L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń bıotehnologteri ósimdikterdi vırýstardan qorǵaý úshin elimizde birinshi ret CRISPR/Cas13 genomdyq óńdeý tehnologııasyn qoldandy. Ýnıversıtet ǵalymdarynyń ınnovasııalyq sheshimi aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ımmýnıtetin kúsheıtýge, aýrýlar men kúızeliske tózimdiligin arttyrýǵa múmkindik berdi.
Oqý ordasynyń bıotehnologteri genomdy óńdeý tehnologııasy arqyly ósimdikterdiń vırýstarǵa qarsy turý qabiletin damytady. Olar CRISPR/Cas13 júıesin qoldanyp, onyń belsendiligin aqýyz kómegimen arttyrady. Ǵalymdardyń ınnovasııalyq sheshimi tiri aǵzaǵa ekzogendik nýkleın qyshqyldaryn jetkizý máselesin sheshedi.
– CRISPR/Cas – álemde ósimdikterge de qoldanylatyn gendi óńdeý tehnologııasy. Biz elimizde CRISPR/Cas13 júıesin alǵash ret qoldanyp otyrmyz. Ol DNQ-ǵa emes, tombýsvırýstar toby úshin RNQ tizbegine baǵyttalǵan. Tiri aǵzalardy zaqymdaıtyn barlyq vırýs negizinen 95 paıyz RNQ genomynan turady. Biz DNQ-ǵa baǵyttalǵan CRISPR/Cas 9 nemese 12 júıesin qoldanbaımyz. Sebebi vırýstar tez damyp, bul júıelerge qarsy turýdy úırendi, – deıdi ýnıversıtettiń postdoktoranty Nurgúl Iksat.
Ǵalymdar vırýstardyń basqa toby boıynsha zertteýler júrgizip, olarǵa uzaqmerzimdi tózimdiligi bar ósimdikterdi alýdy josparlap otyr. Bul ádisti ósimdik vırýsologııasy, bıologııa jáne ósimdik bıotehnologııasy salasynda qoldanýǵa bolady. Sonymen birge qyzanaq, baklajan tárizdi alqatuqymdas ósimdikter úshin de paıdalanýǵa múmkindik bar. Ǵalymnyń aıtýynsha, ár aǵzanyń qorǵanys tetigi bar jáne bógde nýkleın qyshqyldary tússe, jasýshalyq ımmýnıtet olardyń taralýyn tejeýge tyrysady. Bul másele P19 aqýyzy arqyly sheshiledi. Onyń nátıjesinde CRISPR júıesiniń tıimdiligi artyp, vırýsqa tózimdi tuqym da alýǵa jol ashylady.
– Vırýstyq aýrýlarǵa tózimdi tuqym alýǵa múmkindik bar. Sondaı-aq osy ádisteme negizinde dala jaǵdaıynda jarty saǵatta ósimdik aýrýlaryn anyqtaýǵa synama jasaýǵa bolady. Elimizge ártúrli tuqymdar ákelingen kezde olar NGS sııaqty qymbat ádistermen tekseriledi. Ekspress-testter muny tezirek tekserýge jáne elge tuqym ákelýdi ıa ákelmeýdi sheshýge kómektesedi. Elimizde vırýstyq aýrýlarǵa tózimdi jańa tuqymdar alynsa, bul materıaldyń syrttan jetkizilýin azaıtýǵa bolady, – deıdi N.Iksat.
Ǵalymdar bul baǵyttaǵy ǵylymı jobalarmen 2021 jyldan beri aınalysyp keledi. Ǵylymı-zertteý jumystary L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń Rústem Omarov atyndaǵy Bıotehnologııa zerthanasynyń bazasynda júrgizilip jatyr.