mańyzy zor. Olardy tabandy túrde izdestirip, taýyp, ǵylymı saraptama jasaý arqyly quqyqtyq tarı­hy­myz­dyń órisi men óresin keńeıte túser edik. Q.Mámıdiń joǵaryda atalǵan maqa­la­synda Ǵ.Saparǵalıvtiń atalǵan eńbegin «zań ǵylymyna qosylǵan úlken olja» dep baǵalaýy sondyqtan bolsa kerek.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary bolatyn. Onyń tarıh aqtańdaqtaryn ashýymyzǵa serpindi jyldar bolǵany belgili. Sol kúnderde izdengish jýrna­lıs­terdiń biri Gaýhar Isaeva joǵaryda atalǵan Qazaq ǵylym akademııasynyń kóne uıǵyr tili bólimin uzaq jyl basqarǵan ǵalym A.Ibatovtyń bul saladaǵy izdenisi týraly qyzyqty aqparat aıtty. «Jeti jarǵy» baspasynda bas redaktordyń orynbasary bolyp isteıtinmin. Ǵalymdy baspaǵa shaqyrdyq, kezdesýden soń ol jańaǵy tarıhı qundy qujattar týraly suhbat berýge kelisti. Suhbat bas­pa janynan aı saıyn jaryq kóretin «Ádebıet mınıstrliginiń habarshysy» jýrnalynda jarııalandy. G.Isaeva «suhbatty Syrtqy ister mınıstrliginiń tıisti bólimi suratyp aldy, ázirge jaýap joq» dep júretin. Keıin, qyzmet babymen Astanaǵa aýysyp kettim de, habarsyz qaldym. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshisi B.Qaıratulynyń maqalasy biz úshin jańalyqtaı kóringen sol aqparatty qaıtadan esime túsirdi. Qujattyń óte qundylyǵyna oraı, oıymdy oqyrman naza­ryna usynyp otyrmyn.

Qundylyǵyn alǵa tartýymnyń taǵy bir sebebi bar. Toqtamystyń birinshi Jarlyǵynda Asan esimi eki ret qaıtalanady. «Uly orynǵa otyrǵan jónin bildirip, Qutlý-buǵa, Asan bastaǵan elshiler jibergen edik», deıdi Toqtamys. «Endi osynyń jónin bildirip, Asan, Tuly-Qoja bastaǵan elshiler jiberdik». Birinshisinde Qutlý-buǵamen, ekinshisinde Tuly-Qojamen birge Asan elshilikti bas­tap barady. Osyndaǵy Asan belgili jyraý Asan qaıǵy emes pe eken? Asan qaıǵy ómir súrgen kezeńniń Toqtamys ómir súrgen kezeńmen sáıkes keletini, jarlyqta aıtylǵan usynystyń qoldaý taýyp, 1410 jylǵy Grıýnveld shaıqasynda Polsha áskerin korol Iagaılo, Lıtva ás­ke­rin uly knıaz Vıtaýtas, Altyn Ordanyń birik­ken qyryq myńdaı áskerin Toqtamys han­nyń úlken balasy Jaleláddın bas­qar­ǵany, olardyń nemis, fransýz rysar­lary men aǵylshyn, shveısar jalda­ma­ly jasaqtarynan qurylǵan Tevton áskerin tas-talqan etkeni tarıhtan bel­gili. Osyndaı iri oqıǵalarǵa kesek tulǵalardyń tikeleı aralasqany da daý týdyrmaıdy. Onyń ústine eldik múd­de­ni joqtaýshy Asan qaıǵy sııaqty jyraý­lar­dyń elshilikte júrgeni taǵy ras. Mysaly, orys qujatynda: «Dosmambet-aga azovskıı, po nogaıskım ı kazahskım mate­rıalom ızvestnyı kak poet-jyraý (kazah­skıı varıant napısanııa ımenı – Dospam­bet; s polnym tıtýlom Azaýly (múmkin «azýly» – S.B.) Dospambet-aga), posylalsıa Islam-Gıreı-hanom na Don dlıa polýchenııa dostovernyh ızvestıı o mesto­nahojdenıı mıatejnyh sýltanov. Dosmambet prıvez vestı, chto Sagadat-Gıreı ı Safa-Gıreı ýshlı v Bolshýıý Nogaıskýıý Ordý, a Mýrat-Gıreı ýbejal v Astrahan. Mesıasem pozje doshlı svedenııa (ı onı takje prıvodıatsıa v spıske vesteı), chto Sagadat-Gıreı ı Safa-Gıreı ýshlı k vladenııam shamhala na Kavkaz, a Mýrat-Gıreı otkocheval k Astrahanı. Vse onı bylı plemıannıkamı vosarıvshegosıa Islam-Gıreıa, detmı ego starshego brata, predshestvýıýshego hana Mýhammed-Gereıa II» dep jazylǵan («Istorııa Kazahstana v rýsskıh ıstochnıkah HVI–HH vekov, I tom, 497 s.).

Tarıhı muralardy ǵylymı turǵyda zertteý júıege túse bastady ǵoı. Altyn Orda kezeńi aıasyndaǵy zertteý jumystary sol kezeńniń «ázirge tis batpaı» júrgen, atalǵan qundy qujattardyń da aqıqatyn ashar degen úmittemiz.

Syrym BAQTYGEREIULY