Júıeli genderlik saıasat – beıbitshilikke, órkendeýge, turaqty damýǵa negizgi qadam. Sondyqtan ony iske asyrý elimizdegi ózekti baǵyttardyń birine aınalyp otyr.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasat tujyrymdamasyna qaıta nazar aýdaryp, onda otbasy ınstıtýtyn damytýdyń jáne genderlik teńdik máselelerin ilgeriletýdiń otandyq modelin nyǵaıtýdy tapsyrdy. Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııasy genderlik teńdik strategııasyn júzege asyrdy, genderlik baǵyttaǵy «Erler men áıelderdiń teń quqyqtarynyń jáne teń múmkindikteriniń memlekettik kepildikteri týraly», «Turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasy týraly» zańdar qabyldandy. 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasat tujyrymdamasyn iske asyrý kún tártibinen tys qalǵan emes.
Halqymyzdyń 51 paıyzyn áıelder qaýymy quraıtynyn eskersek, eldegi saıası ómirge de barlyq azamattyń teń dárejede qatysýyn qamtamasyz etý mańyzdy. Qazir memlekettik basqarý isinde, saıasatta, bızneste áıelder úlesi birshama artty. Kemshin tustar joq emes, tek ony júzege asyrý – ýaqyt enshisinde.
Halyqaralyq ashyq statıstıka ındeksinde Qazaqstan álemniń 146 elin qamtıtyn jahandyq genderlik teńdik boıynsha Ońtústik Afrıka, Iаmaıka, Mozambıkten keıingi 62-orynda tur. «Álemdegi eń baqytty elder» reıtınginde kósh bastap turǵan Fınlıandııanyń 18 adamnan quralǵan mınıstrler kabınetiniń 10-y áıel. Al mınıstrler kabınetiniń teń jartysy qyz-kelinshekterden turatyn ál-aýqaty myqty Islandııanyń úkimetin áıel basqarady. Al halyqtyń jartysynan astamyn quraıtyn bizdiń elde áıelder nege saıasatta da 50 paıyz oryn almaıdy degen zańdy suraq týyndaıdy. Bilimi jetpeı me? Biligi jetpeı me? Qarym-qabileti az ba?
Ǵylymı-zertteýlerge súıensek, memlekettik qyzmettegi kem degende 30 paıyzy basshy áıelder bolsa, ol adamı kapıtaldyń damýyna, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq ál-aýqatynyń artýyna oń yqpaly bar.
Genderlik teńdik – eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq salada ǵana emes, saıası baǵytta da beleń alýǵa tıis qubylys. Ol áldebir «jeńildikter», kvotalar ne «bolýǵa tıis» deý úshin arnalǵan jaǵdaıattar emes, kádimgi áıelderdiń qoǵamdyq-saıası belsendiliginiń arqasynda oryndalatyn úrdis. Ol úshin aldymen, qoǵamdyq ınstıtýttardyń basynda turǵan saıası partııalarda áıelderdiń sany kóptep sanalýǵa tıis. Odan bólek, aýdan, aýyl-aımaq ákimderine de turǵylyqty jerdiń belsendi, isker áıelderi tartylýy kerek. Úkimet basshysyna osy máseleni qozǵaıtyn depýtattyq saýal joldadyq.
Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Mamlıýt aýdanyna, Almaty oblysyndaǵy Uıǵyr aýdanyna ákim áıel taǵaıyndaldy. Bul kórsetkish arta túsedi. Tek qoldaý men senim kerek. Aýyldyq eldi mekenderde ómir súrý jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan jobalaryn qorǵap, olardy turaqty damytý boıynsha usynystary úshin shalǵaıda jatqan eki eldi mekenniń áıel aýyl ákimi úzdik dep tanyldy. Qazir 17 oblys pen 3 respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń birinshi basshylarynyń 75 orynbasary bolsa, onyń 4-eýi áıel. Bul 5,3 paıyzdy quraıdy. Qazaqstan boıynsha 15 áıel aýyl ákim bar, al 421 basqarmany 75 áıel basqarady, ıaǵnı 17,8 paıyz úlesti quraıdy. Bul kóńilge sý sepkendeı kórsetkish, biraq jaqsyǵa umtylý, bıikke talpyna – áıelder úshin motıvasııa.
Elimiz áıelder úshin ómir súrý sapasyn jaqsartý jáne barlyǵyna teń múmkindikter jasaýǵa baǵyttalǵan progressıvti saıasat pen reformalardy dáıekti túrde júrgizedi. Irgeli halyqaralyq aktilerdi ratıfıkasııalap, álem órkenıeti kóshimen birge ilgeri keledi. Astana qalasynda ótken Ortalyq Azııa elderi áıelderiniń dıalog alańy osyǵan dálel. Ortalyq Azııa halyqtarynyń áıelderi bas qosatyn alǵashqy aýqymdy is-sharaǵa bıyl Qazaqstan jetekshilik etti. Áıelderdiń ınnovasııalar men tehnologııalardy damytýdaǵy, beıbitshilik pen qaýipsizdikti, genderlik zorlyq-zombylyq pen áıelderdiń quqyqtaryn qamtamasyz etýdegi róline qatysty birqatar is-sharany engizdi.
Qazir qoǵam áıel sulýlyqtyń, qamqorlyqtyń, úı jylýynyń nyshany ǵana emes, qaısarlyq pen qaırattyń da tulǵasy ekenin jaqsy túsindi. Áıelder otbasy ǵana emes, búkil qoǵamnyń damýynda mańyzdy ról atqarady. Respýblıkada 4,3 mıllıon jumys isteıtin áıel bolsa, bul jalpy jumyspen qamtylǵan halyqtyń 48 paıyzyn quraıdy. Aýyl sharýashylyǵynda da aıanbaı eńbek etetin áıelderdiń úlesi artqan. Elimizdiń agroónerkásip kesheninde jarty mıllıonnan astam áıel qyzmet atqarady. Olar mal, jylyjaı sharýashylyǵymen, eginshilikpen, azyq-túlik ónimderin óndirýmen aınalysady, agrarlyq ǵylymdy qatar meńgerip júrgender de bar. 35 paıyzdan asa áıel aýylda turady. Aýyl áıelderi – elimizdiń tiregi jáne qazirgi qazaq qoǵamynda eleýli kúsh. Ortalyq Azııa áıelderiniń basqosýy genderlik saıasat ustanymyna jańa serpin berdi.
Áıelderdiń ekonomıkalyq múmkindikteri keńeıtý jolynda Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń, ýákiletti memlekettik organdardyń birlesken kúsh-jigerimen aýqymdy jobalar júzege asty. Elimizde áıelder kásipkerliginiń dınamıkalyq sektory qalyptasty. Degenmen, aýyldyq jerlerde turatyn áıelder úshin qoǵamdyq, memlekettik resýrstar men kórsetiletin qyzmetter árkez qoljetimdi emes. Sondyqtan áıelderdiń ekonomıkalyq múmkindikterin keńeıtý máselesi erekshe nazar aýdarýdy talap etedi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekteri boıynsha, aýyldyq jerde turatyn árbir úshinshi áıel ózin ózi jumyspen qamtyǵan jáne tabıǵı ónimnen túsken tabyspen kún kóredi. Áıelderdiń belsendi róli shaǵyn jáne orta bızneste baıqalady. Genderlik strategııany iske asyrǵanǵa deıin bıznestegi áıelder úlesi 38 paıyzdy qurasa, ShOB sýbektilerin basqaratyn áıel úlesi 40 paıyzdan asady. Sondaı-aq áıelder arasynda saıası kóshbasshylyq artyp, tulǵalyq damýdy qalap, iskerligi men biliktiligin nyǵaıtýǵa mán bergen názik jandar qatary kóbeıdi. Aýdandar men aýyl ákimderin saılaý barysynda osyndaı saýatty, saıası ózgeristerge daıyn, jergilikti bılikte jaýapty laýazymdy atqaratyn áıelder rezervin daıyndaý qajet. Ol úshin aýyldyq jerlerde áıelderdiń biliktiligi men bilimin arttyrý, saýattandyrý isin qolǵa alý mańyzdy. Nege, aýyl dep erekshelep otyrmyz. О́ıtkeni aýyl – ultymyzdyń altyn besigi. Rýhanııatymyzdyń temirqazyǵy. Aýyldardyń joıylyp ketpeýine de bir adamdaı septesip otyrǵan, árıne, qazaq áıelderi.
Árıne, áli de synap-mineıtin máseleler, olqylyqtar jetip artylady. Genderlik saıasatty júzege asyrý barysynda jumys oryndaryn qurý kezinde, kásipkerlikti qoldaýdyń memlekettik sharalaryn iske asyrýǵa qarjy bólýde genderlik aspektiler eskerilmeı qalady. Áıelderdiń bir bóliginiń úıdegi otbasylyq mindetterdi oryndaý maqsatynda eńbek qyzmetinen bas tartýy saldarynan ekonomıkadaǵy áıelder áleýeti tolyq kólemde esepke alynbaıdy. Qazirgi ýaqytta qansha áıel arman-maqsattaryn úı tirliginiń artyna jasyryp, óz mansaby men qalaýyn otbasy baqytyna aıyrbastady. Endeshe osyndaı qurbandyqqa barǵan áıeldiń suranysy men talǵamy qanaǵattandyrylýy qajet. Bolashaqta bul áıelderge óz áleýetin iske asyrýǵa múmkindik berip, túrli salada jańa jetistikter men mansaptyq ósý úshin ýájdemelik yntalandyrý kerek.
Qaraqat ÁBDEN,
Májilis depýtaty, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa múshesi