Prezıdenttiń «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbaty «Biz ozyq oıly ult retinde tek qana alǵa qaraýymyz kerek!» dep atalýy ǵalymdarǵa úlken mindet qoıyp otyr. Búginde elimiz ilgeri damýy úshin aýqymdy reformalar júrgizilip jatyr. Osyǵan saı qoǵamnyń betburysy ózgeriske túsip otyr. Adamdardyń sanasy jańaryp, ǵylymı kózqarasqa degen serpilis qalyptasyp keledi.
Keshendi reformalar sanatynda ǵylym-bilimge degen qulshynystar damý úderisine túsken. Kez kelgen bastama jańa múmkindikterge shaqyratyny ras. Prezıdent suhbatynda «eńbekqorlyq pen jasampazdyq joǵary baǵalanýǵa, bilimpazdyq pen jańashyldyq saltanat qurýǵa tıis ekenin» naqty kórsetip berýi ǵylymı ortada qoldaý tapty. Memleket basshysynyń bul aýqymdy iske úlken daıyndyqpen salany zerttep, bilý arqyly kelgeni baıqalady.
Sonyń aıǵaǵy retinde «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań jobasyna jeńildik engizilýi salaǵa kórsetilgen qamqorlyq dep esepteımiz. Eger zań qabyldansa, otandyq kompanııalar elimizdegi ýnıversıtettermen nemese ǵylymı zertteý ınstıtýttarymen seriktestik negizinde ınnovasııalyq damýǵa qarjy quısa, 100 paıyz salyqtan bosatylady. Shyndyǵynda, bul osy salada jumys atqaryp jatqan óndiris ortalyqtaryn jigerlendiredi. Joǵarydaǵy zań jobasyna «ınfraqurylymdyq granttardyń engizilýi» de salany jandandyra túsetini anyq.
Árbir zaman urpaqty, ultty, memleketti, jalpy adamzatty belgili kezeńde synap, elekten ótkizip otyrady. Osy uly kúreste jeńip, ýaqyt synynan abyroımen ótkender ǵana máńgi jasaıdy. Damyǵan elder órkendeý jolyna bilim-ǵylym arqyly kelgeni aıan. Búgingi tańda bilim dınamıkasy ıdeıalardy zertteıtin ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryna tyń baǵyttar berip otyr.
HHI ǵasyr – ǵylym ǵasyry. Sondyqtan ult zııalylarynyń mindeti – jurtqa ǵylymı jol kórsetip, durys baǵyttap otyrǵanda ǵana bastaǵan isimiz ilgeri jyljıdy. Ulttyń rýhyn jańǵyrtý jolynda júrgen urpaqty, azamattardy qoldaý túbinde qazaqtyń renessans dáýirine, ıaǵnı túbegeıli ózgerister zamanyna ákeledi. Ony biz suhbat aýanynyń rýhanı damý kelbetinde kórinis tapqanynan kórip otyrmyz.
El ekonomıkasyn damytý núktelerine ǵalymdar barynsha atsalysýy kerek. Qazaqstandaǵy saıası júıeni reformalaý qoǵamdy toptastyrýǵa jáne eldi ishki jáne syrtqy qaýipterden qorǵaýǵa múmkindik berdi jáne bolashaqtaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq qaıta qurýlarǵa negiz jasady. Memleket basshysy elimizdiń bas basylymyna bergen suhbatynda 2029 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimdi eki ese arttyrý jónindegi strategııalyq maqsatty aıryqsha atap ótti. Bul maqsatta ınvestısııanyń yqpalyn kúrt arttyrý jáne ekonomıkany «jedeldetý» úshin perspektıvaly jańa ósý núktelerin durys anyqtaý asa mańyzdy. Bul úkimet pen ǵylymı qaýymdastyqtyń kúsh-jigerin biriktirý, sheshim qabyldaý úderisine ǵylymı saraptamany engizý arqyly ǵana múmkin bolmaq. Ekonomıkanyń ósimi eldegi búkil halyqtyń tabysy men ál-aýqatynyń artýyna áser etýi úshin ǵalymdar ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý jáne joǵary ekonomıkalyq damý maqsatynda qurylǵan ınvestısııalyq ortanyń jumysyna belsendi qatysýy qajet. Ǵalymdardyń oǵan qatysýy ınvestısııalyq jobalardy sapaly júzege asyrýǵa yqpalyn tıgizetini anyq. Damyǵan elderde bul jumys jaqsy uıymdastyrylǵan.
Ǵylym, bilim – ádiletti Qazaqstannyń besigi. Al básekelestik degenimiz – ǵalymdardyń tyń dúnıe oılap tabýy. О́tken jyly ınstıtýt ǵalymdary Balqashtaǵy selen ónimin alýdy óndiriske qosty. Elimizdegi ken baıytý kásiporyndary osy ýaqytqa deıin shıkizat fılosofııasymen ómir súrip keldi. Instıtýt ǵalymdary osy fılosofııaǵa tyń ózgeris engizip, ǵylymdy óndiriske qosa otyryp, óndiris oshaǵynyń tabysyn arttyrýǵa bolatynyn oılap tapty. Aldaǵy ýaqytta qol jetken tabystarymyzdy odan ári damytatynymyzǵa senemin.
Qasym-Jomart Toqaevtyń pragmatızm jáne ómirge shynaıy kózqaras qaǵıdattaryna negizdelgen eńbek pen ónimdi, bilim men shyǵarmashylyq oılaýdyń kúshi týraly kýltin nasıhattaý kerektigi týraly aıtqan oıy búkil qoǵam úshin asa mańyzdy. Ǵalymdar jastarǵa jańa turpatty bilim berýge, qajetti daǵdylardy meńgerýge jáne ozyq tehnologııalardy damytýǵa yqpal etýi kerek. Onsyz ǵylymı orta kenjelep qalady.
Prezıdent ǵylym órkenıetin damytýdyń jarqyn mysaly retinde bıyl kóshbasshy ǵalym, Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń tuńǵysh prezıdenti Qanysh Sátbaevtyń 125 jyldyq mereıtoıyn eske salýy beker emes. Akademık ǵylymı salada tereń iz qaldyryp qana qoıǵan joq, el ekonomıkasynyń tutas sektorynyń damýyna aıryqsha úles qosty. Metallýrgııa jáne ken baıytý ınstıtýty Q.Sátbaev murasyna adaldyq tanytyp, jetken jetistikke toqmeıilsimeı, ǵylymı jumystardy odan ári jetildire túsemiz.
El Prezıdentiniń tapsyrmasyna sáıkes ǵylymı saladaǵy zańnamany jetildirý, onyń ishinde jetekshi ǵalymdardyń turaqty jáne laıyqty eńbekaqysyn qamtamasyz etý jáne ǵylymı zertteý ınstıtýttaryn tikeleı qarjylandyrý sheshimin taýyp keledi. Demek el ǵalymdary ǵylymdy qoldaýǵa memlekettik shyǵyndardyń ulǵaıýyn barynsha qaıtarym ákeletin ınvestısııa retinde qabyldaýǵa tıis.
Ǵalamdyq báseke jaǵdaıynda biz zamanaýı tehnologııalary órkendegen, jasandy ıntellekt engizilgen ozyq elderge qarap boı túzeýimiz kerek. Osy maqsatta eńbekqorlyq, bilim-ǵylymǵa qulash sermeý, pragmatızm, kásipqoılyq, iskerlik, bastamashylyq sııaqty qundylyqtardy turaqty ustanǵan memleketke aınalýǵa tıispiz. Keıingi ýaqytta gendik ınjenerııa men bıotehnologııalyq jetistikter nátıjesinde tekke áser etý arqyly adamnyń tabıǵı mazmuny jetilip, oılaý qabileti qazirgiden kúsheıe túskenin kórsetip otyr. Osyǵan saı adamdar endi jasandy ıntellektimen básekege túspek. Munyń ózi adammen qatar ǵylymdy jetildirýge alyp keletini aıqyn. Demek HHI ǵasyr adam ıntellektisiniń damý ǵasyry bolatynyn kórsetip otyr.
Baǵdáýlet KENJALIEV,
Q.Sátbaev atyndaǵy Ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti Metallýrgııa jáne ken baıytý ınstıtýtynyń bas dırektory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty