Ekinshi ustaz Ál-Farabıdiń «Tárbıeleý degenimiz – adamnyń boıyna bilimge negizdelgen etıkalyq qundylyqtar men óner qýatyn darytý» degen taǵylymdy sózi bar. Zaman aýysyp, tehnologııa alǵa ozǵan saıyn jas urpaq rýhanııat pen salt-dástúrimizge negizdelgen qundylyqtardan, ómir saltymyzdan alystap barady. Sebebi biz olardyń kúndelikti tirshiligin, aınalasyn, tutynatyn kontentin tól rýhanııatymyzben sabaqtaı almaı otyrmyz.
Japonnyń túrkolog ǵalymy Nakata Iýkonyń «Bizdegi eń úlken mıf – Japon ımperatory qudaıdan týdy degen mıf, biz oǵan tıispeımiz, óıtkeni ol – bizdiń rýhanı matrısamyz. Japonııa osyndaı kıeli qundylyqtardan bastaý alady» degen sózi bar. Bizdiń qoǵamǵa da búgingi tańda jetpeı jatqany osy.
Bizdiń qasıetti uǵymdarymyzdyń bastaýy – folklor, jyr, dastan, ertegi, qıssalarymyzda. Bul qundylyqtardy balalarymyzdyń boıyna erte bastan qondyra bilsek, olar eshqandaı jat aǵymdarǵa ılikpeıtin dińgegi berik, rýhy asqaq, myzǵymas tulǵa bolyp qalyptasary sózsiz. О́kinishke qaraı, biz olarǵa dástúrli tanymdy sińirýdiń alǵysharttaryn jasaı almaı otyrmyz.
Burynyraq, otbasy ınstıtýtynyń qaǵıdaty berik kezde qundylyqtardy ata-ájelerimizden jadymyzǵa toqydyq. Bul kontentter arqyly jaqsylyq pen jamandyqty, meıirimdilik pen jaýyzdyqty, izgilik pen ozbyrlyqty aıyratyn tanymdy sińirdik. Sonyń arqasynda batyldyqqa, eldikke, álsizge kómekke umtylatyn asqaq uǵymdarǵa úıir boldyq.
Al búgin she? Búginde bala turmaq, jas ata-analardyń basym kópshiligi bul qundylyqtardy ıgere almaı otyr. Olardyń túsiniginde bala tárbıeleý – tek ony as-sý, jyly oryn, kıim-keshek taǵy basqadan muqtaj etpeı ósirý bolyp qaldy. Balanyń álemdi tanýǵa umtylatyn rýhanı bolmysy bar tulǵa ekenin oılaý kemshin. Bul – óte alańdatarlyq úrdis.
Sol sebepti, órkenıetter qaqtyǵysynda urpaǵymyzdyń opyq jemeýin oılasaq shuǵyl túrde eskeretin keıbir máselelerdi aıtqym keledi.
Birinshiden, balalar sanasynda elikteýshilik týdyratyn batyr beınelerdi qalyptastyrýymyz kerek. Biz ulttyq-folklorlyq jyr-dastandarymyzdaǵy Alpamys, Er Tóstik, Qobylandy, Er Tarǵyn jáne el qorǵaǵan – Bógenbaı, Qabanbaı, taǵy basqa batyrlardyń, sondaı-aq Saqqulaq, Kóltaýysar, Taýsoǵar syndy keıipkerlerdiń biregeı beınesin jasaı almaı kelemiz. Bul keıipkerler kitaptarda, anımasııalyq fılmderde avtordyń qııalyna sáıkes ártúrli beınelenip júr. Sondyqtan olardy balalar tanymaıdy, tanymaǵandyqtan eliktemeıdi.
Osy rette Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi keıipkerlerdiń bir beınesin anyqtap, ony barlyq aqparattyq arnalar arqyly nasıhattaýdy jáne shyǵarmashylyq uıymdar men avtorlarǵa tek sol beınelerdi paıdalanýdy mindetteý boıynsha sharalar qabyldaýdy qolǵa alýy qajet. Sonda ǵana balalar Betmen, Spaıdermen syndy jasandy qaharmandardan bólek óz batyrlarymyzdyń keıipterin sanasynda biregeı beınede saqtaıdy.
Ekinshiden, bizde áli de ulttyq kontent jetkiliksiz, tipti óte az deýge bolady. Sodan bolar, balalardyń tili ózge tilde shyǵyp, tanym-túsinigi jat tilde qalyptasyp keledi. Bul – ulttyń keleshegi úshin óte qaýipti qubylys. Sol sebepti, ulttyq kontent qalyptastyrýǵa strategııalyq deńgeıde mańyz berip, ulttyq keıipkerlerimiz ben jyr-dastandarymyzǵa negizdelgen shyǵarmashylyq ónimderdi sýbsıdııalaý múmkindikterin qarastyrǵan jón.
Úshinshiden, teatrlarǵa júıeli qoldaý qajet. Bizde búginde balalar teatry men qýyrshaq teatrlary joqtyń qasy. Teatr – balalardyń sanasyna adamzatqa ortaq mádenıetti, izgilikti, ulttyq qundylyqty sińirýdiń eń úlken utymdy quraly. Búgingi tańda respýblıka boıynsha bar bolǵany 7 balalar men jasóspirimder teatry, 7 qýyrshaq teatry bar. Alaıda bulardyń barlyǵy tek oblys ortalyqtarynda ornalasqan. Aýdandyq deńgeılerde qýyrshaq teatrlary tipti joq. Sondyqtan óńirlerde balalar teatrlary men qýyrshaq teatrlaryn ashýdyń memleket-jekemenshik áriptestik tásilderin qarastyrý asa mańyzdy.
Qazir el kóleminde 260 meshittiń qurylysy júrip jatyr eken. Olardyń barlyǵy jeke kásipkerlerdiń, demeýshilerdiń kómegimen salynýda. Árıne, biz meshit salýǵa qarsy emespiz, desek te jergilikti atqarýshy organdar kásipkerlerdi mádenı aǵartý nysandaryn salýǵa da úndeýi, onyń bolashaq urpaq úshin mańyzdylyǵyn túsindirýi kerek. Oraıy kelgende aıtylǵany jón, mysaly, Qyzylorda oblysynda kásipkerlerdiń demeýshiligimen kóptegen áleýmettik nysannyń qurylysyn salý dástúrge aınalǵan. Bıýdjetten tys qarjy kózderiniń esebinen jalpy jıyny 37,5 mlrd teńgeni quraıtyn «Anaǵa taǵzym» ortalyǵy, 650 oryndyq mýzykalyq kolledj, 350 oryndyq oqýshylar saraıy, 100 oryndyq orta mektep, mádenı-demalys parkteri, kásipkerler úıi, «Qorqyt ata» áýejaıynyń jańa ǵımarattarynyń qurylysyn salý, tarıhı-mádenı eskertkishterdi qaıta jańǵyrtý jumystary qarqyndy júrgizilip keledi.
Tórtinshiden, balalar teatrlarynyń, qýyrshaq teatrlarynyń repertýarynda ulttyq folklorymyzǵa negizdelgen qazaqtildi qoıylymdar joqtyń qasy. Biren-saran qoıylymdardyń ózi eskirgen, tartymdylyǵy az. Otandyq balalar dramatýrgııasy múlde kenjelep qaldy. Osy rette oqý oryndaryn aıaqtap jatqan jas rejısserlar, dramatýrg-qalamgerler, kreatıvti ındýstrııanyń jarqyn ókilderi osy salaǵa basa nazar aýdarǵany jón. Tól ádebıetimizde, folklorymyzda, ertegi jyr-dastandarymyzda taqyryp ta, mazmun da, kontentte jetkilikti. Tek ony tartymdy zamanaýı formatqa salyp kópshilikke jetkizý ǵana qalyp otyr. Oraıy kelgende ozyq úlgi retinde aıta keteıik, 90-jyldardaǵy qarjy tapshylyǵyna qaramastan joqtan bardy qurap, qýyrshaq teatryn uıymdastyrǵan mádenıet salasynyń maıtalmany, KSRO Mádenı-aǵartý isiniń úzdigi, Mádenıet qaıratkeri, qyzylordalyq Tilegen Bekarystanov aǵamyzdyń jankeshti eńbegi el jadynda.
Besinshiden, búginde eń ózekti bolyp otyrǵan másele – balalar mýzeıin ashý bastamasyn qoldaý. Jalpy, mýzeı isi – mańyzdy salanyń biri. Álemdegi damyǵan elder Mýzeı ındýstrııasyn áldeqashan qundylyqty dáripteýdiń keshendi quralyna aınaldyryp úlgerdi. Mysaly, Japonııada konseptýaldyq turǵyda óte joǵary baǵalanatyn qarapaıym ǵana bir mýzeı bar. Ol – balyqshy kásibine arnalǵan mýzeı. Mýzeıde balyqshynyń eńbek qural-saımandary, kıim-keshegi, úı-jaıy kóne zamannan búgingi kúnge deıin qandaı evolıýsııalyq joldan ótkeni túgel kórsetilgen. Japondar «Álemdik keńistikke shyǵýǵa bizge sebepshi bolǵan osy balyqshy kásibi, biz osy balyqshylardyń urpaǵymyz» degendi maqtanyshpen aıtady. Bul – japondardyń ult retinde atakásibine degen qurmeti. Ondaı mýzeılerdegi jádigerler, materıaldyq qundylyqtar arqyly olar ózderiniń búgingi turmys-tirshiligin ótkenimen sabaqtaı alady.
Ata-babalarymyz eń alǵash bolyp jylqyny qolǵa úıretti, qatal tabıǵatta mal baǵýdyń júzdegen tásilin meńgerdi, mal ónimderin keregine jaratyp, talaı azyq-túlik túrlerin shyǵardy. Osy sharýashylyqqa qajet myńdaǵan qural-jabdyqty oılap tapty. Buǵan Uly dalamyzdy álemge tanytqan ejelgi eskertkishterimiz – Botaı mádenıeti men Bozoq qalashyǵy aıqyn dálel. О́kinishke qaraı, búgingi tańda bizdiń keıbir urpaǵymyz ata-babasynyń malshy bolǵanyn qabyldaı almaıdy, tipti namystanady. Bul bizdiń osyndaı sharýashylyq sabaqtastyqtan ajyrap qalǵanymyzdyń saldary.
Osy oraıda, álemdik tájirıbeni keńinen zerdelep, mýzeı isin damytýdyń jańa tujyrymdamasyn árleý, sonyń ishinde Eýropa elderindegi sekildi balalar mýzeıin damytý isine basa kóńil bólý kerek.
Altynshydan, ulttyq qundylyqtardy, folklorlyq tulǵalardy onlaın platformalarda dáripteý maqsatynda, tartymdy komıkster, áleýmettik jelilerge arnalǵan pozıtıvti stıkerler, tez taralatyn vırýsty rolıkter ázirleýdi qolǵa alý qajet. Bul jumystardy iske asyrýǵa, joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, kreatıvti ındýstrııa ókilderin keńinen tartý asa mańyzdy.
Ataqty amerıkalyq «Dısneı» kompanııasynyń beldi ókili Roı Dısneıdiń «Qundylyqtaryńnyń ne ekenin bilsek, sheshim jasaý qıyn emes» degen sózi bar. Bizdiń el óz qundylyqtaryn anyq túsine bastady. Endi ony janymyzdy sala qorǵap, urpaq sanasyna sińiretin ýaqyt keldi.
Rýslan RÚSTEMOV,
Senat depýtaty