El ekonomıkasynyń negizi, tiregi sanalatyn ǵylym salasynda byltyr da mańyzdy sheshimder qabyldanyp, qyrýar jumys atqaryldy. Sonyń negizgilerine sholý jasap kórelik.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń aıtýynsha, ótken jyly otandyq ǵylymnyń qarjylandyrylýy 3,5 ese artqan. Aldaǵy 3 jylǵa 643 mlrd teńge bólindi.
– Ǵylymnyń basqarý modeli ózgerdi. Byltyr 1 jeltoqsannan bastap «Otbasy bankimen» birlesip jas ǵalymdarǵa arnalǵan jeńildetilgen turǵyn úı baǵdarlamasy iske qosyldy. Kommersııalandyrý jáne qoldanbaly ǵylymnyń qarjylandyrylýy 2,5 ese ósti. Ásirese Ǵylym qorynan berilip otyrǵan jyl saıynǵy kommersııalandyrý granttary 4 ese, ıaǵnı 17 mlrd teńgege deıin artty. Ǵalymdardyń jalaqysy 2,5 ese, sonyń ishinde 1700 jetekshi ǵalymnyń eńbekaqysy 70 paıyzǵa kóbeıdi. Al joǵary oqý oryndaryndaǵy professorlyq-oqytýshylyq quramnyń jalaqysy ótken jyldan bastap jyl saıyn respýblıkalyq bıýdjetten 25 paıyzǵa ósip otyrady, – dedi S.Nurbek.
Osyǵan deıin jaı ǵana qoǵamdyq uıym retinde jumys istep kelgen Ulttyq ǵylym akademııasyna memlekettik mártebe berildi. Osylaısha, akademııa jarǵylyq kapıtalyna memleket júz paıyz qatysatyn kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamǵa aınaldy. Sonyń negizinde 2023 jyldan Ulttyq ǵylym akademııasyn tolyq transformasııalaý bastaldy. Bul úshin Úkimet akademıkterdiń usynysy boıynsha akademııany transformasııalaý jónindegi memlekettik komıssııa qurdy. Komıssııanyń mindeti akademııa qyzmetiniń negizgi baǵyttary boıynsha biryńǵaı ustanymdy qalyptastyrý boldy. Osyǵan oraı Úkimet tıisti qaýlyny qabyldady. Qabyldanǵan qaýlyǵa sáıkes, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ǵylym akademııasy» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam qyzmetiniń negizgi baǵyttary aıqyndaldy.
Sonymen qatar birqatar otandyq joǵary oqý orny «zertteý ýnıversıteti» mártebesin aldy. Zertteý ekojúıesin qurý jáne serpindi tehnologııalardy damytý maqsatynda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıteti zertteý ýnıversıtetterine aınaldy. «Zertteý ýnıversıteti» mártebesi ýnıversıtettik ǵylymdy damytý mindetin júkteıdi. Al joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵylym eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq turǵyda damýyna úles qosýǵa, ekonomıkanyń túrli salalarynda jańa ónimder men tehnologııalyq úderisterdi qurýǵa, ǵylymı qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrýdan túsetin tabysty ulǵaıtýǵa, jańa kásipter men tehnologııalardy eskere otyryp, ınnovasııalyq bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleýge múmkindik beredi.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi jetekshi sheteldik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldaryn ashý jumysyn jalǵastyryp jatyr. S.Nurbektiń pikirinshe, bul qadam ashý otandyq ýnıversıtetterdiń eksporttyq múmkindikterin keńeıtý maqsatynda qolǵa alynǵan. Búginde Shotlandııa, Polsha, Italııa, Germanııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Reseı sekildi memleketterdiń úzdik ýnıversıtetteriniń fılıaly ashyldy.
Byltyr túrli zerthanalardyń da iske qosylǵanyn atap ótýge tıispiz. Akademık E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetinde eki zamanaýı zerthana paıdalanýǵa berildi. Shet tilder fakýlteti janynan ashylǵan SMART-lab sıfrlyq quzyrettilikti damytý jáne baǵalaý ortalyǵy óz jumysyn bastady. Ortalyq Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń granty negizinde quryldy. Basty mindeti – barlyq beıindegi pedagogterdiń sıfrlyq quzyrettilikterin damytý, qalyptastyrý ári baǵalaý. Ortalyq zamanaýı jabdyqtarmen jabdyqtalǵan. Baǵdarlamalyq jasaqtama oqytýshylarǵa dızaınerler men baǵdarlamashylardy tartpaı-aq, beıne dárister jazýǵa, testileýdi uıymdastyrýǵa jáne sıfrlyq ónimderdi shyǵarýǵa múmkindik beredi.
Al fızıka-tehnıkalyq fakýltette elektronıka, aspap jasaý jáne robottehnıka oqý-zertteý zerthanasy ashyldy. Onda stýdentter men magıstranttarǵa elektrondy aspaptardy, mıkrokontroller qurylǵylaryn, robottehnıkalyq júıelerdi jobalaýdyń, qurastyrýdyń jáne daıyndaýdyń zamanaýı ádisterin úıretý úshin qajettiniń bári bar.
«Zerthanada josparlaýdan, elektrondy qurylǵy jasaýdan bastap, jumysqa degen qabilettilikti tekserýge deıingi jumystyń barlyq kezeńi qoljetimdi. Bizde fotopolımerli 3D prınter bar. Onda jaryqtyń áserinen fıgýra qalyptasady. Bul prınter anaǵurlym dálirek, bizge buryn qoljetimdi bolmaǵan nárselerdi jasaýǵa múmkindik beredi. Barlyq jabdyq zamanaýı ári bir jerde jınaqtalǵan, bul oqytýshylar men stýdentterge óte yńǵaıly», deıdi Radıofızıka jáne elektronıka kafedrasynyń professory Dmıtrıı Afanasev.
M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń bazasynda otandyq elektrmobılder men basqa da elektr kólik quraldaryn jobalaý jáne daıyndaý, sertıfıkattaý zerthanasy ashyldy. Zerthanada ýnıversıtettiń jas ǵalymdary «jasyl ekonomıka» talaptaryna saı qoldanysta júrgen avtomobılderdiń qozǵaltqyshtaryn elektrli qozǵaltqyshtarmen almastyryp, elektromobılge aınaldyrý jumystaryn testileýden ótkizdi. Búginde eki elektromobıl jáne bir elektr trısıkli daıyn boldy: «Kemet» elektr djıpi, elektr qozǵaltqyshy bar BMV avtokóligi jáne «Tana» elektr trısıkli. Atalǵan jumystar Shymkent qalasyndaǵy elektromobıl qurastyrýmen aınalysyp júrgen «OQ technologies Qazaqstan» ónertapqyshtarymen birlese júrgizildi. BMV avtokóligindegi 500 myń kılometr júrgen janarmaı qozǵaltqyshy jańa elektr qozǵaltqyshyna aýystyryldy. Batareıalardyń zarıady 350 shaqyrymǵa jetedi, elektromobıldiń saǵatyna 100 km-ge deıin údeýi 6 sekýndty quraıdy. «Tana» elektrli trısıkli 500-700 kılogramm júk kótergishimen, alynbaly akkýmýlıatory bar elektr qozǵaltqyshymen jabdyqtalǵan. Qytaılyq analogtardan aıyrmashylyǵy, trısıkl senimdi elektr qozǵaltqyshy bar sapaly materıaldardan jasalǵan. «Tana» trısıkldiń qyzmet etý merzimi qytaılyq balamadan 2 ese kóp. Batareıa zarıady taýsylǵan jaǵdaıda, jaı ǵana basqa zarıadtalǵan batareıamen aýystyrylady. Sondyqtan «Tana» trısıkli batareıalardy qýattaýǵa toqtamaıdy. Shymkent qalasynyń kásiporyndarynan 20 «Tanaǵa» tapsyrys túsken.