Keńestik qıyn jyldarda jyraýlar rýhy, qobyz saryny bizge Mahambet jyrlarymen birge keldi. Namys bolmaǵan jerde, uly súıispenshilik bolmaǵan jerde erlik pen eldik te, keńdik pen teńdik te joq-aý, shamasy. Bylaıynsha aıtqanda, eshteńe joq. Uly súıispenshilik úlde men búldege oranǵan Kúnikeı qyz bolyp qana kórine me? Altyn taq, han saraıy sııaqty qylań berýi kerek pe álde?
At basyndaı altyn ba, atqa mingen dýlyǵaly eles shyǵar múmkin? Ol týraly qazaqtyń myńjyldyq rýhynyń ustyny Mahambetten surańyz:
«Mingeni Isataıdyń Aqtabany-aı,
Sút berip, suly berip baptaǵany-aı.
Zeńbirek úsh atqanda darymady,
Qudaıdyń, mine, qara saqtaǵany-aı».
Zeńbirek atqylaǵanda tımegen ne degen qudiret ol? Aldynda zymyrap jan saýǵalap bara jatqan ań, ıakı qus emes, attyly adam Isataı ǵoı. Basqa emes! Dardaı attyly batyrǵa oq nege darymady? Isataı da, Mahambet te sol kezde halyqtyń ińkár sezimi men arman-muratynan, uly mahabbatynan jaralǵan jandar edi. Sondyqtan ekeýi de ólmeı tiri qaldy. Atqa mingen kúıi qazaq dalasynda qalyp qoıdy eki batyr.
Bilýimizshe, Mahambettiń qadiri artyp turǵan ol kezde. Han saraıynda atalyq deńgeıinde, áldeneden taryqty deıtin emes. Oqyǵan, saýatty, aqyn, aldy-arty túgel, ne jetpedi? Halyqtyń basyna túsken aýyrtpalyqqa tózbedi. Ádiletsizdikke kónbedi. Halyqtyń, eldiń talaby men tilegin, qalaýy men júregin aldaspan rýh, jelkildegen tý etip tóbesine tutty.
«Hannan qyryq týǵansha,
Qaradan bir-aq týsaıshy,
Halyqtyń kegin qýsaıshy», dep kesip aıtty. Qazaq sanasyndaǵy, qazaq dalasyndaǵy, ult kókeıindegi qasterli uǵymdar, táńiriniń syılaǵan uly sezimi – bul. «Kóptiń qamyn áýelden táńiri oılaǵan» (Abaı). Ony oqyp, úırenip, surap ala almaısyń bireýden. О́temisten týǵan onnyń birine qonǵan qasıet. Mahambet ózine deıin uly dala tósinde joryq qurǵan jyraýlardyń zańdy jalǵasy, solar keshirgen alapat rýh pen sezimderden jaralǵan birtýar sardar, qaıtalanbas týmys edi. Shalkıiz ben Aqtamberdiden qalǵan azattyq rýhynyń sardary. Týǵan halqynyń erkindigi men azattyǵyn kókiregine túıgen ulttyń asyl perzenttiń basqa maqsut-muraty bolmaǵanǵa uqsaıdy.
«Edildiń boıy en toǵaı,
el qondyrsam dep edim.
Jaǵalaı jatqan sol elge
mal toltyrsam dep edim», dep arqalandy.
Biraq osynyń bári Alashqa bola týǵan arystan júrek erlersiz beker edi. «Qara qazan, sary balanyń qamy úshin qylysh sermegen» sardar qolbasshylarsyz halyq qalaı jetimsirese, aqyn da sondaı jetim. Han-sultannyń kózine tik qarap, jurtyn qoryǵan erlersiz eldiń isi bitpegen. Bul da saharanyń jazylmaǵan zańy.
«Aıqaılasa beldik baılaǵan, astana jurtyn aınalǵan,
Astyna turman bolsam dep, jurtyna qurban bolsam dep», taǵdyryn týǵan halqynyń kúıimen ǵana baılanystyra alǵan erlerdiń basynan ne ótpegen? «Altyn erdiń qasy edi, aǵaıynnyń basy edi», deıtin Isataı da erlik pen eldiktiń týy.
Mundaǵy mán berer jol – «astana jurtyn aınalǵan» qazaqy erliktiń úlgisi. Mahambetke ózinen burynǵylardan mura bolǵan qasterli ósıet. Sózimizdiń basynda keltirgendeı, qazaq rýhnamasynyń sybaǵaly úlesi osylaısha urpaqtan urpaqqa kóshe bergen. Ult sanasyndaǵy azattyq uǵymynyń bir balamasy – Astana jurtyńdy qyzǵyshtaı qorý.
«Edil úshin egestik, Tepter úshin tebistik. Jaıyq úshin jandastyq, Qıǵash úshin qyryldyq, teńdikti, maldy bermedik. Teńdiksiz malǵa kónbedik» deıtin Mahambet sóziniń syryna úńilseńiz ulan-ǵaıyr keńistikke tap bolasyz. Teńdiksiz, ıakı azattyqsyz maldan qaıyr joq eken. Bas erkindigiń bolmasa altyn saraıda turǵannyń quny kók tıyn. Basyna baılyq berip, qandaı jaǵdaı jasasa da kónbegen qazaq balasy. Mahambetten bizge muraǵa qalǵan bir qundylyq osy. Astanaly jurt bolý jáne ony óle-ólgenshe qyzǵyshtaı qoryp ótý.
P.S. Qazirgi jas aqyndar moınyna tumardaı taǵyp, qasterleıtin Esenǵalı Raýshanovtyń «Babyrnama» jyrynda mynadaı joldar bar:
«Arǵymaq arý attar jalynda
Jel uıyqtaıdy bul túnde.
Keshegi keskekti erler barynda,
Ol uıqy on buzylar edi bir kúnde...» dep bastalyp, bylaı aıaqtalady:
«Al aıtashym, aıtar bolsań
sol erlerdi aıt, irkilme,
Qazaq ólse – kómiler,
Kómilmese, ımany Haqqa amanat,
Qazaqtyǵyń ólmesin...»