Áreket bolmaı, bereket joq

Otyrysta qaralǵan «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq akti­lerine jer qoınaýyn paıdalaný jáne eko­logııa máseleleri boıynsha ózgerister men to­lyqtyrýlar engizý týraly» zań Mem­leket basshysynyń tapsyrmalaryn eskere otyryp, jer qoınaýyn paıdalaný jáne ekologııa salasyndaǵy zańnamany jetil­dirýge baǵyttalǵan. Sondaı-aq qujat jer qoınaýyn paıdalanýǵa qatysty ın­vestısııalyq tartymdylyqty jaqsartýǵa, osy saladaǵy zańnamanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge arnalǵan ózgerister engizýdi kózdeıdi. Senatorlar zańdy birin­shi oqylymda qarap, maquldady. Qujat Palatanyń aldaǵy otyrystarynda ekinshi oqylymda qaralady.

Sonymen qatar Senat depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine «Azamat­tarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik kor­po­rasııasy, «Astana Hab» halyq­aralyq tehnologııalyq parki jáne daktılos­kopııalyq tirkeý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy eki oqylymda qarap, ma­quldady. Bul qujat memlekettik qyz­met kórsetý salasyndaǵy zańnama­ny jetildirýge baǵyttalǵan. Zańda «Astana Hab» halyqaralyq tehnologııa­lyq parkiniń qyzmetine jáne daktılos­kopııalyq tirkeýge qatysty túzetýler de qarastyrylǵan.

Naqty aıtqanda, zań «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasııasy qyzmetkerleriniń jaýapkershiligin kúsheıtedi. Sondaı-aq el azamattaryn erikti túrde daktıloskopııalyq tirkeýdi kózdeıdi. Máýlen Áshimbaev atap ót­kendeı, bul sharalar azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tetikterin nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.

Buǵan qosa osy otyrysta bir top senatordyń gıdrotehnıkalyq nysan­dardyń jaı-kúıi boıynsha depýtattyq saýalyna Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitovtiń aýyzsha jaýaby tyńdaldy. Atalǵan saýalda depýtattar sýdyń tapshylyǵyna jáne ony únemdep paıdalanýǵa qatysty problemalarǵa alańdaýshylyq bildirgen bolatyn.

«Jumys josparymen tanysyp qana qoımaı, ondaǵy sharalardy qarjylandyrý múmkindikterin de qaraý qajet. Mundaı jospardyń aıasynda kóptegen ózekti problema kóteriletini belgili. Bul rette búgin talqylanyp jatqan jáne basqa da máseleler bar. Osyǵan baılanysty kelesi jyly bıýdjetti naqtylaǵan kezde atalǵan jospardy qarjylandyrýǵa qajetti qarajatty engizý kerek. Árıne, memlekettik bıýdjettiń múmkindikteri shekteýli. Degenmen sý máselesi elimiz úshin aıryqsha mańyzǵa ıe. Sondyqtan mınıstrliktiń osy baǵyttaǵy bastamalary men baǵdarlamalaryn tıisti deń­geıde qarjylandyrýymyz kerek. Sol sebepti bul máseleni jan-jaqty zerdelep, pysyqtaǵan jón», dedi M. Áshimbaev.

Senat tóraǵasy sý resýrstaryn únemdep paıdalaný elimiz úshin óte mańyz­dy másele ekenin aıtty. Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda osy jaıtqa aı­ryqsha nazar aýdardy. Sondyqtan Pa­lata spıkeri senatorlar kótergen problemany sheshý úshin keshendi tásilder men jedel áreket qajet ekenin tilge tıek etti.

«Elimizdiń keıbir aımaqtarynda sý tapshylyǵy kúrdeli máselege aınalyp otyr. Gıdrotehnıkalyq nysandardyń qaýip­sizdik máselesin de nazardan shyǵar­maýymyz kerek. Osy baǵyttarǵa basymdyq bere otyryp, tıimdi sharalardy iske asyrý asa mańyzdy. Sondyqtan memlekettik organdar aldaǵy jumystarynda otyrysta aıtylǵan barlyq usynysty eskerýleri qajet», dedi M. Áshimbaev.

Elimizde tirkelgen alaıaqtyq qylmys­tarynyń sany azaıǵanymen, olar­dyń kel­tirgen qarjylyq shyǵyndary­nyń mól­sheri artqan. Senator Gennadıı Shıpovskıh óziniń depýtattyq saýalynda statıstıka derekterin keltirdi. Onyń aıtýynsha, tirkelgen alaıaqtyq sany 15%-ǵa azaıǵan, al zardap shekkenderdiń qarjylaı shyǵyny kerisinshe 58%-ǵa kóbeıipti.

Depýtattyń aıtýynsha, alaıaqtar sannan góri «sapaǵa» áreket etpekke kóshken. Endi alaıaqtar «ár qurbannan» barynsha kóp aqsha óndirýdiń jolyn izdeıtin bolǵan. «Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıs­tıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń statıstıkalyq derek­terine súıensek, 2021 jyly respýblı­ka aýma­ǵynda 40 402 alaıaqtyq faktisi tir­kelip, odan 39 671 azamat 120 341 mln teńge kó­le­minde zardap shekken. 2022 jyly 42 813 alaıaqtyq faktisi tirkelip, odan 42 621 azamat 97 329 mln teńge kóleminde zardap shekti. Al osy jylǵy on aıdyń ózinde 36 462 alaıaqtyq faktisi tirkelip, odan 37 987 azamat 154 110 mln teńge kóleminde zardap shekken», dep atap ótti senator.

Depýtat el bankterine qatysty bir­qatar syn-eskertpe aıtty. Senatordyń piki­rinshe, búgingi tańda barlyq bank­ sıfr­landyrýǵa zor qadam jasady. Desek te, alaıaqtardyń mahınasııalyq opera­sııa­lary búgingi kúni sol bankterdiń júıe­si arqyly da ótip jatqany jasyryn emes. Depýtatty bankter ózderiniń kıber­qaýip­sizdigin nege jaqsartpaıdy degen suraq tolǵandyrady. Parlamentshi osyǵan baılanysty Úkimetke birqatar usynys aıtty.

«Júzdegen adamnyń qarjysyn nebir qıturqy jolmen ıelenýge basy jetken adamnyń óz múlkin óz atyna jazbasy anyq. Osy rette alaıaqtyń óz atynda múlki bolmasa, shyǵyn kimniń esebinen óteledi jáne onyń algorıtmi qalaı bolmaq? Alaıaqtarmen kúresý jolynda quzyrly organdar zamanaýı tásilder men memlekettik tolyq múmkindikterdi paıdalana otyryp, joǵary jumys nátıjesin kórsetýi qajet. Elimizde qyzmet etetin bankter óziniń tutynýshylaryn alaıaqtardan qorǵaý maqsatynda júıeni bir qalypqa keltirip, kıberqaýipsizdikti jańa dárejege kóterýi kerek», dedi senator.

Bekbolat Orynbekov óziniń depýtattyq saýalynda zeınetaqy jınaqtaryn tóleý kezin­de jeke tabys salyǵyn (JTS) ustaý­dy joıý týraly máseleni qaraýdy usyn­dy. Depýtattyń aıtýynsha, BJZQ-dan zeınet­aqy tólemderine qazir 10% jeke tabys salyǵy salynady. Azamattar óz jınaq­tarynyń bir bóligin qazir turǵyn úı satyp alý nemese emdelý úshin paıdalana alady. Bul rette aqsha alǵan kezde birden nemese zeınetkerlik jasqa tolǵannan keıin aı saıyn teń úlespen salyq tólegennen keıin júzege asýy tıis. Alaıda bul jaǵdaıda adamnyń qolyn­da qalǵan aqsha mólsheri eń tómengi zeı­netaqy mólsherinen de az nemese odan da az bolýy múmkin.

«BJZQ-dan jasyna baılanys­ty zeınetaqy tólemderi men arnaıy áleý­mettik tólemder turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý, emdelýge aqy tóleý maqsatynda birjolǵy zeınetaqy tólemin alý kezinde týyndaıtyn keıinge qaldyrylǵan JTS somasyna túzetilýge tıis. Osy túzetý­diń saldarynan zeınetaqy tólemi mól­sheriniń edáýir azaıý qaýpi bar. Al keıbir jaǵdaıda onyń mólsheri eń tómengi zeınetaqy mólsherinen de az bolady. Munyń bári zeınetaqy tólemderin alýshylar tarapynan áleýmettik shıelenis pen narazylyqtyń týyndaýyna ákelýi múmkin», dedi B. Orynbekov.

Senator osyǵan baılanysty óz usynysyn joldady. Olardyń bastysy zeınetaqy jınaǵyn tóleý kezinde jeke tabys salyǵyn ustamaý bolyp otyr. «BJZQ-dan zeınetaqy tólemi – zeınetkerler men el halqy úshin áleýmettik mańyzdy másele, osyǵan baılanysty zeınetaqy tóleminen salyq túrin ustap qalý zeınetaqy somasyn azaıtady, bul qazirgi naryqtyq jaǵdaıda aıtarlyqtaı mańyzdy másele, sebebi Zeınetaqy qorynan túsetin tólemder – zeınetkerler úshin negizgi tabystyń biri. Osyǵan baılanysty bolashaq zeınetkerlerdiń ál-aýqatyna oń yqpal etý maqsatynda barlyq zeınetaqy jınaǵyn tóleý kezinde JTS ustap qalýdy joıý týraly máseleni qaraý usynylady», dep atap ótti senator.

Senator Aıgúl Qapbarova ishki kóshi-qondy damytý baǵdarlamalarynyń tıimdiligin arttyrý problemasyn kóter­di. Depýtattyń aıtýynsha, aýyldyń aýyr jaǵdaıyna baılanysty qala halqy óte tez ósip barady. Elde ýrbanızasııa deń­geıi qazir 62%-dy qurap otyr.

Senator jumys kúshi artyq óńirlerden jumys kúshi tapshy oblysqa  kóship-qoný máselesine de toqtaldy. Depýtat qazir ekonomıkalyq utqyrlyq sertıfıkatyn usynýdyń jańa tetigi iske qosylǵanyn, ol boıynsha mıgranttarǵa onyń qunynyń 50% mólsherinde turǵyn úı satyp alý kezinde qarjylaı kómek kórsetiletinin atap ótti. Alaıda bul sertıfıkatty barlyq mıgranttar ala bermeıdi, óıtkeni keıbir aımaqtarda qarjy jetispeıdi.

«Eldiń soltústik óńirlerine qonys aýdarýshylardyń nesıelerine 12 aı aralyǵyna deıin «nesıelik demalys» berý kerek. El ishinde jumys kúshi tapshylyǵy bar óńirlerge azamattardy qonys aýdarýdy yntalandyrý maqsatynda tıisti beıimdeý jáne ıntegrasııalaý ortalyqtary qurylýǵa tıis. Ekonomıkalyq utqyrlyq sertı­fıkatynyń mólsherin qala men eldi mekendegi turǵyn úılerdiń naryqtaǵy baǵa aıyrmashylyǵyn eskere otyryp belgileý kerek. Shekara mańy óńirlerinde eńbek ótilin esepteý koeffısıentin joǵarylatýdy engizý máselesin zerdeleý qajet, bul eńbekke qabiletti azamattardyń qosymsha aǵynyn tartady», dedi senator.